Le processus de paix interafghan s’est ouvert à Doha au Qatar. Après 19 années de guerre et plus de 160 000 morts, le chantier est titanesque.
L’événement est historique. Pour la première fois depuis le début de l’insurrection talibane en 2002, un dialogue entre Afghans a commencé pour tenter de mettre un terme au plus long conflit de notre siècle qui a fait près de 160 000 morts. Ces discussions sont le fruit d’un accord signé le 29 février entre les États-Unis et les talibans. En échange du retrait des troupes américaines, les insurgés se sont engagés à négocier avec Kaboul et à couper leurs liens avec Al-Qaïda qui avait préparé les attentats du 11 Septembre depuis le sol afghan. Les pourparlers sont cruciaux pour la lutte contre la mouvance djihadiste internationale.
Une cérémonie d’ouverture a eu lieu samedi dans un hôtel de Doha. Elle s’est limitée à quelques discours. Abdullah Abdullah, le président du Haut Conseil pour la réconciliation nationale, et le mollah Baradar, l’un des fondateurs du mouvement taliban, n’ont semblé s’accorder que sur une chose : dialoguer. Le plus difficile commence maintenant.
Quel est l’agenda des négociations ?
Samedi, Abdullah Abdullah a appelé à « un cessez-le-feu immédiat et humanitaire ». Depuis que les talibans ont signé un accord avec les États-Unis en février, les attentats et les embuscades contre les forces afghanes ont augmenté. Les combats ont fait 2 085 tués et blessés parmi les civils au deuxième trimestre d’après la mission de l’Otan, en hausse de 59 % par rapport au début de l’année. Mercredi, le vice-président Amrullah Saleh a été légèrement blessé par une bombe à Kaboul.
L’agenda des négociations est flou. « Il s’agira d’abord de se rencontrer pour briser la glace. Puis la première réunion tentera d’établir un cadre pour ces discussions », a éludé le ministre de l’Économie Mustafa Mastoor lors d’une conférence organisée par un think tank pakistanais le 5 septembre. La question d’un gouvernement d’union nationale et d’une réforme de la Constitution, que les talibans ne reconnaissent pas, devrait être abordée. Le porte-parole des talibans Mohammad Naeem a aussi déclaré samedi à la chaîne afghane Tolo News que sa délégation demanderait la libération de 7 000 à 8 000 combattants.
Un cessez-le-feu est-il possible ?
Rien n’oblige les insurgés à un cessez-le-feu. Un arrêt des combats dans les prochains jours est d’autant plus improbable que c’est grâce à leur effort de guerre que les talibans ont obtenu un départ progressif des troupes américaines. Le groupe islamiste y a aussi gagné une forme de reconnaissance internationale en multipliant les rencontres avec de hauts dignitaires étrangers ces dernières années. Les talibans devraient donc maintenir la pression militaire pour arracher davantage de concessions. « Au mieux, ils peuvent concéder une réduction du nombre d’attaques par étapes et sur une période limitée », estime Rahimullah Yusufzai, journaliste pakistanais, fin connaisseur de la mouvance talibane.
Les talibans sont-ils prêts à partager le pouvoir ?
Voilà près de 25 ans que leurs écrits insistent sur le fait que leur organisation, qu’ils appellent « L’Émirat islamique d’Afghanistan », est la seule entité légitime et représentative du pays. Vendredi, ils ont publié un communiqué hostile au régime du président Ashraf Ghani : « L’équipe de négociateurs [envoyée par Kaboul] n’est pas représentative de l’Afghan moyen. Elle est composée de personnes issues de divers groupes, parties et entités politico-sociales. La fausse République d’Afghanistan résulte d’élections illégitimes et frauduleuses organisées à l’ombre de l’occupation. » Ce rejet de la démocratie libérale islamique fait craindre un recul des droits des femmes à l’issue des pourparlers. La délégation talibane ne compte d’ailleurs aucune femme.
Ces négociations marquent-elles la fin de l’engagement américain ?
Pas encore. Le retrait des troupes américaines a commencé après la signature de l’accord de Doha du 29 février. Mais il reste 8 600 soldats américains dans le pays. Le texte précise que ce départ s’étalera jusqu’en avril 2021. Aux États-Unis, le débat sur un maintien de troupes après le printemps 2021 n’est pas tranché. Donald Trump répète que l’armée américaine doit quitter le pays. Le candidat démocrate à la présidence, Joe Biden, est lui favorable à ce qu’une force antiterroriste reste sur place pour empêcher que l’Afghanistan soit une base arrière djihadiste. Tout dépendra du résultat de la présidentielle américaine et de la capacité des talibans à rompre avec Al-Qaïda.
Η περίφημη, ειδική και άρρηκτη σχέση μεταξύ Βερολίνου και Άγκυρας, δύναται να ιδωθεί υπό το πρίσμα της ανοικτής εταιρικής σχέσης, όπως αυτή εννοείται κατά την ουδέτερη γερμανική οπτική της Offene Handelsgesellschaft. Όπερ μεθερμηνευόμενον, αφενός δεν υπεισέρχεται σε αυτή κανενός είδους συναισθηματική προσέγγιση, αφετέρου οι δύο συμμετέχοντες διασφαλίζουν τα συμφέροντά τους επ’ αμοιβαία ωφελεία.
Αποτελεί παράδοξο εξαιτίας του διαφορετικού πολιτισμικού υποβάθρου, πλην όμως αναντίρρητη παραδοχή, πως η πολυκύμαντη εταιρική σχέση Γερμανίας-Τουρκίας, εμπίπτει στις λεγόμενες συνέχειες της εξωτερικής πολιτικής (the continuity factor in foreign policy,) εδραζόμενη σε γεωοικονομικές και γεωπολιτικές παραμέτρους, αφορώντας μια μακρά ιστορική διαδρομή, που εκκινεί από την Συνθήκη Ειρήνης του 1761, συναφθείσα υπό του Βασιλείου της Πρωσσίας και της Υψηλής Πύλης, πρωτοστατούντων του Φρειδερίκου του Μεγάλου και του Σουλτάνου Μουσταφά του Τρίτου.
Εξ υπαρχής, η εταιρική σχέση υπήρξε ετεροβαρής υπέρ της πρωσσικής –μετέπειτα – γερμανικής πλευράς, καθώς η προηγμένη ηπειρωτική ευρωπαϊκή δύναμη, μετά την ενοποίηση στα τέλη του 19ου αιώνος αποτέλεσε πόλο έλξης και ακολουθητέο παράδειγμα για την παρακμάζουσα Οθωμανική Αυτοκρατορία η οποία επιδόθηκε σε αθρόες εισαγωγές γερμανικών εξειδικευμένων μηχανημάτων που αφορούσαν την αγροτική παραγωγή, ενώ οι τουρκικές εισαγωγές γερμανικού πολεμικού υλικού αυξάνονταν σημαντικά.
Η γερμανική πλευρά αντιστοίχως, στο πλαίσιο ανάδειξής της ως Μεγάλη Δύναμη Παγκόσμιας Εμβέλειας τον 19ο ως τα μέσα του 20ου αιώνα, θεωρούσε την Οθωμανική Αυτοκρατορία ως συμπληρωματικό οικονομικό χώρο (Wirtschaftlicher Ergänzungsraum) προς τον μείζονα ευρωπαϊκό (Europäischer Grossraum).
Ως εκ τούτου, διευκόλυνε σημαντικά την εισαγωγή των τουρκικών προϊόντων στην ευρωπαϊκή αγορά με αντάλλαγμα την γερμανική οικονομική διείσδυση και επιρροή στον Μεσανατολικό Χώρο. Παράλληλα η Οθωμανική Αυτοκρατορία ενετάχθη στον γερμανικό στρατηγικό σχεδιασμό ως παράγοντας ανάσχεσης των βρετανικών, γαλλικών και ρωσικών γεωστρατηγικών επιδιώξεων στην Εγγύς και Μέση Ανατολή, την Βόρειο Αφρική και την Μεσόγειο.
Η ανωτέρω γεωπολιτική επιδίωξη της Αυτοκρατορικής Γερμανίας, καθώς συνέκλινε με τα γεωστρατηγικά συμφέροντα της παραπαίουσας Οθωμανικής Αυτοκρατορίας υπό την ηγεσία της τριανδρίας των Νεοτούρκων, η οποία αναζητούσε ” επεκτατικό παράθυρο ευκαιρίας” για να αναπληρώσει το χαμένο οθωμανικό κύρος προς βορειοανατολικά, σφυρηλάτησε έτι περαιτέρω την άρρηκτη σχέση μεταξύ των δύο εταίρων, ώστε η Οθωμανική Αυτοκρατορία να συνταχθεί ως στρατιωτικός σύμμαχος στο πλευρό των Κεντρικών Αυτοκρατοριών, κατά τον Α Παγκόσμιο Πόλεμο.
Η πολυετής και αδιάλειπτη γερμανική στήριξη που έλαβε η Οθωμανική Αυτοκρατορία μετά το 1871 έως το 1914, μεταφράστηκε σε γενναία οικονομική βοήθεια και παροχή άφθονου στρατιωτικού υλικού, ενώ ο αποδυναμωμένος Οθωμανικός Στρατός, εκπαιδεύθηκε υπό την επίβλεψη σημαινόντων Γερμανών Αξιωματικών (Φον ντερ Γκολτς, Λίμαν Φον Σάντερς ).
Την περίοδο του Μεσοπολέμου, η γερμανική-ναζιστική προσέγγιση ως προς την Τουρκία και τον συμπληρωματικό οικονομικό χώρο, ήταν κατεξοχήν γεωοικονομική, καθώς περιελάμβανε την λογική του αξιόπιστου εμπορικού εταίρου (ehrlicher partner), αποσκοπώντας αφενός στην ενίσχυση των αναπτυξιακών τάσεων της γερμανικής προηγμένης εξαγωγικής βιομηχανίας και την περαιτέρω οικονομική αλληλεξάρτηση, αφετέρου στόχευε στην αποδυνάμωση τοιουτοτρόπως της επιρροής των Δυτικών Ναυτικών Δυνάμεων Αγγλίας και Γαλλίας.
Συνεπεία αυτού, και της υψίστης ναζιστικής γεωπολιτικής προτεραιότητας της Πορείας προς Ανατολάς (Drang nach Osten), η ναζιστική Γερμανία, “επέτρεψε” την ουδετερότητα του τουρκικού κράτους επ’ ωφελεία αμφοτέρων, καθώς ανθούσαν απρόσκοπτα οι διμερείς εμπορικές σχέσεις ιδίως ως το 1939.
Κατ’ αυτήν την περίοδο, η Γερμανία προμηθευόταν τεράστιες ποσότητες χρωμίου απ’ την Τουρκία, ένα άκρως απαραίτητο μέταλλο για την απρόσκοπτη ανάπτυξη της πολεμικής της βιομηχανίας, ενώ η Τουρκία έβαινε διαρκώς εξαρτώμενη από τις γερμανικές εξαγωγές βιομηχανικών υλικών και προϊόντων, οι οποίες έφθασαν τα 94 εκατομμύρια μάρκα μόνο το έτος 1938.
Η αντίστοιχη προσέγγιση του πρώιμου κεμαλικού καθεστώτος, συνοψίζεται στην περίφημη πολιτική του Επιτήδειου Ουδέτερου που αφορούσε εν προκειμένω, την μείωση της πολιτικής εξάρτησης της χώρας από την Γερμανία από τον φόβο βρετανικών αντιποίνων.
Εντούτοις παρά τις σημαντικές τριβές που ακολούθησαν και έθεσαν σε κίνδυνο την εταιρική σχέση αμφοτέρων των πλευρών, το τουρκικό καθεστώς συνέχισε την “ιδιότυπη” ουδετερότητα τροφοδοτώντας παράλληλα με πρώτες ύλες την γερμανική βιομηχανία, υπογράφοντας και Σύμφωνο Φιλίας εν μέσω Πολέμου το 1941, υπογραφέν εκ των Φραντς Φον Πάπεν και Σουκρού Σαράτσογλου.
Η σαφής προτίμηση έναντι της Ναζιστικής Γερμανίας εδραζόταν σε ιδεολογικοπολιτικούς λόγους αφενός στο παρεμφερές στρατοκρατικό και αυταρχικό κοινωνικοπολιτικό πρόταγμα Κεμαλισμού-Ναζισμού και αφετέρου στην πεποίθηση πως απαιτείται η εξαίρεση της Γερμανίας από το κάδρο του υφέρποντος και υπαρκτού Αντιδυτικισμού, ο οποίος ενισχυόταν μέσω του Συνδρόμου των Σεβρών που αναφερόταν στις δυτικές δυνάμεις που διέλυσαν την Οθωμανική Αυτοκρατορία, ήτοι τη Μεγάλη Βρετανία και τη Γαλλία.
Η αδιατάρακτη ιδιότυπη συμμαχία μεταξύ της ευρωπαϊκής Γερμανίας και της ευρασιατικής Τουρκίας, έλαβε μεγαλύτερες διαστάσεις την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου, όπου η Ομοσπονδιακή Γερμανία λειτούργησε ως μέντορας της Τουρκίας, μέσω της δικής της Πρόσδεσης στις Ευρατλαντικές δομές και νόρμες (Westbindung), εισάγοντάς την στο ευρωατλαντικό πλαίσιο, ενδυναμώνοντας τους ήδη υπάρχοντες δεσμούς στο επίπεδο της πολιτικοστρατιωτικής συνεργασίας. Καθ ‘όλο το διάστημα του Ψυχρού Πολέμου, οι δύο χώρες απολάμβαναν ένα διαρκώς αναπτυσσόμενο πλαίσιο πολιτικο-οικονομικής συνεργασίας υπό την νατοϊκή ομπρέλλα ασφαλείας.
Η πρώιμη Μεταψυχροπολεμική Εποχή και η διάλυση της ΕΣΣΔ, έφερε στο γεωπολιτικό προσκήνιο τους δύο διαχρονικούς εταίρους, οι οποίοι αναζητούσαν νέο ρόλο στο διεθνές σύστημα, η Γερμανία ως Πολιτειακή Δύναμη, βασική ατμομηχανή του ευρωπαϊκού οικοδομήματος και ισχυρότατος γεωοικονομικός παράγων μετά την Επανένωση και η μιλιταριστική, εμπνεόμενη απ’ την τουρκο-ισλαμική σύνθεση, μεταβατική Τουρκία, απαλλαγμένη από την σοβιετική απειλή.
Στο πλαίσιο της συνεχιζόμενης νατοϊκής αναγκαιότητας να διατηρηθεί η τουρκική πρόσδεση στο άρμα της Δύσης, η Γερμανία μέσω της Σοσιαλδημοκρατικής κυβέρνησης Σρέντερ λειτούργησε ως “μεσίτης” (Makler), προμαχώντας υπέρ της ευρωπαϊκής προοπτικής της Άγκυρας και του δυνητικού εξευρωπαϊσμού- εκδημοκρατισμού της.
Υποτιμώντας πλήρως τις διεργασίες εσωτερικού μετασχηματισμού της Τουρκίας,που λάμβαναν χώρα, η γερμανική πολιτική ελίτ επένδυσε σε περαιτέρω εμβάθυνση των γερμανοτουρκικών σχέσεων στο πλαίσιο της δυναμικής της οικονομικής αλληλεξάρτησης και της “κοινωνικοποίησης δρώντων” βάσει του Φιλελεύθερου Προτύπου υπό συγκεκριμένο κανονιστικό πλαίσιο, της γερμανικής εκδοχής του Ordnung –Liberalismus.
Η ανάδυση της αναθεωρητικής αυταρχικής αντιδυτικής και ισλαμιστικής-Φονταμενταλιστικής Τουρκίας, κλόνισε την πολιτική τάξη της Γερμανίας ενώ οι διαρκείς παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων μετά το αποτυχημένο πραξικόπημα το 2016 και η απόπειρα τουρκικής εμπλοκής στα γερμανικά και ευρωπαϊκά δρώμενα μέσω υβριδικών μεθόδων επιρροής, έστρεψε την γερμανική κοινή γνώμη συντριπτικά εναντίον της Τουρκίας, και προσανατόλισε την γερμανική ιθύνουσα τάξη στον ενταφιασμό της ευρωπαϊκής προοπτικής της Άγκυρας.
Η σταδιακή επιστροφή του ρεαλισμού στη γερμανική πολιτική σκηνή παράλληλα με την αλληλεπίδραση των πεδίων εξωτερικής και εσωτερικής πολιτικής προδιαγράφουν ένα πραγματιστικό εταιρικό πλαίσιο μεταξύ Γερμανίας-Τουρκίας για την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα.
Στον αναδυόμενο ρευστό και υβριδικό πολυπολικό κόσμο του 21ου αιώνα, τόσο η Γερμανία όσο και η Νέο-Οθωμανική Τουρκία προβάλλουν ηγεμονικές επιδιώξεις είτε ήπιας (Γερμανία), είτε σκληρής μορφής (Τουρκία).
Και οι δύο χώρες ενστερνίζονται, στο πλαίσιο του προσδιορισμού της γεωπολιτικής-γεωοικονομικής ταυτότητας και του ρόλου που απορρέει εξ αυτής, την γερμανικής εμπνεύσεως, θεώρηση της Κεντρικής Δυνάμεως (Zentrale Macht).
Στον 21ο αιώνα η Κεντρική Δύναμη λογίζεται ως το επίκεντρο που ασκεί ηγεμονία στην περιφέρεια μέσω της Ισχύος των Δικτύων Επιρροής (network power) έχοντας εκτεταμένη διείσδυση στις αναδυόμενες αγορές και έλεγχο της πρόσβασης των ανταγωνιστών τους σ αυτές.
Αν και η ξεκάθαρη έμφαση στην Οικονομική Διάσταση της Εξωτερικής Πολιτικής (Wirtschafts-Aussenpolitik), που διέπει το Βερολίνο, προσκρούει στην “σκληρή” ηγεμονική αντίληψη της Ερντογανικής Τουρκίας, εντούτοις η υιοθετηθείσα παγκόσμια στρατηγική της Γερμανίας μετά το 2014, βάσει του οργανωσιακού, πολιτικοοικονομικού προτύπου του Ordnung-Liberalismus, προσβλέπει εντός των στρατηγικών επιδιώξεων του γερμανικών εταιριών αιχμής, σε διευρυμένες συνεργασίες οικονομικού χαρακτήρα (και η Τουρκία αποτελεί προνομιακό πεδίο των γερμανικών εξαγωγικών εταιριών αιχμής) ανεξαρτήτως αξιακών κριτηρίων.
Υπ’ αυτό το πρίσμα εντάσσονται και οι αυξανόμενες γερμανικές εξαγωγές πολεμικού υλικού στην Τουρκία μετά το αποτυχημένο πραξικόπημα.
Η τωρινή γερμανική ηγεσία, όντας κοντόφθαλμη, από-ιδεολογικοποιεί την εξωτερική πολιτική, στερώντας της την πολιτισμική διάσταση, προσδοκώντας πρόσκαιρα οφέλη, αδυνατώντας να αντιληφθεί τον κίνδυνο παράλυσης του ευρωπαϊκού οικοδομήματος από τις διαρκείς αναθεωρητικές πρωτοβουλίες της Τουρκίας.
Εντούτοις, η αντιτουρκική στάση της Γαλλίας και η πρωτοβουλία της Pax Mediterranea, ωθεί την γερμανική ηγεσία σε ατραπούς που δύνανται να την ξεστρατίσουν.
Η διατήρηση του γαλλογερμανικού άξονα αποτελεί κορυφαία στρατηγική προτεραιότητα για την Γερμανία, όπως και ο μείζων ευρωπαϊκός χώρος, παρά τον υφιστάμενο ανταγωνισμό εντός των ευρωπαϊκών τειχών. Αν η προκλητική στάση της Τουρκίας οδηγήσει την γαλλική πλευρά σε άκρα, τότε το Βερολίνο θα βρεθεί ενώπιον τεράστιου διλήμματος για το οποίο δεν είναι προετοιμασμένο.
Επιπρόσθετα η εταιρική σχέση με την Τουρκία ακόμη εξαρτάται και απ’ τις ΗΠΑ εξαιτίας της εκπεφρασμένης προθυμίας της Ουάσιγκτον να μην διαρραγεί ότι έχει απομείνει απ’ τον δυτικό προσανατολισμό της Τουρκίας.
Παραταύτα, η ρευστότητα του διεθνούς συστήματος και οι συσχετισμοί ισχύος σε περιφερειακό επίπεδο προδιαθέτουν είτε την συνέχιση της γερμανικής εταιρικής σχέσης με την Τουρκία με κίνδυνο αποσύνθεσης του ευρωπαϊκού οικοδομήματος, είτε την ολική αναθεώρηση των σχέσεων με την Ερντογανική Ηγεσία, προσδοκώντας σε ανατροπή δεδομένων στο τουρκικό εσωτερικό πεδίο μεσοπρόθεσμα.
Αυτό που διαφαίνεται προσώρας, είναι πως η γερμανική πλευρά επιδιώκει να κερδίσει χρόνο, κατευνάζοντας την Γαλλία και αποθαρρύνοντας παράλληλα την επιβολή κυρώσεων στην Τουρκία.
* Ο κ. Κων/νος. Θ Λαμπρόπουλος είναι Στρατηγικός Αναλυτής, Εταίρος του Geneva Centre for Security Policy.
Η Τουρκία επιθυμεί αφενός να αποφύγει την περαιτέρω όξυνση των σχέσεών της με την ΕΕ ενόψει της συνόδου για τις σχέσεις ΕΕ – Τουρκίας στις 24-25 Σεπτεμβρίου και αφετέρου να εξακολουθήσει να διατηρεί την πίεση στην Ελλάδα βάσει του διλήμματος: Διάλογος με ανοικτή ατζέντα χωρίς προϋποθέσεις ή κίνδυνος πολεμικής σύρραξης.
Για να μην οδηγηθούμε σε λάθος συμπεράσματα, σε αυτό το πλαίσιο θα πρέπει να ερμηνευτεί η τακτική κίνηση προσωρινής αναδίπλωσης της Τουρκίας. Είναι γεγονός αδιαμφησβήτητο ότι η Ελλάδα άντεξε, η κυβέρνηση κράτησε σταθερή πορεία και οι ένοπλες δυνάμεις έδειξαν επιμονή, επαγγελματισμό και αποφασιστικότητα. Αυτό από μόνο του αποτελεί σημαντική κατάκτηση. Αλλά – επίσης από μόνο του – δεν αποτελεί πλήρη εξήγηση της τουρκικής στάσης. Η οποία, ας το επαναλάβουμε, συνιστά προσωρινή τακτική αναδίπλωση.
Το ερώτημα που τίθεται από πολλούς, εάν οι πρωτοβουλίες του ΓΓ του ΝΑΤΟ οδήγησαν σε κάποιες πρώτες συνεννοήσεις, είναι ένα εύλογο ερώτημα που όμως δεν θα πρέπει να οδηγεί σε συνομωσιολογικές προσεγγίσεις. Η διαμόρφωση θεσμικά προδιαγεγραμμένων μηχανισμών αποκλιμάκωσης για κρίσεις στο εσωτερικό της Συμμαχίας είναι μια γενικώς πολύ θετική εξέλιξη. Επίσης, σε σχέση ειδικότερα με την Τουρκία, οι επαφές είναι καταρχήν χρήσιμες και έτσι πρέπει να προσεγγίζονται. Αρκεί, βέβαια, να μην οδηγούν σε βήματα που εγκλωβίζουν σε λάθος συμβιβασμούς σε λάθος χρόνο. Υπάρχουν συμβιβασμοί απαραίτητοι και επιτυχείς για τα εθνικά συμφέροντα. Όπως υποστήριξα εξ αρχής, η συμφωνία με την Αίγυπτο ήταν μια τέτοια επιτυχής διαδικασία συμβιβαστικής οριοθέτησης με μια φίλη χώρα σε μια κρίσιμη συγκυρία.
Αλλά με μια αναθεωρητική και απειλητική δύναμη όπως η Τουρκία, τα πράγματα είναι διαφορετικά. Η πιθανότητα εγκλωβισμού είναι πάντοτε παρούσα, με δεδομένη την κατανοητή αλλά και επαναλαμβανόμενα άστοχη τάση ορισμένων επιδραστικών κύκλων της Αθήνας να εκλογικεύουν τις επιθυμίες τους στην εξωτερική πολιτική. Δεν χρειάζεται να πάμε πολύ πίσω στο χρόνο. Λίγο μετά το μνημόνιο-βόμβα Τουρκίας – Τρίπολης, έγκυρη κυριακάτικη εφημερίδα της Αθήνας ανήγγειλε σε σχετικό πρωτοσέλιδο: «παράθυρο Άγκυρας στη Χάγη».
Το πραγματικό ερώτημα σήμερα είναι διττό. Πώς και με ποιες διαδικασίες θα τεθούν όρια στην Τουρκία; Και – σε σχέση με αυτό – μας συμφέρει να εξευρεθεί «λύση» στα «ελληνοτουρκικά» στην παρούσα περίοδο;
Χρειάστηκε ο πρόεδρος Μακρόν να το διατυπώσει επίσημα στην Κορσική για να συνομολογήσουν ορισμένοι εγχώριοι δημοσιολογούντες ότι ναι, η Τουρκία συνιστά αναθεωρητική δύναμη με ηγεμονικές βλέψεις στην περιοχή. Ότι δηλαδή συνιστά – όπως γράφουμε αναλυτικά και με συνέπεια τα τελευταία χρόνια – δομική απειλή για την περιφερειακή ειρήνη και όχι σύνηθες πρόβλημα διμερών σχέσεων.
Η συνεχής αναφορά στα υπαρκτά και σημαντικά προβλήματα της τουρκικής οικονομίας δεν αφήνει να γίνει απολύτως κατανοητή η σημασία της ραγδαίας αύξησης του τουρκικού ΑΕΠ μετά το 2010 – ακόμη και με τη συνεχή πτώση των τελευταίων ετών έφτανε τα 748 δισ. δολάρια το 2019 – σε συνδυασμό με την μεγάλη κοινωνική και οικονομική δυναμική της δημογραφικής ανάπτυξης της χώρας και την κατακόρυφη αύξηση των αμυντικών δαπανών της.
Σε αυτό το πλαίσιο, το παιχνίδι στην Ανατολική Μεσόγειο δεν είναι πια μόνο ζήτημα ερευνών και εξορύξεων. Πρόκειται κυρίως για ζήτημα κυριαρχίας στην περιοχή. Το αυταρχικό καθεστώς Ερντογάν υποστηριζόμενο από ισχυρό τμήμα του τουρκικού κατεστημένου επιχειρεί να παγιώσει τη θέση του στην τουρκική πολιτική μετασχηματίζοντας παράλληλα τον ρόλο της Τουρκίας στον μουσουλμανικό κόσμο και πέρα από την περιοχή μας. Ο τουρκικός αναθεωρητισμός, με τον μανδύα τώρα του νεο-Οθωμανισμού, αποτελεί δύναμη πυρπόλησης των δομών στην περιοχή και -δυνητικά- διάλυσης της νότιας πτέρυγας του ΝΑΤΟ.
Σήμερα η Τουρκία παραβιάζει την μη οριοθετημένη από εμάς υφαλοκρηπίδα ενώ κάνει και επίσημα δηλώσεις για νησιά αμφισβητούμενης κυριαρχίας. Παράλληλα θέτει μια ευρύτατη γκάμα θεμάτων που αμφισβητούν τις συμβατικές και κανονιστικές προϋποθέσεις της ειρηνικής συνύπαρξης στην περιοχή, από την Λωζάνη μέχρι το σύγχρονο διεθνές δίκαιο της θάλασσας. Η Αθήνα σωστά επιμένει ότι υπάρχει μια διμερής διαφορά, αυτή που αναφέρεται στην οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας (και της ΑΟΖ). Τα υπόλοιπα αποτελούν τουρκικές διεκδικήσεις. Σε αυτό το πλαίσιο, η πολυσυζητημένη προσφυγή στη Χάγη μόνο για υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ είναι αδύνατη λόγω της Τουρκίας η οποία επιμένει και θα εξακολουθήσει να επιμένει για μια εφ’όλης συζήτηση με τη βεντάλια των θεμάτων να έχει ανοίξει επικίνδυνα. Τι συνυποσχετικό θα υπογράψει η Αθήνα;
Διαπραγματεύσεις χωρίς προϋποθέσεις υπό τις σημερινές συνθήκες σημαίνουν υποχώρηση χωρίς σύγκρουση. Πρέπει επιτέλους να καταστεί σαφές ότι η διαπραγμάτευση με μια αναθεωρητική χώρα έχει νόημα μόνο υπό συνθήκες μιας σχετικής ισορροπίας δυνάμεων. Η Γαλλία μπορεί να διαδραματίσει καταλυτικό ρόλο σε αυτό το σημείο, επιτρέποντας στις διαμεσολαβητικές προσπάθειες από ΝΑΤΟ και τη γερμανική προεδρία της ΕΕ να διαδραματίσουν το δικό τους ρόλο. Στο εσωτερικό της ΕΕ εξακολουθεί, πάντως, να πλειοψηφεί η άποψη που δεν θέλει την τουρκική οικονομία να πλήττεται πραγματικά με σοβαρές κυρώσεις. Κατά πάσα πιθανότητα και εάν κάτι σοβαρό δεν έχει μεσολαβήσει μέχρι τότε, θα προτιμηθούν – όπως έγινε και με το Γιαβούζ – περιοριστικά μέτρα κατά εταιρειών και υπευθύνων. Σε κάθε περίπτωση, το διήμερο 24-25 Σεπτεμβρίου πλησιάζει.
Όπως έχω εξηγήσει κατ’επανάληψη, αυτό που στρατηγικά έχει λόγο να επιθυμεί η Ελλάδα για τις σχέσεις με την Τουρκία είναι μια βιώσιμη ειρήνη που δεν υποκρύπτει φινλανδοποίηση. Κάθε αποκλιμάκωση είναι προφανώς καλοδεχούμενη. Αλλά δεν είναι ώρα για «λύση» στα επονομαζόμενα «ελληνοτουρκικά». Η επίτευξη σχετικής ισορροπίας δυνάμεων απέναντι σε μια γείτονα με αναθεωρητικές τάσεις αποτελεί προϋπόθεση για διάλογο και –εάν οι εξελισσόμενες συνθήκες ευνοήσουν– για βιώσιμη ειρήνη. Τώρα είναι ώρα για εγρήγορση, για εντατικοποίηση των διπλωματικών προσπαθειών, για κτίσιμο συμμαχιών του αύριο και για ενίσχυση της αποτροπής. Αντίθετα από αυτό που μηρυκάζουν οι θιασώτες της πεπατημένης, η αναζήτηση «λύσης» υπό πίεση και σε καθεστώς εκβιασμών μας αποπροσανατολίζει από τις πραγματικές προκλήσεις και ευκαιρίες στο νέο κόσμο που αναδύεται μέσα από την εντατικοποίηση των εξελίξεων στις σχέσεις Ευρώπης – Αφρικής και Ευρώπης – Ασίας.
Μπαίνουν σε λίστες κομμάτων για να επηρεάσουν τη γερμανική πολιτική. Πρόκειται για τους διαβόητους Γκρίζους Λύκους. Αποκαλύψεις γερμανικών ΜΜΕ για το πώς Τούρκοι ακροδεξιοί προσπαθούν να κερδίσουν επιρροή.
Οι εκλογές για την ανάδειξη τοπικής αυτοδιοίκησης στο κρατίδιο της Βόρειας Ρηνανίας Βεστφαλίας γίνονται σε λίγες ημέρες και τα κόμματα βρίσκονται στην τελική φάση της προεκλογικής εκστρατείας. Σύμφωνα με έρευνες της τηλεοπτικής εκπομπής Report Mainz του πρώτου καναλιού της δημόσιας τηλεόρασης (ARD) και της ειδησεογραφικής διαδικτυακής πύλης Der Westen, υποψήφιοι στις λίστες βρίσκονται και άνθρωποι που είτε είναι μέλη, είτε έχουν διασυνδέσεις με τους διαβόητους Γκρίζους Λύκους. Σύμφωνα με την Υπηρεσία Προστασίας του Συντάγματος πρόκειται για ένα τουρκικό, ακροδεξιό και ρατσιστικό κίνημα, που επιδιώκει τη δημιουργία μια μεγάλης τουρκικής αυτοκρατορίας και δεν ορρωδεί μπροστά στη χρήση βίας.
“Γενικευμένη στρατηγική των Γκρίζων Λύκων”
Οπαδοί των Γκρίζων Λύκων σε παλαιότερη διαδήλωση στο Αμβούργο
Η Ομοσπονδιακή Κεντρική Υπηρεσία Πολιτικής Επιμόρφωσης bpb αναφέρει ότι το κίνημα στην αρχική μορφή του υπάρχει στην Τουρκία εδώ και πάνω από πέντε δεκαετίες. Στην Γερμανία είναι παρόν με πολυάριθμες ενώσεις, συλλόγους και συνδέσμους. Πρωτοεμφανίστηκε τις δεκαετίες 60 και 70, με τη μετανάστευση Τούρκων στη χώρα για να βρουν δουλειά. Οι Γκρίζοι Λύκοι θεωρούνται ως η μεγαλύτερη ακροδεξιά οργάνωση στη Γερμανία σύμφωνα με εκτιμήσεις του υπουργείου Εσωτερικών της Ρηνανίας Βεστφαλίας. Ήδη τον Οκτώβριο του 2004 η Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Προστασίας του Συντάγματος επεσήμανε ότι οι Γκρίζοι Λύκοι “συμβάλλουν στη δημιουργία μίας παράλληλης κοινωνίας στην Ευρώπη και αποτελούν εμπόδιο για την ενσωμάτωση (στη Γερμανία) πληθυσμού τουρκικής καταγωγής”. Σύμφωνα με δημοσίευμα της εφημερίδας Die Welt στις 11.07.2014, στελέχη και οπαδοί των Γκρίζων Λύκων κάνουν προσπάθειες να εισχωρήσουν σε όλα τα γερμανικά κόμματα, για να υποστηρίξουν εκεί τις θέσεις τους.
Ο Μπουράκ Κοπούρ, ειδήμων σε θέματα Τουρκίας, εφιστά την προσοχή σε μια γενικευμένη στρατηγική των Γκρίζων Λύκων στη Γερμανία, Όπως λέει στους δημοσιογράφους του Report Mainz και του Der Westen, „οι πρωτοπόροι των Γκρίζων Λύκων καλούσαν ήδη πριν από χρόνια σε υπονόμευση των γερμανικών πολιτικών κομμάτων. Αυτό το κάλεσμα ακολούθησαν πολλοί οπαδοί τους μέχρι σήμερα. Με αυτή τη στρατηγική υπονόμευσης προσπαθεί το κίνημα να εκπροσωπήσει στη γερμανική πολιτική τα τουρκικά συμφέροντα και το τουρκικό έθνος”. Ανάμεσα στις πολλές προσπάθειες υπονόμευσης υπάρχει μια χαρακτηριστική περίπτωση στην πόλη Ντούιζμπουργκ, στην περιοχή του Μιλχάιμ στο Ρουρ. Στο βόρειο τμήμα της πόλης κρέμονται παντού αφίσες του Σεβκέτ Αβτσί, δημοτικού συμβούλου από το Χριστιανοδημοκρατικό κόμμα CDU. Διετέλεσε επί χρόνια πρόεδρος του συμβουλίου ενσωμάτωσης της πόλης και είναι συχνός και καλοδεχούμενος προσκεκλημένος τηλεοπτικών προγραμμάτων στα τουρκικά με διεθνή εμβέλεια.
Η περίπτωση του Σεβκέτ Αβτσί
Ο αρχηγός του εθνικιστικού κόμματος MHP Ντεβλέτ Μπαχτσελί με τον χαρακτηριστικό χαιρετισμό
Το όνομά του βρίσκεται εδώ και χρόνια σε έκθεση της οργάνωσης νεολαίας της CDU „΄Ένωση της Ποικιλομορφίας” (Vielfalt). Στο δημοσίευμα καταλογίζεται στον Αβτσί εγγύτητα με τους Γκρίζους Λύκους. Αλλά και σε έναν φάκελο της Συμβουλευτικής Υπηρεσίας εναντίον της εξτρεμιστικής δεξιάς στο κρατίδιο της Βόρειας Ρηνανίας Βεστφαλίας βρίσκεται καταγεγραμμένο, για τον ίδιο λόγο, το όνομα του πρώην προέδρου του συμβουλίου ενσωμάτωσης της πόλης του Ντούιζμπουργκ και νυν δημοτικού συμβούλου. Το Report Mainz και το Der Westen έχουν στη διάθεσή τους μεταξύ άλλων και μια φωτογραφία του Αβτσί σε εκδήλωση ακροδεξιάς ομάδας από την Τουρκία, όπου στο βάθος κάνει τον γνωστό χαιρετισμό. Έρευνες των Γερμανών δημοσιογράφων αποδεικνύουν κι άλλες επαφές του με Τούρκους ακροδεξιούς και τους συλλόγους τους. Σε μια διαδικτυακή σελίδα στα τουρκικά υπάρχει άρθρο ενός Τούρκου βουλευτή του ακροδεξιού MHP (Τουρκικού Εθνικιστικού Κόμματος), ο οποίος καλεί τους Τούρκους να ψηφίσουν τον Αβτσί. Σύμφωνα με αντίγραφο από το κτηματολόγιο η περιοχή, όπου συναντώνται οι Γκρίζοι Λύκοι στο Ντούιζμπουργκ, ανήκει στον χριστιανοδημοκράτη πολιτευτή Αβτσί και μάλιστα στους τοίχους του οικήματος υπάρχει το έμβλημα του κινήματος Ülcücü, των Γκρίζων Λύκων. Ο δικηγόρος του Αβτσί ενημέρωσε τους δημοσιογράφους που έκαναν την έρευνα ότι τη διαχείριση του ακίνητου έχει ο αδελφός του Αβτσί, ενώ ο ίδιος ο Αβτσί δεν έχει καμιά σχέση με τους Γκρίζους Λύκους.
“Ως επί πολλά χρόνια πρόεδρος του συμβουλίου ενσωμάτωσης προσκλήθηκε σε πολλές εκδηλώσεις και δεν είχε τη δυνατότητα να επηρεάσει με ποιους φωτογραφιζόταν” ήταν η απάντησή του. Σε σχετικό ερώτημα το CDU του Ντούιζμπουργκ δεν θέλησε να απαντήσει. Αλλά και ο πρωθυπουργός της Ρηνανίας Βεστφαλίας ΄Αρμιν Λάσετ απέκλεισε κάθε συμμετοχή των Γκρίζων Λύκων στο CDU. Το ερώτημα παραμένει: Πόση πολιτική εγγύτητα επιτρέπεται σε ένα κίνημα, όπως οι Γκρίζοι Λύκοι; Από τα στοιχεία που συνέλεξαν οι δημοσιογράφοι του Mainz Report και του Der Westen προκύπτει ότι το θέμα είναι γνωστό από παλιά, όπως και οι επαφές του Αβτσί με του Γκρίζους Λύκους. Και δεν πρόκειται για μοναδική περίπτωση. Ο Μπουράκ Κοπούρ, ειδήμων σε θέματα Τουρκίας, είναι πεπεισμένος ότι ίδιες περιπτώσεις υπάρχουν και σε άλλα κόμματα. “Αυτό που προβληματίζει είναι η αδιαφορία των γερμανικών κομμάτων απέναντι σε αυτήν την τουρκική κοινότητα με εξτρεμιστικές τάσεις”.
Οι υπουργοί Εξωτερικών, Ρωσίας και Κύπρου κατά τη διάρκεια της επίσκεψης Λαβρόφ στη Λευκωσία. Φωτογραφία Φιλελεύθερος
Του ΝΙΚΟΥ ΚΑΤΣΟΥΡΙΔΗ
Σήμερα ο ΟΗΕ αριθμεί 192 κράτη μέλη. Το κάθε ένα απ’ αυτά θα ήθελε πολύ να έχει καλό επίπεδο σχέσεων με τις ΗΠΑ και τη Ρωσία για λόγους που δεν χρειάζεται να επεξηγηθούν. Οι σχέσεις μεταξύ κρατών αναπτύσσονται με διάφορους τρόπους, οι οποίοι πάντα προϋποθέτουν επαφές μεταξύ κυβερνήσεων σε διάφορα επίπεδα. Ιδιαίτερα ενδεικτικό του επιπέδου των σχέσεων μεταξύ κρατών και ιδιαίτερα των προθέσεών τους είναι η ανταλλαγή επισκέψεων στο ψηλότερο δυνατό επίπεδο. Άκρως ενδεικτικό και δηλωτικό σχέσεων και προθέσεων είναι να γίνει δεκτός ο Πρόεδρος μιας χώρας, είτε στις ΗΠΑ είτε στη Ρωσία. Δεν γίνονται όλοι δεκτοί. Αντίθετα λίγοι ηγέτες το πετυχαίνουν. Ακόμα πιο δύσκολο και σημαντικό είναι να επισκεφθούν το δοσμένο κράτος είτε ο ένας, είτε ο άλλος. Πολλά κράτη και ηγέτες κρατών το επιδιώκουν για χρόνια και δεν το πετυχαίνουν.
Όταν λοιπόν επισκέπτεται τη χώρα μας ο δεύτερος τη τάξει αρμόδιος για τις εξωτερικές της σχέσεις, δηλαδή ο Ρώσος ΥΠΕΞ η σημασία της επίσκεψης είναι αυταπόδεικτη. Και όταν ο συγκεκριμένος είναι από τους πλέον ικανούς διπλωμάτες των τελευταίων δεκαετιών παγκοσμίως, ο εμπειρότερος εν ενεργεία διπλωμάτης και μακροβιότερος Υπουργός Εξωτερικών στον κόσμο, τότε η σημασία πολλαπλασιάζεται. Και όταν ο συγκεκριμένος είναι άριστος γνώστης του Κυπριακού, το οποίο έχει χειριστεί κατ’ επανάληψη ως μόνιμος αντιπρόσωπος της χώρας του στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ και μάλιστα το έχει χειριστεί θετικά για την Κύπρο, τότε η σημασία επαυξάνεται κάθετα. Μετά λόγου γνώσεως να λεχθεί ότι ο κ. Λαβρόφ αποτελεί παράγοντα-κλειδί για τη σταθερή υποστηρικτική για το Κυπριακό στάση της Μόσχας, που επιβεβαιώνεται και από τις εδώ δηλώσεις του.
Όλα βέβαια θα δοκιμασθούν στην πράξη. Η πράξη δεν εξαρτάται μόνο από τη Ρωσία. Αλλά και από τους δικούς μας χειρισμούς και φυσικά τη στάση της Τουρκίας και άλλων. Εδώ όμως, στο παρόν σημείωμα, κρίνουμε την επίσκεψη και τις τοποθετήσεις του Ρώσου υπουργού Εξωτερικών κ. Λαβρόφ.
Κατά την επίσκεψη Λαβρόφ υπήρξε από τη μια η υπογραφή διακρατικών συμφωνιών και ειδικά εκείνη που αφορά την αποφυγή διπλής φορολογίας. Η οποία τόσες πολλές είχε δημιουργήσει ανησυχίες για τυχόν διακοπή της. Ταυτόχρονα, είχαμε μια σειρά σημαντικές και καθαρές τοποθετήσεις από πλευράς του, δηλαδή από πλευράς της Ρωσικής Ομοσπονδίας.
>>Πρώτον, ο κ. Λαβρόφ τοποθετήθηκε ευθέως υπέρ βιώσιμης και συνολικής λύσης του Κυπριακού βάσει των ψηφισμάτων του ΟΗΕ περι Κύπρου. Μήπως η Κυπριακή Δημοκρατία ή η ε/κ πλευρά έχει άλλη θέση; Μήπως η μάχη που δίνουμε μετά το Κραν Μοντανά και τις αναθεωρητικές τουρκικές θέσεις για λύση και διαδικασία εκτός παραμέτρων του ΟΗΕ, με στόχο την επιστροφή στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, στα πλαίσια των αποφάσεων και της διαδικασίας του ΟΗΕ, αποδυναμώνεται από αυτήν την τοποθέτηση; Κάθε άλλο. Ενισχύεται. Δεν είναι άραγε σαφές ότι αυτός που έχει εκτραπεί από αυτές τις θέσεις είναι η Τουρκία; Είναι σαφέστατο. Άρα είναι και προφανές προς ποιον απευθύνεται αυτή η τοποθέτηση.
>>Δεύτερον κατέστησε σαφές ότι σήμερα δεν υφίσταται η ανάγκη για τροποποίηση της εντολής της ειρηνευτικής δύναμης στην Κύπρο. Πόσα τώρα χρόνια αγωνιούμε για τυχόν αλλαγή αυτής της εντολής; Πόσες φορές δεν μας επικρέμασαν τη «δαμόκλειο σπάθη» ορισμένοι εταίροι και σύμμαχοι, αυτής της απειλής; Πολλές. Τώρα από την πρωτεύουσα της Κυπριακής Δημοκρατίας, η Ρωσία καθιστά σαφές προς όλους άπαντες, ότι δεν συμφωνεί σε αλλαγή της εντολής της ειρηνευτικής δύναμης στην Κύπρο.
>>Τρίτον, αυτήν τη στιγμή σε ό,τι αφορά το Κυπριακό η μεγαλύτερή μας έγνοια είναι το θέμα της Αμμοχώστου, εν όψει των τουρκικών μεθοδεύσεων. Τι είπε ο κ. Λαβρόφ επί του θέματος. Δήλωσε κατηγορηματικά ότι η χώρα του δεσμεύεται από τα ψηφίσματα του ΟΗΕ για την Αμμόχωστο και αντιτάσσεται σε τετελεσμένα που αντιβαίνουν σε αυτά. Ποιος εκπονεί και σχεδιάζει και απειλεί με τετελεσμένα; Η Τουρκία φυσικά. Άρα ο ξεκάθαρος παραλήπτης του μηνύματος είναι η Τουρκία. Δυστυχώς ορισμένοι εδώ στην Κύπρο προσποιούνται ότι δεν το κατανοούν.
>>Τέταρτο και το πλέον σημαντικό. Με σαφήνεια και κατηγορηματικότητα απέρριψε τις σημερινές εγγυήσεις, αλλά και οποιεσδήποτε άλλων τρίτων χωρών, πλην εκείνες του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ. Απέρριψε δηλαδή πολύ ξεκάθαρα τις τουρκικές θέσεις στο θέμα των Εγγυήσεων. Στην καρδιά δηλαδή του υπέρτατου ζητούμενου για Ε/κ και Τ/κ, του θέματος της ασφάλειας, απορρίπτει τις τουρκικές αξιώσεις. Και από τη στιγμή που το Συμβούλιο Ασφαλείας θα εγγυηθεί την ασφάλεια της Ομοσπονδίας Ενωμένης Κυπριακής Δημοκρατίας προς τι η ανάγκη να υπάρχουν για τον ίδιο σκοπό αγήματα έστω, τρίτων χωρών; Φυσικά και θα είναι αχρείαστα. Αν κριθεί ότι επιβάλλεται για ορισμένο χρονικό διάστημα παρουσία αστυνομικού ή στρατιωτικού αγήματος στο νησί για λόγους δημιουργίας κλίματος εμπιστοσύνης, τι άλλο καλύτερο από άγημα του ΟΗΕ με εντολή του εγγυητή, δηλαδή του Συμβουλίου Ασφαλείας. Ποιου τις θέσεις αδειάζει αυτή η τοποθέτηση Λαβρόφ; Της Τουρκίας.
Είναι γεγονός ότι ενώ απουσίαζε η ονομαστική αναφορά στην Τουρκία, κατά τις εδώ δηλώσεις Λαβρόφ, εν τούτοις όμως, ήταν πέρα από ξεκάθαρο ποιος ήταν ο παραλήπτης των μηνυμάτων του. Στην περίπτωση της κυπριακής ΑΟΖ για παράδειγμα, ο Ρώσος ΥΠΕΞ, δεν κατονόμασε την Τουρκία. Δεν ικανοποιεί η διατύπωση ότι «θεωρεί απαράδεκτα οποιαδήποτε βήματα που μπορούν να οδηγήσουν σε περαιτέρω κλιμάκωση της έντασης»; Καλά, δηλαδή υπάρχει άλλος εκτός της Τουρκίας ο οποίος ενεργεί κατά αυτόν τον τρόπο;
Πολλοί λένε ότι η Μόσχα είναι σε θέση να επηρεάσει την Άγκυρα. Και συμφωνώ. Γιατί όμως; Πρώτον γιατί έχουν εμβαθύνει τις σχέσεις τους με Τουρκία σε τέτοιο σημείο, που μπορεί να το κάνει. Δεν είναι όμως αυτός ο μόνος λόγος. Είναι και ο τρόπος που χειρίζονται και διαχειρίζονται τον Ερντογάν. Με τη συγκεκριμένη ψυχοσύνθεση και προσωπικότητα. Αποφεύγοντας να κατονομάσει στη συγκεκριμένη περίπτωση την Τουρκία αλλά υπονοώντας την σαφώς, προφανώς έκρινε ότι διευκολύνει τον εαυτό του, ο Λαβρόφ, σε ενδεχόμενη μεσολαβητική του προσπάθεια προς την κατεύθυνση της Άγκυρας.
Το δικό μας συμφέρον στην περίπτωση συνίσταται στον τερματισμό των προκλητικών και απαράδεκτων τουρκικών ενεργειών. Το ρωσικό συμφέρον αυτή τη χρονική περίοδο κατά την κρίση μου, βρίσκεται στη σταθεροποίηση της κατάστασης στην Ανατολική Μεσόγειο. Διότι έτσι σταθεροποιείται και η ρωσική παρουσία στον χώρο. Αντίθετα μια σύρραξη, κύρια μια ενδονατοϊκή σύρραξη, θα επαναφέρει πλήρως ενδεχόμενα τις ΗΠΑ, ως πυροσβέστη, πίσω στην περιοχή. Είμαι της άποψης ότι όταν κρίνουμε τις τοποθετήσεις μιας χώρας για να είμαστε δίκαιοι πρέπει να τις συγκρίνουμε με εκείνες άλλων χωρών και ιδιαίτερα των συμμάχων μας στην Ευρωπαϊκή Ένωση (π.χ. Γερμανία) αλλά και των εταίρων μας. Ιδιαίτερα εκείνων που μας αποκαλούν επίσημα «στρατηγικούς εταίρους».
Οι οποίοι αναγνωρίζουν ναι μεν τα δικαιώματά μας, αλλά δικαιολογούν την Τουρκία ότι ενεργεί εντός «διεκδικούμενων υδάτων».
Η Ρωσία έχει σαφείς, κατά την κρίση μου, θέσεις στα θέματα που έχω αναφερθεί. Και οι θέσεις αυτές συνάδουν με το συμφέρον της Κύπρου και του λαού της. Έχει όμως και δικά της άλλα συμφέροντα στην περιοχή. Όπως άλλα δικά της συμφέροντα έχει με την Τουρκία. Την ίδια στιγμή που τα συμφέροντά τους διαφοροποιούνται μέχρι και βίαια στη Συρία και στη Λιβύη. Το δικό μας χρέος είναι να εντοπίζουμε τη «χρυσή τομή» του αμοιβαίου συμφέροντος μεταξύ μας και της Μόσχας. Όπως πρέπει να το κάνουμε με άλλες χώρες. Όσον μας παίρνει και ώς το σημείο που μας παίρνει, γιατί σκοπούμε την επιβίωση μας.
Εχει μεσολαβήσει μισός αιώνας από τη δεκαετία του 1970 όταν ο τότε πρόεδρος των ΗΠΑ, Ρίτσαρντ Νίξον, έκανε για πρώτη φορά άνοιγμα της υπερδύναμης στην Κίνα. Στα τέλη της ίδιας δεκαετίας, ο Ντενγκ Ξιαοπίνγκ, τότε πρόεδρος της Κίνας, δρομολογούσε τη σταδιακή μετάβαση της κλειστής κινεζικής οικονομίας στην ελεύθερη αγορά. Σχεδόν ταυτοχρόνως η πολιτική ηγεσία της Ουάσιγκτον θεώρησε πως ήταν ασφαλέστερο να ενσωματώσει την Κίνα στο παγκόσμιο οικονομικό σύστημα παρά να την αφήσει εκτός. Ηταν η αρχή μιας μακράς πορείας που κατέληξε τον Δεκέμβριο του 2001 στην ένταξη του ασιατικού οικονομικού γίγαντα στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου. Και η ένταξη στον ΠΟΕ ήταν η καθοριστική εξέλιξη που διευκόλυνε και επιτάχυνε την ιλιγγιώδη άνοδο της Κίνας και την ανάδειξή της σε ανταγωνιστή των ΗΠΑ.
Εκτοτε ο προβληματισμός της Ουάσιγκτον πολλαπλασιάστηκε και πολύ προτού ο Ντόναλντ Τραμπ κηρύξει εμπορικό πόλεμο στο Πεκίνο, ο Μπάρακ Ομπάμα προώθησε την εμπορική συμφωνία με τις χώρες Ασίας και Ειρηνικού, τη γνωστή ως ΤΡΡ (Trans Pacific Partnership). Ο προκάτοχος του Ντόναλντ Τραμπ προσπάθησε να προσδέσει τις χώρες της Ασίας στο άρμα των ΗΠΑ προσφέροντάς τους μια εναλλακτική έναντι της μεγάλης κινεζικής αγοράς. Επρόκειτο βέβαια για μία από τις πολυμερείς συμφωνίες από τις οποίες έσπευσε να αποσύρει τις ΗΠΑ ο Ντόναλντ Τραμπ, σχεδόν μόλις ανέλαβε καθήκοντα, τον Ιανουάριο του 2017.
Τώρα, περίπου επτά εβδομάδες πριν από τις προεδρικές εκλογές της 3ης Νοεμβρίου, ο απρόβλεπτος πρόεδρος των ΗΠΑ επανέρχεται δριμύτερος στο θέμα που κυριάρχησε στην προηγούμενη προεκλογική του εκστρατεία και χρωμάτισε έντονα μεγάλο μέρος της θητείας του στο τιμόνι της υπερδύναμης: την αναμέτρησή της με τον μεγάλο ανταγωνιστή της, την Κίνα. Ισως επειδή ο εμπορικός πόλεμος δεν έχει αποφέρει τους προσδοκώμενους καρπούς, ενώ το εμπορικό έλλειμμα των ΗΠΑ από το διμερές εμπόριο με την Κίνα έχει διευρυνθεί περαιτέρω. Στο μεταξύ, η Ουάσιγκτον βλέπει με ανησυχία την Κίνα να εξελίσσεται σε τεχνολογική υπερδύναμη. Μελέτη που δημοσίευσε πριν από ένα χρόνο το ερευνητικό κέντρο για τα δεδομένα καινοτομίας, με έδρα σε Ουάσιγκτον και Βρυξέλλες, κατέληξε στο συμπέρασμα πως η δεύτερη οικονομία στον κόσμο υστερεί ακόμη έναντι των ΗΠΑ στην υψηλή τεχνολογία και στην τεχνητή νοημοσύνη.
Στην Ουάσιγκτον φαίνεται, όμως, πως κάποιοι πολιτικοί κύκλοι φοβούνται μια επανάληψη του αιφνιδιασμού που υπέστη η υπερδύναμη το 1957, όταν οι Σοβιετικοί έστειλαν πρώτοι τον Σπούτνικ εκατομμύρια έτη φωτός στον ουρανό και τέσσερα χρόνια μετά έστειλαν τον πρώτο άνθρωπο στο Διάστημα. Εναν τέτοιο φόβο φαίνεται να κρύβει ο αποκλεισμός της Huawei από κάθε συνεργασία με αμερικανικές εταιρείες, ακόμη και αν δεν μπορούν να διαψευσθούν με βεβαιότητα οι κατηγορίες της κυβέρνησης Τραμπ πως ο κινεζικός κολοσσός εξοπλισμού τηλεπικοινωνιών αποτελεί το «μάτι» του Πεκίνου στη Δύση. Και ίσως θεωρούν πως μπορούν να αναχαιτίσουν την κινεζική επέλαση αποκόπτοντας την κινεζική οικονομία πλήρως από την αμερικανική.
Ετσι, ο Ντόναλντ Τραμπ μιλάει πλέον ανοικτά για ένα οικονομικό διαζύγιο από τη δεύτερη οικονομία στον κόσμο. Μέσα στην εβδομάδα αναφέρθηκε στην προοπτική πλήρους αποσύνδεσης των δύο οικονομιών με τον όρο που χρησιμοποιούν οι οικονομολόγοι για να αναφερθούν στη διακοπή κάθε εμπορικής, επιχειρηματικής και οικονομικής δοσοληψίας ανάμεσα στις δύο μεγαλύτερες οικονομίες του πλανήτη. Και υποστήριξε πως η Ουάσιγκτον θα μπορούσε να αποσυνδέσει την αμερικανική οικονομία από την κινεζική και «δεν θα χάσει δισεκατομμύρια δολάρια». Δεν έλειψε, βέβαια, το προεκλογικό χρώμα στις εξαγγελίες του Αμερικανού προέδρου που επανέλαβε παλαιότερες υποσχέσεις του ότι θα επαναφέρει στις ΗΠΑ όσες θέσεις εργασίας έχουν μεταφερθεί στην Κίνα. Σίγουρα, όμως, το θέμα υπερβαίνει την προεκλογική εκστρατεία και ίσως εγκυμονεί εξελίξεις.
Στροφή του Πεκίνου σε μια πιο αυτάρκη οικονομία
Δεν είναι μόνον οι ΗΠΑ που έχουν διάθεση για ένα –όχι απαραιτήτως βελούδινο– διαζύγιο με την Κίνα. Τελευταία την ίδια διάθεση εκδηλώνουν και τα στελέχη της κινεζικής ηγεσίας. Ισως εξαιτίας των όσων έχουν συμβεί στη διάρκεια των τελευταίων τεσσάρων ετών, του εμπορικού πολέμου δηλαδή, και των απρόβλεπτων αντιδράσεων του προέδρου Τραμπ. Ισως, όμως, και να εντάσσεται, μερικώς τουλάχιστον, στα φιλόδοξα σχέδια του Κινέζου προέδρου που δεν κρύβει την πρόθεσή του να αναδείξει την Κίνα σε παγκόσμια υπερδύναμη, αυτεξούσια οικονομικά και τεχνολογικά.
Το Πεκίνο εξεδήλωσε τις διαθέσεις του προσφάτως, εντάσσοντας στον κατάλογο των εξαγωγών που απαγορεύει τους αλγορίθμους. Οι αλγόριθμοι αποτελούν κύριο περιουσιακό στοιχείο της δημοφιλούς στην αμερικανική νεολαία εφαρμογής ψηφιακών παιχνιδιών TikTok. Είχε προηγηθεί μια παρατεταμένη διελκυστίνδα ανάμεσα στις δύο πλευρές γύρω από την πώληση της TikTok και τις πιέσεις που άσκησε ο Αμερικανός πρόεδρος στην κινεζική ByteDance και μητρική της TikTok για να την πουλήσει εντός στενής προθεσμίας στην αμερικανική Microsoft.
Οπως επεσήμαναν προσφάτως σε σχετικό σχόλιό τους οι Financial Times, η TikTok σε καμία περίπτωση δεν είναι στρατηγικής σημασίας όπως η Huawei ώστε να δικαιολογεί όσο θόρυβο προκάλεσε ο Τραμπ γύρω από το θέμα της πώλησής της. Το Πεκίνο, όμως, δεν θα ανεχόταν ποτέ να εμφανιστεί η κυβέρνηση Τραμπ ως η δύναμη που επέβαλε διά της βίας την πώληση της δημοφιλούς εφαρμογής, μολονότι στην παρούσα φάση μάλλον θα ήθελε να αποφύγει μια κλιμάκωση της έντασης με την Ουάσιγκτον μέχρι τις εκλογές. Αναμφίβολα, όμως, η κίνηση του Πεκίνου να υπονομεύσει την εξαγορά μέσω της απαγόρευσης στις εξαγωγές προδίδει τη διάθεση της Κίνας να απεξαρτήσει τον τεχνολογικό της τομέα από την αμερικανική οικονομία και βιομηχανία.
Το εμπάργκο που επέβαλε η Ουάσιγκτον κατά του κινεζικού κολοσσού εξοπλισμού τηλεπικοινωνιών της Huawei και ο πλήρης αποκλεισμός της από τις αμερικανικές βιομηχανίες έχει δράσει ως καταλύτης, εξωθώντας την Κίνα να επισπεύσει την ανάπτυξη εγχώριας βιομηχανίας μικροεπεξεργαστών. Εχουν, άλλωστε, προηγηθεί από τον Μάιο οι εξαγγελίες του Κινέζου προέδρου Σι Τζιπίνγκ περί μιας νέας διττής στρατηγικής που θα βασίζεται σε έναν εγχώριο κύκλο παραγωγής, διανομής και κατανάλωσης στο εσωτερικό της χώρας. Αυτός ο κύκλος θα συνυπάρχει με τη διαδικασία περαιτέρω ενσωμάτωσης της Κίνας στην παγκόσμια οικονομία, καθώς αυτή θα ανοίγει τις πόρτες της σε περισσότερες εισαγωγές προϊόντων, κεφαλαίου και επενδύσεων από το εξωτερικό.
Κινέζοι οικονομολόγοι που προτείνουν μεταρρυθμίσεις έχουν δηλώσει στο Reuters ότι η ουσία του σχεδίου είναι η στροφή σε μια πιο αυτάρκη οικονομία και η δημιουργία μοχλών ανάπτυξης με μακροπρόθεσμη δυναμική.
Εξάλλου, ίσως το πλέον φιλόδοξο σχέδιο το Πεκίνου τα τελευταία χρόνια, ο νέος Δρόμος του Μεταξιού, δεν είναι παρά μια μορφή εμπορικής διπλωματίας που, σε συνδυασμό με την αναβάθμιση του διεθνούς ρόλου του γουάν, θα διευκολύνει την Κίνα να επεκτείνει τις εξαγωγές της σε άλλες αγορές, πέραν της αμερικανικής.
Η πλήρης αποσύνδεση των δύο μεγάλων οικονομιών θα πλήξει περισσότερο τους Κινέζους
Η κλιμακούμενη αναμέτρηση ανάμεσα στην Κίνα και στις ΗΠΑ έχει πλήξει το διμερές εμπόριο. Μια πλήρης αποσύνδεση των δύο μεγαλύτερων οικονομιών του κόσμου, όμως, θα ήταν πολύ πιο επιζήμια για τις μακροπρόθεσμες προοπτικές ανάπτυξης της Κίνας. Αυτή είναι η εκτίμηση των Τομ Ορλίκ και Μπιορν βαν Ρόγιε, οικονομολόγων του Bloomberg Economics.
Σε σχετική μελέτη τους, οι δύο οικονομολόγοι τονίζουν πως αν πράγματι αποσυνδεθούν πλήρως οι δύο οικονομίες, τότε το μακροπρόθεσμο δυναμικό ανάπτυξης της Κίνας θα περιορισθεί περίπου στο 3,5% έως το 2030. Κάτι τέτοιο ισοδυναμεί με σημαντική μείωση, αν συγκριθεί με τη σημερινή πρόβλεψη για ανάπτυξη 4,5% υπό την προϋπόθεση ότι οι διμερείς σχέσεις παραμένουν σε γενικές γραμμές αμετάβλητες. Η πλήρης αποσύνδεση, που ορίζεται ως η διακοπή των εμπορικών σχέσεων καθώς και κάθε ανταλλαγής τεχνολογίας, που έως τώρα δίνει ώθηση στην ανάπτυξη, θα έχει πολύ μεγαλύτερες συνέπειες για την κινεζική παρά για την αμερικανική οικονομία, καθώς η Κίνα είναι αυτή που επωφελείται περισσότερο από τις διασυνοριακές ανταλλαγές ιδεών και καινοτομίας. Σε περίπτωση πλήρους αποσύνδεσης, το δυναμικό ανάπτυξης των ΗΠΑ θα περιοριζόταν στο 1,4% το 2030, από το 1,6% στο οποίο εκτιμάται σήμερα. Αν υλοποιηθεί ένα τέτοιο σενάριο, η αύξηση της παραγωγικότητας στην Κίνα θα επιβραδυνθεί επειδή η χώρα δεν θα επωφελείται πλέον από τη μεταφορά τεχνολογίας, ενώ οι κεφαλαιουχικές επενδύσεις θα είναι περιορισμένες. Σύμφωνα με τη σχετική μελέτη των δύο οικονομολόγων, όμως, οι συνέπειες δεν θα είναι καταστρεπτικές, καθώς στη διάρκεια των τελευταίων 20 χρόνων η Κίνα έχει ήδη γεφυρώσει το χάσμα τεχνολογίας που τη χώριζε από τις ανεπτυγμένες οικονομίες. Οι δύο οικονομολόγοι διευκρινίζουν, πάντως, ότι «αν η Κίνα σπεύσει να αυξήσει τις δαπάνες για έρευνα και ανάπτυξη και συσφίξει τις σχέσεις της με άλλες ανεπτυγμένες οικονομίες, μπορεί να εξισορροπήσει σημαντικό μέρος του αντικτύπου της αποσύνδεσης».
Η νέα στρατηγική που έχει εξαγγείλει ο Κινέζος πρόεδρος Σι Τζινπίνγκ θέλει την εγχώρια οικονομία να αναλαμβάνει τον ρόλο του κύριου μοχλού της ανάπτυξης σε μια προσπάθεια να περιφρουρήσει τη χώρα από μια παγκόσμια επιβράδυνση και μια εντεινόμενη εναντίον της εχθρότητα. Κι ενώ δεν έχουν ακόμη διασαφηνιστεί οι λεπτομέρειες του σχεδίου που εκπονεί ο Κινέζος πρόεδρος, είναι σαφές πως και η Κίνα επιδιώκει να γίνει πιο αυτάρκης και πιο ανεξάρτητη στους τομείς της προηγμένης βιομηχανίας και προπαντός στην τεχνολογική καινοτομία. Οι δύο οικονομολόγοι προειδοποιούν, πάντως, πως η Κίνα θα μπορούσε να υποστεί πολύ μεγαλύτερες καταστροφικές συνέπειες αν συνταχθούν με τις ΗΠΑ ορισμένοι παραδοσιακοί σύμμαχοί τους, όπως η Ιαπωνία, η Νότια Κορέα, η Γερμανία και η Γαλλία, και αποσυνδέσουν και αυτές τις οικονομίες τους από την Κίνα. Σύμφωνα πάντα με τις εκτιμήσεις τους, στην περίπτωση αυτή το δυναμικό ανάπτυξης της Κίνας θα μπορούσε να περιορισθεί έως και στο 1,6% μέσα σε 10 χρόνια και θα ήταν πολύ πιο δύσκολο για το Πεκίνο να ελέγξει αυτή την κατάσταση υιοθετώντας πολιτικές εξισορρόπησης.
Δεν θα χάναμε…
Ο Αμερικανός πρόεδρος χαρακτήρισε «ενδιαφέρουσα» τη λέξη «αποσύνδεση» που χρησιμοποιούν οι οικονομολόγοι την τελευταία δεκαετία για να αναφερθούν στην προοπτική πλήρους διακοπής κάθε συνεργασίας ανάμεσα στις δύο μεγαλύτερες οικονομίες του κόσμου. Προϊδεάζοντας προεκλογικώς τους Αμερικανούς τόνισε πως «δεν θα χάναμε δισεκατομμύρια δολάρια αν σταματούσαμε να κάνουμε μπίζνες με την Κίνα».
Η προειδοποίηση
Εκπροσωπώντας τη μερίδα του αμερικανικού κατεστημένου που, ανεξαρτήτως κομματικής ταυτότητας, διαφωνεί με τις επιλογές του Αμερικανού προέδρου και προπαντός με τον εμπορικό πόλεμο, ο Λάρι Σάμερς προειδοποίησε πως «με όσα συμβαίνουν ανάμεσα στο Πεκίνο και στην Ουάσιγκτον, ενδεχομένως να βρισκόμαστε στην πλέον επικίνδυνη οικονομική συγκυρία μετά τη χρηματοπιστωτική κρίση του 2009».
Η τεχνολογία
Ο υπεύθυνος των ερευνών για την αποσύνδεση ΗΠΑ – Κίνας στον τομέα της τεχνολογίας καλεί τις ΗΠΑ να προστατεύσουν την κυριαρχία τους στους ημιαγωγούς και στους μικροεπεξεργαστές. Προεξοφλεί, ωστόσο, ότι το Πεκίνο «δεν έχει καμία προοπτική να επιτύχει τον στόχο του για 70% αυτάρκεια της οικονομία του μέχρι το 2025».
Στις μεγάλες αβεβαιότητες και στους κινδύνους για τις προοπτικές της παγκόσμιας οικονομίας τοποθετεί η UniCredit την προκλητικότητα της Τουρκίας, τονίζοντας πως οι εντάσεις με την Ελλάδα αναμένεται να επιδεινωθούν περαιτέρω προτού βελτιωθεί η κατάσταση. Οπως επισημαίνει σε σημείωμά του o επικεφαλής οικονομολόγος του ιταλικού οίκου, Ερικ Νίλσεν, τη στιγμή που ο κόσμος συνεχίζει να είναι αντιμέτωπος με την πανδημία, μια σειρά από γεγονότα αυξάνουν τις αβεβαιότητες για τις προοπτικές της οικονομίας το επόμενο διάστημα. Σύμφωνα με τον Νίλσεν, οι μεγάλοι κίνδυνοι είναι τέσσερις και απειλούν κυρίως την Ευρώπη: το αποτέλεσμα των προεδρικών εκλογών στις ΗΠΑ, οι εξελίξεις γύρω από το Brexit, η αντιπαράθεση με τη Ρωσία για την υπόθεση Ναβάλνι και οι εντάσεις μεταξύ Τουρκίας και Ελλάδας.
Ο Νίλσεν τονίζει μάλιστα πως ανησυχεί ιδιαίτερα με τους σκοπούς της Τουρκίας όσον αφορά τα ύδατα κοντά σε Ελλάδα και Κύπρο, καθώς και για το πώς και αν μπορούν να εκτονωθούν οι εντάσεις (με την Ελλάδα ειδικότερα) πριν συμβεί ένα ατύχημα. Κατά τη UniCredit, μια διχασμένη Ευρώπη είναι αυτή που πλέον πρέπει να λύσει την κρίση. Ενώ η Γαλλία και η Ιταλία έχουν στείλει πλοία στα ύδατα γύρω από τα ελληνικά νησιά (παρέχοντας έναν καλοδεχούμενο αποτρεπτικό παράγοντα στην αντιπαράθεση), υπήρξαν αναφορές ότι η Γερμανία κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση, προσφέροντας στην Τουρκία μια βαθύτερη εμπορική ένωση με την Ε.Ε. Στην πιο αισιόδοξη ερμηνεία, σημειώνει ο Νίλσεν, η Ευρώπη έχει μια προσέγγιση «καρότου και μαστιγίου» απέναντι στην Τουρκία, αλλά η πραγματικότητα είναι πιθανώς μια βαθιά διαφωνία στην Ευρώπη σχετικά με τον τρόπο αντιμετώπισης της αυξανόμενης επιθετικότητας από την Αγκυρα.
Παίζει με τη φωτιά
Ο επικεφαλής οικονομολόγος της UniCredit καταλήγει στο ότι ο ίδιος δυσκολεύεται να δει ένα αξιοπρεπές τέλος σε αυτή την κρίση. Η Τουρκία παίζει σαφώς με τη φωτιά όσον αφορά τις σχέσεις με την Ε.Ε., ωστόσο μια τέτοια αντιπαράθεση μπορεί να είναι ακριβώς αυτό στο οποίο στοχεύει ο Ερντογάν. Η κρίση που έχει προκαλέσει η πανδημία στην Τουρκία σε συνδυασμό με την ήδη πολύ αδύναμη οικονομία της καθιστούν τις εξωτερικές συγκρούσεις πιο ελκυστικές για τον Τούρκο πρόεδρο. Εάν είναι έτσι τα πράγματα, η σύγκρουση με την Ελλάδα θα επιδεινωθεί κι άλλο προτού «ηρεμήσουν τα νερά».
Ας δούμε το τελευταίο ατυχές επεισόδιο της τουρκικής διπλωματίας. Επειτα από αμερικανική παρέμβαση, Ισραήλ και Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα υπέγραψαν στα μέσα Αυγούστου συμφωνία σταδιακής αποκαταστάσεως των μεταξύ τους σχέσεων. Η πλέον οξεία αντίδραση κατά της συμφωνίας προήλθε από την Τουρκία. Η τουρκική στάση ενόχλησε τις ΗΠΑ και κατέστη καταγέλαστη στον αραβικό κόσμο. Η Τουρκία που έχει αναγνωρίσει από το 1949 το Ισραήλ και διατηρεί πρεσβεία εκεί, εμφανίσθηκε να ενοχλείται από την αντίστοιχη κίνηση των Εμιράτων που πήραν και ως αντάλλαγμα την αναστολή της προσαρτήσεως περιοχών της Δυτικής Οχθης στο ισραηλινό κράτος.
Γενικώς η αποτίμηση των επιτευγμάτων της τουρκικής διπλωματίας τους τελευταίους μήνες είναι εντελώς απογοητευτική:
• Ενας αρκετά αμφίβολης υλοποιήσεως αγωγός, ο EastMed, μεταβλήθηκε σε άξονα αντιτουρκικής συσπειρώσεως των χωρών της ανατολικής Μεσογείου.
• Η τουρκική παρέμβαση στη Λιβύη οδήγησε σε ευθεία σύγκρουση με τη Γαλλία. Το Παρίσι ηγείται πλέον μιας εκστρατείας κατά της Τουρκίας με σαφείς στρατιωτικές προεκτάσεις.
• Η επίσκεψη ηγετών της Χαμάς στην Αγκυρα και η απόδοση τουρκικών διαβατηρίων σε μέλη της οργανώσεως που έχει χαρακτηριστεί τρομοκρατική από τη Δύση, οδήγησε σε περαιτέρω αποξένωση της Τουρκίας από τις ΗΠΑ.
• Οι σχέσεις Ευρωπαϊκής Ενωσης – Τουρκίας θα είναι το κύριο θέμα στην επόμενη σύνοδο του Συμβουλίου Κορυφής της Ε.Ε. τον Σεπτέμβριο.
Οπως επισημαίνει και η τουρκική αντικαθεστωτική ιστοσελίδα AHVAL, η διπλωματική παράνοια της Τουρκίας αποτυπώνεται στις ανακοινώσεις του τουρκικού υπουργείου Εξωτερικών που έχουν εκδοθεί μετά τις 25 Αυγούστου. Σε 14 από τις 27 ανακοινώσεις κατηγορείται ή προειδοποιείται κάποια άλλη χώρα. Την τιμητική της έχει η Γαλλία. Ακολουθούμε με βραχεία κεφαλή Ελλάδα και Κύπρος. Το τουρκικό ΥΠΕΞ, όμως, δεν χαρίζεται ούτε στη Ρωσία (για συνάντηση με εκπροσώπους των Κούρδων και για την αντιμετώπιση των Τατάρων), στις ΗΠΑ (επειδή καταδίκασαν τη συνάντηση Ερντογάν με τη Χαμάς), στη Νορβηγία και στη Σουηδία (επειδή έδειξαν έλλειψη σεβασμού στο Κοράνι), στην Αυστρία, στη Σερβία, κ.ο.κ.
Η ίδια υπερβολή εντοπίζεται και στα όσα λέει ο πρόεδρος Ερντογάν. Η ρητορική του –πάντα ολίγον προβληματική– έχει ξεπεράσει κάθε όριο τις τελευταίες εβδομάδες. Δεν πρέπει να τον υποτιμούμε. Είναι ένας από τους πλέον ικανούς αρχηγούς κρατών παγκοσμίως. Εχει εξέλθει νικητής από σοβαρότατες συγκρούσεις με συστήματα και συμφέροντα και έχει βγει από παγίδες που θα είχαν εξοντώσει εύκολα τους περισσότερους πολιτικούς ηγέτες. Σήμερα βασίζεται στη γεωπολιτική σημασία της χώρας του για τη Δύση, στις προσωπικές σχέσεις που έχει αναπτύξει με τον Αμερικανό πρόεδρο Τραμπ, στην περίεργη συμμαχία/λυκοφιλία που έχει με τη Ρωσία του Πούτιν και στα χρήματα του Κατάρ. Το χειρότερο για τον Ερντογάν είναι ότι δεν υπάρχει στο περιβάλλον του κάποιος που να μπορεί έστω να αμφισβητήσει τις ενέργειές του, πολλώ δε μάλλον να ορθώσει μία αντίθετη άποψη. Ακόμη και ο ήπιος κατά το παρελθόν υπουργός Εξωτερικών Τσαβούσογλου έχει ξεπεράσει σε ρητορική ακρότητα τον υπουργό Εθνικής Αμυνας Ακάρ. Ελπίζει ότι με αυτόν τον τρόπο θα μπορέσει να ενταχθεί στον κύκλο των καθημερινών συνομιλητών του Ερντογάν.
Η διπλωματία και η ρητορική Ερντογάν είναι ενδεικτικές της καταστάσεως, αλλά οι στρατιωτικές επιχειρήσεις δείχνουν την αχίλλειο πτέρνα της Τουρκίας. Κράτα ενεργά δύο μέτωπα στη Συρία και στη Λιβύη. Διατηρεί στρατιωτικές δυνάμεις και επιχειρεί και στο Ιράκ. Παράλληλα, η κινητοποίησή της εδώ και ένα μήνα στην ανατολική Μεσόγειο προσομοιάζει προς ένα ακόμη μέτωπο. Πλην των ΗΠΑ και ίσως της Ρωσίας και της Γαλλίας, δεν υπάρχει σήμερα κράτος που να μπορεί να μάχεται ταυτοχρόνως σε τρεις στρατιωτικές διενέξεις. Ολη αυτή η στρατιωτική παρουσία στις περιοχές πέριξ της Τουρκίας έχει τεράστιο οικονομικό κόστος. Στις 11 και στις 26 Αυγούστου 2020 το τουρκικό κράτος υποχρεώθηκε να προβεί σε έκτακτο δημόσιο δανεισμό ύψους 5,07 δισ. ευρώ που κατευθύνεται στις στρατιωτικές δαπάνες της χώρας. Αυτά συμβαίνουν ενώ ο προϋπολογισμός του τουρκικού υπουργείου Εθνικής Αμυνας για το 2020 ανερχόταν ήδη στα 16,5 δισ. ευρώ.
Είναι σαφές ότι η Τουρκία κινείται στα ακραία όριά της. Ακολουθεί ναρκωμένη τις νεο-οθωμανικές ιδεοληψίες του προέδρου Ερντογάν. Ο τελευταίος γνωρίζει ότι, εάν χάσει την εξουσία, δεν θα πάει σπίτι του. Ξέρει ότι θα ερευνηθεί ο αμύθητος πλούτος που έχουν σωρεύσει τα μέλη της οικογενείας του. Θυμάται και την τύχη του Μεντερές που απαγχονίσθηκε. Αυτές οι σκέψεις τον οδηγούν σε πιο ακραίες επιλογές. Πρέπει να αντιληφθούμε ότι είναι πλέον ζήτημα χρόνου πότε το σύστημα Ερντογάν θα καταρρεύσει, με ό,τι σημαίνει αυτό για την περιοχή.
* Ο κ. Αγγελος Συρίγος είναι αναπληρωτής καθηγητής Διεθνούς Δικαίου και Εξωτερικής Πολιτικής, βουλευτής της Ν.Δ. στην Α΄ Αθηνών.
Το colpo grosso με τα εξοπλιστικά, η αντίδραση του Βερολίνου και τι φωτογραφίζει το ανακοινωθέν των MED7. Πρόσω ολοταχώς για την 8η αξιολόγηση, μετά τις εξαγγελίες στη ΔΕΘ. Στην Αθήνα ο Ρέγκλινγκ για διαβουλεύσεις.
Η ελληνική κυβέρνηση έχει αποφασίσει να κρατήσει στον κρατικό κορβανά σημαντικά ταμειακά αποθέματα. Η απόφαση να μη βάλει τα 600 εκατομμύρια -που είναι η αύξηση των αμυντικών δαπανών- στη γενική ρήτρα διαφυγής του 2020 αφαιρεί το οποιοδήποτε άμεσο «δικαίωμα» πίεσης από χώρες όπως η Γερμανία, που δεν είδαν με καλό μάτι τη συμφωνία Αθηνών-Παρισιού για τα Rafale.
Όπως σχολίασε διπλωματική πηγή από το Βερολίνο, οι εξαγγελίες αυτές είναι δίκοπο μαχαίρι για την καγκελάριο. Όπως εξήγησε η πηγή, από τη μια, η κα Μέρκελ θέλει την αποκλιμάκωση -η οποία ξεκίνησε με την απόσυρση του Oruc Reis– και την έναρξη του διαλόγου μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας, ώστε να αποφευχθούν τα περιοριστικά μέτρα κατά της Αγκυρας, από την άλλη, «θα ήθελε πολύ να συμμετέχει στις πωλήσεις εξοπλιστικών προς την Ελλάδα». Αλλωστε ο εκσυγχρονισμός των τεσσάρων γερμανικής κατασκευής φρεγατών ΜΕΚΟ θα μπορούσε να είναι δέλεαρ για το Βερολίνο.
Σίγουρα, οι πωλήσεις προς την Τουρκία -έστω και ατύπως- δεν συγκρίνονται με όποιες πωλήσεις θα μπορούσαν να γίνουν προς την Ελλάδα. «Αλλά η Γερμανία είναι Γερμανία (Germany is Germany). Θα ήθελε να έχει ηγετικό ρόλο σε όλα», σχολίασε η πηγή, που παραδέχθηκε ότι οι πιέσεις προς την Ελλάδα δεν μπορούν πλέον να είναι τόσο άμεσες και τόσο αποτελεσματικές όσο τα τελευταία 10 χρόνια.
Ωστόσο, είδαμε πόσο αποτελεσματική είναι η γερμανική διπλωματία και η υπόγεια πίεση του Βερολίνου καθώς στο τελικό ανακοινωθέν της MED7, η λέξη «κυρώσεις» κατά της Τουρκίας μετατράπηκε σε «περιοριστικά μέτρα». Μια μέρα μετά το χλιαρό ανακοινωθέν, που βάζει ουσιαστικά ταφόπλακα στην προοπτική επιβολής κυρώσεων κατά της Τουρκίας, ο Ερντογάν απέσυρε το Oruc Reis. Προς το παρόν, τουλάχιστον.
Αν παρατηρήσει κάποιος, όμως, την παράγραφο 2 του ανακοινωθέντος των MED7, γίνεται εμμέσως πλην σαφώς λόγος για δικαίωμα… άμυνας μιας χώρας-μέλους έναντι σε όποιες προκλήσεις, φωτογραφίζοντας έτσι και εξοπλιστικά προγράμματα.
Λέει το ανακοινωθέν:
«In the face of the unprecedented crisis caused by the Covid-19 pandemic which has profoundly affected the populations and economies of our countries, the multiplication of regional crises and the escalation of tensions in the Mediterranean, it is more essential than ever for us to build a united and solidary Europe, that is able to meet all the challenges it faces and to defend the interests, the sovereignty and the sovereign rights of the European Union and its Member States with strength and determination”.
Δηλαδή:
«Λόγω της άνευ προηγουμένου κρίσης που προκλήθηκε από την πανδημία Covid-19, η οποία έχει επηρεάσει βαθιά τους πληθυσμούς και τις οικονομίες των χωρών μας, τον πολλαπλασιασμό των περιφερειακών κρίσεων και την κλιμάκωση των εντάσεων στη Μεσόγειο, είναι πιο ουσιαστικό από ποτέ για μας να οικοδομήσουμε μια ενωμένη και αλληλέγγυα Ευρώπη, ικανή να αντιμετωπίσει όλες τις προκλήσεις και να υπερασπιστεί τα συμφέροντα, την κυριαρχία και τα κυριαρχικά δικαιώματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των κρατών-μελών της με δύναμη και αποφασιστικότητα».
Κατά ορισμένες πηγές, αυτή η παράγραφος και το δικαίωμα των χωρών-μελών να υπερασπιστούν τα συμφέροντα και τα κυριαρχικά τους δικαιώματα δίνει χώρο στην Ελλάδα και για νέες αμυντικές εξαγορές και ενίσχυση των Ενόπλων Δυνάμεων.
Ανώτερη πηγή της Κομισιόν ανέφερε ότι αυτό που ενδιαφέρει τις Βρυξέλλες είναι να ολοκληρωθεί τάχιστα η 8η αξιολόγηση, που αναμένεται να ξεκινήσει αρχές Οκτωβρίου, η οποία έχει «ειδικό βάρος» και αυτό γιατί:
Συνδέεται με αποδέσμευση 640 εκατομμυρίων ευρώ από το πρόγραμμα κερδών ελληνικών ομολόγων.
Θα γίνει μια αποτίμηση για τις μέχρι τότε επιπτώσεις της Covid-19 στην ελληνική οικονομία.
Πάνω στις επιπτώσεις αλλά και την πορεία των δημοσιονομικών αναμένεται να εξεταστεί η μείωση των δημοσιονομικών πλεονασμάτων το 2021.
Θα δοθεί το περίγραμμα για τον προϋπολογισμό του 2021.
Eurogroup χωρίς αποτέλεσμα και ο Ρέγκλινγκ στην Αθήνα
Η κυβέρνηση πρέπει να συνεχίσει να προσηλώνεται στους στόχους της και να μην ξεφύγει δημοσιονομικά, αναμένεται, σύμφωνα με πληροφορίες, να είναι το μήνυμα που θα κομίσει στην Αθήνα ο επικεφαλής του ESM Κλάους Ρέγκλινγκ. Βεβαίως, ο στόχος αυτός περνάει μέσα από τις συμπληγάδες του Eurogroup, το οποίο δεν κατάφερε να βρει μια κοινή γραμμή για τα δημοσιονομικά του 2021.
Οι πηγές του Euro2day.gr αναφέρθηκαν στο γεγονός ότι δεν είναι εύκολη η απόφαση για την απάλειψη ή την παραμονή της ρήτρας γενικής διαφυγής για το 2021. Οι λόγοι έχουν να κάνουν με την αδυναμία προβλεψιμότητας των επιπτώσεων, αφού έρχεται χειμώνας και ίσως ένα νέο κύμα έξαρσης της Covid-19, ενώ άγνωστο είναι το πότε θα είναι έτοιμο ένα αξιόπιστο εμβόλιο. Συνεπώς, μόνο παροτρύνσεις μπορούν να δοθούν αυτή τη στιγμή στις χώρες με υψηλό έλλειμμα και χρέος, μέχρι να βρεθεί το πώς θα λειτουργήσει τελικά η ρήτρα του χρόνου.
Όπως είχαμε γράψει, η άποψη που επικρατεί είναι όσες χώρες κάνουν χρήση της ρήτρας το 2021, να δεσμεύονται σε χρονοδιάγραμμα επιστροφής στη δημοσιονομική πειθαρχία.
Since its founding in 1928 by Hassan al-Banna, the Muslim Brotherhood has been controversial. The group, which has active and public chapters in many countries around the world, has, over the decades, developed an immunity against annihilation. Even as a quasi-clandestine organization, it exerted great influence in Egyptian and regional politics. For a series of Egyptian autocrats, the Muslim Brotherhood, with its reach and popularity, was a hidden threat that needed to be managed. Those authoritarians jailed tens of thousands over the years.1 For generations of wronged and alienated Brotherhood members in Egypt, the movement provided a foundation for political action, and held the promise of a different kind of society and government.
After the January 2011 revolution, the Brotherhood finally had its chance to govern. But governing required different strengths from leading the opposition, and after some failures and in the face of much hostility from other nodes of Egyptian power, the Brotherhood lost credibility. In July 2013, just a year after the Brotherhood took power, the Egyptian military staged a coup, ousted the president, Mohamed Morsi, and crushed the group. The army killed hundreds of Brotherhood activists in the streets, and arrested tens of thousands of others. (Morsi died in June 2019, while in custody.)
The coup and crackdown left the Brotherhood adrift, perhaps more so than it ever had been in its ninety-two-year history. Nevertheless, it has been able to survive, in large part because thousands of members fled the country and continue to lead the organization from abroad. Though extant, however, the organization is forever changed. For those who appreciate the Brotherhood’s importance to Egyptian and regional history, the group’s new situation poses burning questions: What shape will it take in the future? Will it continue to be an Egyptian organization?
Finding the answer to these questions requires a deeper understanding of the Brotherhood’s current circumstances. It is now an organization led mostly by a diaspora. The political, ideological, and social dynamics of this Egyptian Muslim Brotherhood diaspora directly affect the present and the future of the movement. Further, the presence of large numbers of Brotherhood members in Turkey, and the close relations between the group’s leadership and the Turkish ruling faction (the Justice and Development Party, known by its Turkish abbreviation, AKP) mean that events and politics in Turkey are now a great influence on the group—as much, perhaps, as events and politics in Egypt.
What this Turkish influence means for the future of the Brotherhood is still up for debate. One outcome could be the promotion of a “Turkish model” of Islamic governance in Egypt. In Turkey, this model has meant a blend of Islam and democracy, which voters have embraced and the military has accepted.2 Another possible outcome could be the end of the Muslim Brotherhood as a conservative, youth-based movement, as it loses its youth to the more open and liberal society they are embracing in Turkey.
This report is based on the author’s years of experience studying the Muslim Brotherhood, his long-standing contacts with current and former members of the group, and many interviews that were conducted in person and over the phone in Egypt, Turkey, and Qatar with mid-level Brotherhood leaders, members, and a few of the group’s officials.3 Phone interviews were also conducted with current and former Muslim Brotherhood prisoners and their family members.
The Muslim Brotherhood and Erdogan: A Brief History
According to senior Turkish officials who were quoted in the media in 2019 and 2020, there are some 15–30,000 Egyptians living in Turkey.4 An opposition leader in Istanbul told the author that Muslim Brotherhood members, along with their families, number around twenty thousand. In other words, it is possible that most Egyptians now living in Turkey have some type of connection to the Muslim Brotherhood. These numbers represent only a tiny fraction of the Arab nationals living in Turkey. According to the United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR), Turkey continues to host more than 4.1 million refugees and asylum seekers, mostly Syrians.5 The relative smallness of the population of Brotherhood members in Turkey—as compared to other Arab migrants—has allowed the Brotherhood to benefit from its friendly relationship with the AKP government, without provoking nationalistic fears in Turkey. In general, it is safe to say that the Turkish people continue to have favorable opinions about the Egyptian diaspora—in contrast to their feelings about other Arab populations in Turkey. For example, a poll from July 2019 found that more than 80 percent of Turks want to send Syrian refugees back to Syria.6
It is possible that most of the 15–30,000 Egyptians now living in Turkey have some type of connection to the Muslim Brotherhood.
However, the relationship between the Muslim Brotherhood and the AKP has not always been amicable. In 2001, Recep Tayyip Erdogan and several other politicians, including Abdullah Gul (president 2007–14) and Bulent Arinc (speaker of the parliament 2002–7), founded the AKP. The Muslim Brotherhood took a negative view of this move, which entailed those three Turkish politicians’ defections from the Islamist Virtue Party and its spiritual mentor and leader, Necmettin Erbakan. The Egyptian movement saw a threat in Erdogan’s defection, which might encourage similar defections by popular Brotherhood leaders in Egypt.7
Additionally, traditionalists in the Brotherhood abhorred the idea of a generational split within the organization—the type of split on display in the actions of the robust young leaders of the newly founded AKP. A Brotherhood saying about Erdogan and his fellow travelers at the time said that “they were grapes, and now they have become wine”—in other words, they had become akin to a prohibited beverage, impure. In 2007, Morsi—at the time a member of the Guidance Bureau, the highest executive body in the Brotherhood—wrote an article on the movement’s official website refusing to describe the AKP as an Islamist party, and denouncing its ideology. “The AKP is announcing its approval of the Western notion of secularism,” he wrote. “This is different from [the Brotherhood’s] ultimate goal of establishing an Islamic State.” He continued: “We cannot compare between two successful cases of two totally different movements [the Brotherhood in Egypt and the AKP in Turkey] that do not agree in their fundamentals, goals, ends, or even their tactics and tools.”8
EGYPTIAN PRESIDENT MORSI AT THE UN GENERAL ASSEMBLY IN NEW YORK IN SEPTEMBER 2012. HE WAS PRESIDENT FOR JUST A YEAR BEFORE THE MILITARY OVERTHREW HIM. SOURCE: MICHAEL NAGLE/GETTY IMAGES
The Brotherhood needed to distance itself from the AKP for political reasons, as well. On various issues, the AKP government that took control of Turkey with Erdogan’s election to the premiership in 2003 took radically different stances than the Muslim Brotherhood. For one, the AKP tended to forge coalitions with secular and liberal elites in Turkey. Even more significant, the AKP’s foreign policy was aligned with that of the United States, and had a considerable focus on Turkey’s European Union accession bid.9 Traditional Islamists in Turkey, however, focused their foreign policy around Turkish rule as an Islamic regional player, establishing Islamic alliances and coalitions with Muslim-majority countries.10 Notably, the AKP decided to continue Turkey’s normalization of political and economic ties with Israel. This was a policy that the Brotherhood felt was impossible to accept or to pass to their supporters in Egypt or elsewhere.
Until the 2011 revolution, the Brotherhood continued to see a threat in the AKP model and feared that young Brotherhood members would adopt similar ideas. For Brotherhood leaders who valued organizational loyalty and coherence above everything, acknowledging the success of the AKP in ruling would have meant implicitly acknowledging the success of an Islamist splinter movement, which jeopardized the Brotherhood narrative that the organization had a monopoly on righteous resistance. In October 2009, Rafik Habib, a Christian advisor to the Brotherhood’s late supreme guide, Mohammed Mahdi Akef (1928–2017), described what Erdogan was providing as not “impaired secularism” (a phrase common among Egyptian intellectuals) but rather “impaired Islam.” Habib urged the Brotherhood not to adopt a similarly impaired version of Islam.11
For Brotherhood leaders, acknowledging the success of the AKP would have jeopardized the Brotherhood narrative that the organization had a monopoly on righteous resistance.
The Brotherhood attitude changed after the 2011 Egyptian revolution. The group began using the economic successes of the AKP to promote the Brotherhood’s own political image in Egypt as a viable electoral option. The Brotherhood also began describing the AKP as an Islamist party and, at times, as a branch of the Muslim Brotherhood. (Brotherhood foes also adopted that description.)12 The AKP did not uncritically accept the Brotherhood’s new embrace. In September 2011, Erdogan publicly advised Egypt to adopt a secular model. “I’m a Muslim prime minister to a secular country,” Erdogan said in a television interview.13 It came as little surprise that Erdogan’s statement did not receive much Brotherhood appreciation, and some Brotherhood leaders tried to distance their movement from the Turkish prime minister.14 It is hard to say that Erdogan was an enemy during these times, but he was not a close friend either.
This changed rapidly in the months that followed. The electoral successes of the Brotherhood, and later, its winning of the presidency, enhanced the relationship between the two countries.15 The movement kept highlighting the political and doctrinal similarities with Erdogan—Morsi reassured Egypt’s international partners that its relationship with Israel would not change, for example, and did not make religious language a central part of his public discourse. The Brotherhood–AKP partnership offered considerable economic opportunities, as well. Soon enough, Erdogan and his AKP became the closest international ally to Morsi and the Brotherhood’s Freedom and Justice Party (FJP).
It is important to note that the Muslim Brotherhood, as an organization, has also experienced major shifts in its political thinking since the revolution. As a candidate in 2012, Morsi told Christiane Amanpour of CNN that there was no such thing as an “Islamic democracy”—meaning that the Brotherhood believed in democracy as a concept, period, and that it did not believe democracy needed to be modified to be made Islamic.16 In September 2012, as the newly elected president, Morsi praised Erdogan’s goals and hopes for justice and equality, in a speech before thousands of AKP members in Ankara.17 For these reasons, it did not come as a surprise that Egyptian Brotherhood members chose Turkey to flee to after the military coup in the summer of 2013.
Disassociation from the Egyptian Experience
As the Muslim Brotherhood apparatus evolved over the course of the 1930s, it rapidly grew into an international organization. Becoming international made sense ideologically, because the Brotherhood’s vision was built around the idea of pan-Islamism. But its international presence also became crucial for the endurance of the movement later on, when it needed international nodes to survive repression in Egypt. Despite this international orientation, however, the Egyptian branch of the Muslim Brotherhood, for most of its long history, considered itself the ultimate policymaker and the sole responsible body for determining its strategies. None of the many crises that the Egyptian branch lived through before changed this—until the 2013 overthrow of Morsi.18
Turkish and Egyptian sources, including Yusuf al-Qaradawi, a former Brotherhood leader and a spiritual figure for the movement, claim that the Turkish political leadership had warned the Brotherhood about General Abdel Fattah el-Sisi’s intentions months before the military coup. These claims cannot be verified; nevertheless, the Brotherhood evidently wasn’t exhorted by the Islamists’ history in Turkey, which witnessed four military coups in the second half of the twentieth century—one of which was extremely bloody.19 The Brotherhood did not seem to take note of the possible parallel implications for its rise in Egypt. In the two years between the revolution and the military coup, the Brotherhood insisted on believing in the exceptionality of the Egyptian military, and showed no concern that military officers—Sisi included—would ever overthrow a democratically elected president. The “coup from below,” as Egypt expert Amy Austin Holmes has described it, came as a surprise for the Muslim Brotherhood. Most of its leaders and the rank and file had no inkling that the military might turn against them.20 In several conversations with the author between late 2012 and early 2013, senior Brotherhood officials said that they were not expecting a betrayal from the military, though they didn’t seem to trust the interior ministry’s intentions against Morsi. Many spoke about the Brotherhood’s unshaken trust for the military—even when the tanks had taken control of the streets at the end of June, 2013, just days before the coup. Similarly, the Brotherhood leaders did not attend to the public rage that had been mounting against them for months before the coup. “You do not understand the Egyptian people and their drivers, we do,” a Brotherhood leader said in November 2012, a few days before popular protests erupted against Morsi.21
This failure of the Brotherhood leadership to sense the political tides in Egypt forced the young and lower-ranking members, perhaps for the first time, to doubt their leaders’ once unquestionable abilities and political cleverness. In the wake of the coup, driven by their group’s structural weaknesses and its fresh defeat, Brotherhood members were ready to learn from different players, including the ones whom their leaders once considered “forbidden wine.”
The Brotherhood insisted on believing in the exceptionality of the Egyptian military, and showed no concern that military officers—Sisi included—would ever overthrow a democratically elected president.
Even before Muslim Brotherhood members and leaders decamped to Turkey, Ankara had already begun to learn its own lessons from the Egyptian experience. The coup against the Brotherhood reinforced the authoritarian tendencies of the Turkish leadership. Since the military coup, Erdogan has used the events in Egypt as a scarecrow to suppress different elements of the civil society in Turkey and his political opponents—even those in his own party.22
For its part, the Brotherhood’s new support of Turkish policies emerged in different forms and shapes. For instance, in April 2016, Arab Islamists close to the Brotherhood held a major event in Istanbul that they called “Thank You, Turkey.” The three-day event was dedicated to extending the Brotherhood’s gratitude to the Turkish leadership for hosting Islamist politicians and opposition leaders from different Arab countries. Keynote speakers described Erdogan as a “sultan,” and Turkey as the house of the “caliphate.” The acting supreme guide of the Muslim Brotherhood, Ibrahim Mounir, was present. Khalid Meshaal, the former leader of Hamas, attended and said that “Turkey presented the best example of political Islam in democracy, governance, and economy.”23
A WOMAN HOLDS A FLAG WHILE LISTENING TO TURKEY’S PRESIDENT RECEP TAYYIP ERDOGAN SPEAK DURING AN ELECTION RALLY IN JUNE 2018 IN ISTANBUL, TURKEY. SOURCE: CHRIS MCGRATH/GETTY IMAGES
This support of Turkey for the Brotherhood has been clear in some of the comments of former Brotherhood leaders, including Amr Darrag, the international cooperation minister in Morsi’s administration.24 In comments published in a 2020 RAND Corporation report on the U.S.–Turkish strategic partnership, Darrag expressed support to Erdogan’s internal policies toward Fethullah Gulen’s movement, which the Turkish government had labeled a terrorist organization. (The movement led a failed coup attempt in July 2016.)25 Darrag also rejected assertions by Western and Arab commentators who have called Erdogan’s government authoritarian.26 Although Darrag did not represent the Brotherhood at the time he made his comments, they are consistent with other Brotherhood statements in 2017 endorsing and justifying Erdogan’s decisions—regardless of how undemocratic they are. For example, the Brotherhood officially applauded the Turkish constitutional amendments, passed through a popular vote in April 2017, that were designed to allow Erdogan to rule until 2029.27 These amendments, in many ways, contravene democratic norms and good governance, and even many AKP members announced their opposition to them, including the former prime minister Ahmet Davutoglu.
Although the Brotherhood makes few public statements about its official position on the Erdogan government, Brotherhood supporters, members, and officials have made it clear, through their published articles, op-eds, and studies, that they are adopting policies in the Turkish model. Additionally, websites that are linked to international branches of the Muslim Brotherhood have been publishing articles in support of Erdogan’s policies, whether internally or in terms of his foreign policy.28 Some of these websites have rejected op-eds and readers’ responses that bear even a mild critique of Erdogan’s policies—whether domestic or foreign.
There are multiple political, social, and organizational reasons for the change in Brotherhood attitudes toward Erdogan: from the total rejection of his experience in 2001, to accepting him as a close ally in 2012, and embracing him as a political mentor and role model.
The Social Factor
When Banna founded the Muslim Brotherhood in 1928, he relied heavily on the urban cadres and activists that played a pivotal role in spreading the ideas of the Brotherhood to the world. The organization presented itself as following the tendencies of Sufism, an approach to Islam that is popular in rural North Africa and gives leaders enormous power over their devotees and followers.29 But from the beginning, urban political values and practices, such as institutionalism and professionalism, were prevalent in all aspects of the Muslim Brotherhood’s work and ideology. Such values were clear in the movement’s recruitment systems, laws, organizational structure, and power dynamics.
For historical and social reasons, the Brotherhood went through what the late Hosam Tammam, an expert on the group, called the group’s “provincialization.”30 This transformation—which, according to Tammam, began in the early 1990s—embraced rural values, such as patriarchy and the domination of personalities over institutionalism. The Brotherhood abandoned critical thinking, instead favoring the emotional discourse of preaching. This affected the relations between the movement’s members and their leadership, which, again according to Tammam, became governed by the fear of showing internal discontent or opposition. In an article published in 2008, Tammam said that the urban personalities who had led the organization for decades had disappeared, and that new leaders with rural backgrounds had come to power, including Morsi and Saad el-Katatni.31 (Morsi and Katatni would, of course, go on to become the first president and first speaker of the parliament, respectively, in post-revolution Egypt.) Although the organization kept its original structures and regulations, its urban norms were stripped by the daily practices of its rank and file. In order to sustain its newly acquired rural values, the Brotherhood resorted to promoting charismatic father figures as leaders that were respected among the followers of the movement.
Consequently, when Erdogan rose to power in 2003, the Brotherhood leadership saw a threat in the emergence of a young charismatic ex-Islamist, which could shake values of obedience inside their own organization and inspire similar internal splits. At the time, and until 2013, the Brotherhood had not faced a problem in convincing its supporters that Erdogan was a felicitous friend, but that the Brotherhood should not import his experience into the Egyptian context. For their part, many Brotherhood members felt that the Brotherhood’s own seasoned leaders had inspired Erdogan’s leadership and charisma. However, as a result of the Brotherhood’s more recent political decline, the Brotherhood rank and file lost faith in the group’s leaders as strong and infallible leaders.
Beginning in the 1990s, in a process that observers have called the “provincialization of the Brotherhood,” the group abandoned critical thinking, instead favoring the emotional discourse of preaching.
It was not just the coup that caused Brotherhood leaders to lose credibility among the membership. In the spring of 2019, a voice note was circulated among Brotherhood members on WhatsApp that purportedly recorded a conversation between two Brotherhood leaders, Amir Bassam and Mohamed el-Desouky.32 In the recording, Bassam complained to Desouky about how Mahmoud Hussein, the Brotherhood secretary general, had just spent hundreds of thousands of dollars that belonged to the organization to buy an estate and a private car for his son. At the time that the note circulated, exiled members of the Brotherhood in Turkey received just 200 Turkish liras (less than $30) each month from the movement. Officially, the Brotherhood rejected Bassam’s claims on the basis of technicalities, but Brotherhood members saw the recording as proof of their leadership’s recklessness, if not corruption.33
In this context, many of the Brotherhood rank and file viewed Erdogan as a savior to the organization—a powerful sponsor and one of the last world leaders to truly believe in the same ethical framework that inspired the Brotherhood.
Another important aspect of the rise of personalities over institutionalism in the Brotherhood is that its patriarchal nature has given more weight and respect to older, more experienced men. Erdogan, now sixty-six, is in many ways of the same generation as most of the current, active Brotherhood leaders, who are in their sixties and early seventies. These include the secretary general, Hussein, seventy-three; Mohamed Soudan, sixty-four, a senior leader in London; and Medhat al-Haddad, seventy, a senior leader and a businessman whom the Egyptian government is accusing of heading the financial committee of the movement in Turkey.
Whatever Works
The second factor in the Brotherhood’s readiness to learn from Erdogan’s experience is his effectiveness. For a populist grassroots movement, the bloody coup experience combined with the rise of ruthless populist leaders in the region and beyond have given the Brotherhood reasons to believe that, in a world that seems to know only the language of power, it must be feared to succeed. The ways of Erdogan, democratic or not, are working.
The Turkish president has been in power for two decades, was able to advance the Turkish economy in what was considered by many an economic miracle, and, most importantly, has been able to curb the military’s ambitions and control its officers’ lust for power. In addition, Erdogan has been doing all this without losing legitimacy as an elected leader. As Oxford scholar Monica Marks put it, in a description of the possible effect of Erdogan’s policies on the Brotherhood: “What you’re seeing in Turkey is a regime that at least on its surface looks very powerful, using a discourse of democratic legitimacy to defend what are in many ways undemocratic policies. It’s very seductive.”34
PEOPLE LINE UP OUTSIDE A DIOR STORE AT THE ZORLU LUXURY SHOPPING MALL IN AUGUST 2018 IN ISTANBUL, TURKEY. OVER THE COURSE OF ERDOGAN’S PRESIDENCY, TURKEY’S ECONOMY HAS GROWN RAPIDLY. SOURCE: CHRIS MCGRATH/GETTY IMAGES
It is not just the Brotherhood’s views of Erdogan that have evolved; the Turkish leader himself has greatly changed since the early years of this century, when the Brotherhood rejected him. He has switched from relying on the collective leadership of his political party to individual leadership, and from a representative-democratic party—which was the original form of the AKP when it was founded—to a highly centralized one. This new version of the party is built around the personality of Erdogan, and particularly so since the failed coup attempt in 2016. These changes in Erdogan’s orientation have resonated perfectly with the Brotherhood’s acquired rural and patriarchal values.
Erdogan’s stubborn ways are also attractive for the Brotherhood because of the latter’s predominant self-image as an uncompromising, principle-based movement. For many outside the Brotherhood, especially its political rivals, this self-image has been proven false almost every time it was tested. Nevertheless, it remains strong within the Brotherhood, and fits neatly with the Brotherhood narrative that justifies the group’s authoritarian decision-making process in recent years. In contrast to their admiration for Erdogan, Brotherhood members in Turkey show little appreciation for the political approaches that were adopted by the Tunisian political party Ennahda and its leader, Rachid al-Ghannouchi, who is seen by many as a softhearted leader who gave up too much in order to sustain his movement’s involvement in Tunisian politics.
A Hollow Ideology
The third factor in understanding the openness of the Brotherhood to learn from Erdogan’s political experience is ideology.
The Muslim Brotherhood was founded as a doctrine-based movement. However, the organization’s apparatus—its governing structures, its efficiency, and its bureaucracy—has been more crucial than ideology in sustaining the organization. There are many possible explanations for the weakness of the Brotherhood’s ideology, which has morphed with ease. First, Hassan al-Banna, though a brilliant preacher and advocate, was just twenty-two years old when he founded the organization, with limited life experience as a young teacher of Arabic and religion, and intellectual skills that were probably less than fully independent and developed. Second, Banna wanted to unite a broad spectrum of people and ideas under the umbrella of the Muslim Brotherhood, which meant that he had to maintain flexibility in ideology as far as he could. To this end, Banna designed the movement to include members from different religious perspectives and political tendencies. He had a clear ideology of political Islam, but had complete tolerance of subsidiary ideologies—he didn’t mind members having different interpretations and political orientations, as long as they agreed on the big picture of the importance of Islam in public life. The Brotherhood, he wrote, is a “Salafi call, a Sunni way, a mystical (Sufi) truth, a political body, a sports group, a scientific and cultural association, an economic society, and a social idea.”35 At the same time, the type of organization that Banna built did not leave space for radical ideas, which are typically appealing to young activists. He wanted to build a middle-class mass movement that would be able to recruit millions of followers, not only in Egypt but also around the world. The premise was clear: if the Muslim Brotherhood wanted to build an Islamic state, it had to start from the grassroots and the lowest common denominator. This made the Brotherhood’s ideology simple and appealing to the largest proportion of Muslims—but also weakly founded and easily influenced by more radical ideas.
Hassan al-Banna, the Brotherhood’s founder, described his organization as a “Salafi call, a Sunni way, a Sufi truth, a political body, a sports group, a scientific and cultural association, an economic society, and a social idea.”
By choosing to adopt a simple ideology, Banna sacrificed his movement’s intellectual depth in favor of its organizational strength. In his epistles, Banna usually glorified practical actions and structure over thoughts and ideology. For the Brotherhood, this manifested in the organization’s estrangement from new ideas or intellectuals. In fact, in the last two decades, the Brotherhood has discouraged independent thinking and even used disciplinary actions to suppress new ideas, including the suspension of senior officials’ membership, and even the expulsion of members and officials who showed signs of intellectual independence.36
This disregard for ideological development has led the Brotherhood to lose a lot in its intellectual battles with other Islamists. The Brotherhood’s political defeat in 2013 manifested on the intellectual front. It wasn’t just the state’s maximum violence against the movement—the coup and the dispersion of the pro-Morsi sit-ins—that vanquished the Brotherhood. It was also losing power among the religiously conservative. Salafi, and sometimes jihadist, non-Brotherhood ideas were overwhelmingly present in the narrative pronounced on the podiums in the different sit-ins of 2013. They convinced scores of Brotherhood members, who lost faith in the traditional Brotherhood ideas.37 The Brotherhood “never taught us about jihad or how to resist autocratic regimes,” said a twenty-nine-year-old former Brotherhood member, who is currently serving a life sentence in prison for his political views. He said that many Brotherhood members in prison feel betrayed because of the movement’s intellectual gaps.38 Scores of Brotherhood members left the organization in the years that followed the coup, and founded or joined groups that called for using violence against the government.39
The gaps in the movement’s ideology are not limited to political thought. They also extend to the details of its political program. Critics have long charged that the Brotherhood never offered a reliable political plan in any of its electoral confrontations, and that the group relied on strong slogans rather than substance.40 That was one of the reasons the Brotherhood, since it started participating in elections during Hosni Mubarak’s early years in power and until 2012, leaned so heavily on its organizational structure, and tribal and personal networks—rather than political platforms—to recruit voters and supporters.
As much as some Brotherhood members were swayed by more radical Islamist ideas after the coup, others are equally ready to follow Erdogan’s lead. What they have in common, it seems, is a dissatisfaction with the Brotherhood’s lack of intellectual evolution.
Unlike the Brotherhood, the AKP and Erdogan have had a successful political program and a clear ideology. Erdogan refuses to use religious terms when describing the party; instead, he defines the party’s agenda as being “conservative democracy.”41 However, the AKP’s victories, as Turkish commentators see them, have more to do with “bread-and-butter issues” than ideology.42 For nearly two decades, Erdogan and his party have been able to maintain startling economic achievements. In the first decade of party rule (2002–12), Turkish GDP per capita is estimated to have risen 43 percent.43 This appealing platform of growth has convinced the majority of Turkish voters for the last two decades. And this economic success, combined with the populist emotional approach that Erdogan has been using in his support to the cause of the Egyptian Muslim Brotherhood, induced Brotherhood members in Turkey to look at Erdogan’s experience with awe. As much as some Brotherhood members were swayed by more radical Islamist ideas after the coup, others are equally ready to follow Erdogan’s lead. What they have in common, it seems, is a dissatisfaction with the Brotherhood’s lack of intellectual evolution.
A Strong Apparatus, but Not in Turkey
The Muslim Brotherhood’s ideology may have been weak and malleable, but its structure has remained strong. In fact, its ideological weakness required rigidity in organization and structure in order to push the movement forward.
The Brotherhood’s apparatus has been much more powerful than imagined by its enemies, and it has proved able to carry the ideas of the movement and care for its members and followers. To some extent, the apparatus has been able to recover very quickly since the Egyptian crackdown and the dispersal of sit-ins on August 14, 2013. In many places around Egypt, weekly meetings (known as “usra”) never stopped, except for a few weeks after the sit-in dispersals. And the organization returned to functioning in survival mode, as it has been doing marvelously for decades.
This apparatus has also remained very efficient in serving the needs of Brotherhood prisoners. It has served as a social incubator for the prisoners who have been in and out of jails since 2013. In all Egyptian prisons, the Brotherhood, which has experience with prisons going back to the 1940s, has been supporting prisoners through providing educational and self-development courses and spiritual advice.44 The organization has been conducting elections to choose its leaders in prisons and their representatives to negotiate on their behalf and convey messages to prison authorities. Moreover, it has been providing social, financial, and emotional support to prisoners’ families—an effective means of control. For example, when the Brotherhood started to suffer internal splits over ideological differences in 2014 and 2015—a year or two after the coup—the apparatus was able to control the members’ taking of sides by only providing financial support to members who endorsed the traditionalists in leadership.45
But such methods of control, effective for many years, have proven inadequate for shoring up loyalty in Turkey. With the Brotherhood’s exposure to new life experiences in relatively socially liberal countries like Turkey, the tactics are becoming irrelevant. A twenty-one-year-old ex-member, who was also a former prisoner before managing to leave Egypt, said that many members find no reason to remain in the organization other than the accommodation provided by the Brotherhood and the insignificant aid they get each month.46 His comments may foreshadow the future of the Brotherhood in Turkey, with young members drifting away if the apparatus does not adapt.
Normally, Brotherhood members have tended to live in communities that are semi-isolated from society. This tendency may be the result of the ideas of Sayyid Qutb, the influential early member of the Brotherhood who was executed in 1966 after authorities accused him of plotting the assassination of Gamal Abdel Nasser. For example, Qutb championed the idea of “emotional alienation”—a concept that called for the Muslim elite to separate themselves from society to escape its power over their minds.47 Brotherhood members also removed themselves from society to escape the periodic suppression they were subjected to—often with popular backing—throughout their history.
But the material support that the Brotherhood gave to its freshly isolated members in Turkey and other countries was inadequate. These members received stipends, but their new lives created new needs that the Brotherhood did not meet: many had to find work in an unfamiliar society or, having left Egypt at a young age, had to return to school. In Turkey especially, this has meant that Brotherhood members have found themselves in new social settings that have drastically affected their mindsets. These changes will, in turn, affect how the organization looks in the future. As Brotherhood leaders watch the authoritarianism-prone Turkish administration in total admiration, they are also encountering Turkish society, which has more liberal values than Egypt’s. Brotherhood youth are warming both to less democratic styles of governance, and to cultural norms that are less restrictive for women in general, and more accommodating of difference in religious convictions—or at least of less conservative models of religious engagement.
Toilsome jobs and education that necessitates learning the Turkish language and interacting with different people have led many Brotherhood youth to adopt a lifestyle that is utterly different from that preached in the movement. Brotherhood youth have, to some extent, redefined relations between men and women to be more open than in their original communities. They have also become less attentive to religious practices and rituals, and more accepting to different lifestyles and choices. These new ways of living could eventually lead the youth to break away from the Brotherhood, or to completely or partially relinquish religious motivations. In essence, they are adopting a new worldview.
Usually, these kinds of transformations receive fierce reactions from the Brotherhood, whose leaders decide to retreat and further isolate themselves to maintain the “purity” of the organization. While the Brotherhood is flexible in its ideology to a degree—more so than, say, Salafi groups—it remains deeply attached to certain principles of religious interpretation that could be considered, by global standards, very conservative. For example, Islam is more than a religion—it is an ideology that must be represented in power. The Brotherhood’s public stance toward women is relatively progressive when compared to other Islamists in the Middle East (namely, jihadists such as al-Qaeda and Saudi-influenced Salafis). Still, the Brotherhood does interpret some scriptures in ways that can be oppressive to women. The Brotherhood also views itself as having the purest and most accurate interpretation of Islam; this perspective is apparent in the movement’s texts, old and new, and in the day-to-day dealings of members.
While the Brotherhood is flexible in its ideology to a degree—more so than, say, Salafi groups—it remains deeply attached to certain principles of religious interpretation that could be considered, by global standards, very conservative.
For many close observers of the Brotherhood in Turkey, the group’s younger generation is losing its faith in these core principles of the movement’s ideology. The questioning of the ideology goes beyond previous shifts in the group’s history, when it was a matter of flexibility but not evolution of a new worldview. And maybe for the first time, these youth also do not feel the need to be part of the Brotherhood apparatus, with the social benefits it provides.
An Uncertain Future
Unless the Muslim Brotherhood goes through a rough and radical episode of self-criticism and reform, it may forfeit its youth. Those youth—the potential future of the movement—will view the remaining Brotherhood leadership as an elderly and incompetent clique who have had more than their fair share of failures, and an unjustified sense of entitlement.
In a ceremony that the Muslim Brotherhood held in Istanbul in April 2018 in celebration of its ninetieth anniversary, Islamist leaders of different nationalities spoke about the history of the Brotherhood, portraying it as a sacred and faultless movement.48 The Brotherhood’s narrative admits no crisis. Most speakers presented the organization as an abstract notion without attending to any context—some would say that they were even detached from reality. However, there was a single contribution that addressed some of the Brotherhood failures and asked the divided organization to unite. This came from Yasser al-Abasiri, a forty-nine-year-old sentenced to death, in a deeply flawed “mass trial,” for the killing of two police personnel in Alexandria in 2013.49 Abasiri, whose wife said he was forcibly disappeared for eleven days, during which he was severely tortured into confessing a crime he did not commit, submitted his comments from prison by letter, which the presenter read.50 In his comments, he asserted his allegiance to the Muslim Brotherhood and said that he didn’t fear death. Instead, what was “defeating” him was “seeing the rifts between the Brothers.” Abasiri, who has been in jail since March 2014, concluded by saying: “I only wish for one thing before my execution, for you [the Muslim Brotherhood] to be united behind your leadership.”51
Another speaker appeared at the event to give comments on behalf of the Brotherhood youth. His short contribution seemed, to those with any familiarity of the actually prevalent sentiments among young Brotherhood members, to be vacantly optimistic. His speech did nothing to tackle the real issues that occupy his generation’s minds. Perhaps the real concerns of the youth are too inconvenient for the Brotherhood. It is impossible not to wonder: Will prisoners and yes-men play a more significant role than the diaspora in defining the future of the Muslim Brotherhood? And if so, does the Brotherhood have a future at all?
This report is part of “Faith and Fracture: Religious Politics under Transformative Pressure,” a multi-year TCF initiative supported by the Henry Luce Foundation.
HEADER PHOTO: SUPPORTERS OF THE LATE EGYPTIAN PRESIDENT MOHAMED MORSI, A MUSLIM BROTHERHOOD MEMBER, AT A DEMONSTRATION SHORTLY AFTER THE MILITARY COUP IN JULY 2013. SOURCE: ED GILES/GETTY IMAGES
Morsi did not campaign as a representative of the Muslim Brotherhood, though he had long been a member. He was instead affiliated with the Freedom and Justice Party, the electoral face of the Brotherhood in Egypt after the 2011 revolution.
“President Morsi’s Speech in Turkey on Sunday 9-30-2012” (in Arabic), published to the Al Jazeera Mubasher YouTube channel, September 30, 2012, https://www.youtube.com/watch?v=pHayGWDf6Xo.
Zollner, “Surviving Repression.”
Turkey’s military has intervened in politics in four major events, in 1960, 1971, 1980, and 1997.
Amy Austin Holmes, Coups and Revolutions: Mass Mobilization, the Egyptian Military, and the United States from Mubarak to Sisi (Oxford: Oxford University Press, 2019).
“Amir Bassam, the Brotherhood Leader in Turkey, Exposes Mahmoud Hussein and Other Leaders in a Leaked Audio Message” (in Arabic), published to the MBC Masr YouTube channel, https://www.youtube.com/watch?v=Oi31PHqEg6s.
Yahya Ismail, “Holes in the Brotherhood’s Dress: Accusations of Embezzlement and Financial Corruption” (in Arabic), Al-Manassa, August 1, 2019, https://almanassa.com/ar/story/12739.
Ashraf El Sherif, “Egypt’s New Islamists: Emboldening Reform from Within,” Carnegie Endowment for International Peace, January 12, 2012, https://carnegieendowment.org/sada/46452.
In 2014 and 2015, the Brotherhood experienced organizational splits after the decision of several brotherhood leaders to support the foundation of militant offshoots of the Brotherhood in order to fight the regime. See also Khalil al-Anani, “What Happened to Egypt’s Muslim Brotherhood?,” Al Jazeera, February 15, 2017, https://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2017/02/happened-egypt-muslim-brotherhood-170212130839987.html.
Former Brotherhood member, interview with the author, Istanbul, December 2019.
William E. Shepard “Sayyid Qutb’s Doctrine of ‘Jāhiliyya,’” International Journal of Middle East Studies 35, no. 4 (2003): 521–45.
“The Muslim Brotherhood Celebrates Its Ninetieth Anniversary,” published to the Al Jazeera Mubasher YouTube channel, April 1, 2018, https://www.youtube.com/watch?v=1Qz1IVpzkh4.
Sixty-eight defendants were charged together, for an incident in August 2013 in which two police officers and thirteen civilians were killed. Defendants said they were tortured into confessing.
Abdelrahman Ayyash is an Egyptian researcher, translator, and journalist based in Washington, DC. He holds a master’s in global affairs from Bahcesehir University in Istanbul, Turkey. His research focuses on Islamic movements in the Middle East, human rights, and civilian–military relations.
Doha skyline from the Museum of Islamic Art, Doha, Qatar, photo by Florian Wehde via Unsplash
BESA Center Perspectives Paper No. 1,745, September 14, 2020
EXECUTIVE SUMMARY: Normalized relations between Gulf States and Israel function as a deterrent to Iran. Qatar, which favors Iran at its Gulf neighbors’ expense, opposes this trend. Qatar and its Aljazeera mouthpiece must not be allowed to drive a wedge between Israel and its current and prospective peace partners in the Gulf.
The Arab world is far less divided today than it has been in recent years, and is moving in a positive direction toward conciliation and unity. Just one Arab country—Qatar—stands out like a sore thumb against this renewed Arab consensus through its support for the Muslim Brotherhood, cozy relationship with Iran, and funding of terrorist organizations. Doha is the only Arab capital to oppose normalization and peace between Israel, the UAE, and Bahrain, and it will likely reject any further peaceful developments between Jerusalem and other Gulf States.
Because of its support for the Brotherhood and Iran, which manifests in constant attempts at subversion and pot-stirring intended to undermine Arab regimes, the Gulf states imposed heavy sanctions on Qatar to isolate it diplomatically and economically. This siege had the effect of pushing Doha even more deeply into the warm embrace of Tehran and, eventually, Ankara.
Qatar, which has rendered itself an outcast in the eyes of fed-up Arab regimes, is the main loser from the Israel-UAE and Israel-Bahrain agreements. All the other Gulf states fell in line in support of the treaty, either explicitly or tacitly. Qatar, alone in its vehement objection to Israeli peace with the Gulf Arabs, has unleashed incessant vitriol against the normalization agreements, mainly through its state-owned broadcaster Aljazeera.
Aljazeera stopped pretending to be objective long ago. There are innumerable examples of this, but its lack of coverage of the protests in Iran and fulsome praise of Qassem Soleimani, a mass murderer and terrorizer of Arabs, clearly demonstrate that Qatar has rejected its Arab identity in the sphere of Iranian influence. Aljazeera demonstrates its hypocrisy openly by broadcasting completely different messages to different audiences. When addressing the West it presents a liberal façade, but in Arabic, it fervently disseminates outrageous incitement against Israel and its deals with the UAE and Bahrain.
Aljazeera has always viciously incited against Israel and encouraged violent Palestinian “struggle.” Its reports invariably present the Palestinians as the victims of an evil, merciless Israeli regime. The fact that most of Aljazeera’s employees, including more than a handful of anchors, are of Palestinian descent gives this incitement a strong tailwind.
Yet Qatar was the first Gulf State to open its gates to senior Israelis. Shimon Peres visited the emirate, and Israel opened a trade bureau there in 1996. So what changed?
When Qatar’s previous emir, Sheikh Hamad bin Khalifa al-Thani, handed over rule of the country to his son, Tamim bin Hamad bin Khalifa al-Thani, in June 2013, relations with Israel became clandestine. Contacts between the two countries were excused as efforts to mediate between Hamas and Israel, and the reason for this was its dependence on Iran and Turkey due to its isolation.
Israel’s warming of relations with the Gulf region is a major achievement for both Jerusalem and the Gulf States involved. This rapprochement, which is reflected politically, culturally, and economically, shows that they desire peace and want to support the Trump administration’s policies toward Iran and the Palestinians. Gulf relations with Israel are a deterrent to the Iranians, and are thus looked at with disfavor by Doha. Qatar and its Aljazeera mouthpiece must not be allowed to drive a wedge between Israel and the Gulf.
This is an edited version of an articlethat appeared in Israel Today on September 10, 2020.
Dr. Edy Cohen (Ph.D. Bar-Ilan University) is fluent in Arabic and specializes in inter-Arab relations, the Arab-Israeli conflict, terrorism, Jewish communities in the Arab world. He is a researcher at the BESA Center and author of the book The Holocaust in the Eyes of Mahmoud Abbas (Hebrew).
Την ώρα που οι Τούρκοι πασχίζουν να αντιμετωπίσουν την οικονομική κρίση, ο πρόεδρος Ερντογάν χτίζει νέα ανάκτορα με χρήματα των φορολογουμένων. Η αρχιτεκτονική τους παραπέμπει στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Επί δύο χρόνια η Τουρκία υποφέρει από μία βαριά οικονομική και νομισματική κρίση. Η λίρα βρίσκεται σε ελεύθερη πτώση και η ανεργία παραμένει υψηλή, ιδιαίτερα στους νέους. Πρόσθετη επιβάρυνση προκαλούν οι στερήσεις της πανδημίας, η οποία επιπλέον έχει επιφέρει σημαντικό πλήγμα στον τουρισμό, έναν από τους πιο προσοδοφόρους κλάδους της τουρκικής οικονομίας. Δύσκολοι καιροί για τους Τούρκους, που αναγκάζονται είτε να “σφίξουν τη ζώνη τους” ακόμη περισσότερο, είτε να μεταναστεύσουν στο εξωτερικό, αναζητώντας καλύτερη ζωή. Και ενώ συμβαίνουν όλα αυτά, ο πρόεδρος Ερντογάν συνεχίζει να χτίζει παλάτια παρακμιακής πολυτέλειας, αγνοώντας την όποια κριτική της αντιπολίτευσης.
Νέο ανάκτορο στη λίμνη Βαν
Το ανάκτορο του Ερντογάν στην Άγκυρα
Το νέο παλάτι του προέδρου βρίσκεται στη λίμνη Βαν, τη μεγαλύτερη της Τουρκίας. Ο αρχιτεκτονικός ρυθμός θυμίζει παλαιότερο ανάκτορο του Σελτζούκου σουλτάνου Κομπάντ. Σύμφωνα με κυβερνητικές πηγές, το κτίριο έχει οικοδομηθεί ακριβώς στο σημείο εκείνο όπου ο σουλτάνος Αλπ Αρσλάν είχε στήσει το αντίσκηνό του, προετοιμάζοντας τη νικηφόρο εκστρατεία επί των Βυζαντινών, η οποία εδραίωσε την κυριαρχία των Σελτζούκων στην Ανατολία, ιδιαίτερα μετά τη μάχη του Ματζικέρτ το 1071. Σύμφωνα με τουρκικά μέσα ενημέρωσης, η κατασκευή του ανακτόρου έχει ήδη στοιχίσει 14,4 εκατομμύρια ευρώ, ενώ ο αρχικός προϋπολογισμός δεν ξεπερνούσε τα 3,4 εκατομμύρια. Λέγεται ότι ο κατασκευαστής είναι παιδικός φίλος του Ερντογάν.
Οργή προκαλεί στην τουρκική αντιπολίτευση το γεγονός ότι οι εργασίες κατασκευής προχωρούν κανονικά, παρότι τον Ιούλιο του 2019 το Συνταγματικό Δικαστήριο της Τουρκίας τις είχε σταματήσει προσωρινά, με την αιτιολογία ότι εμποδίζουν την ελεύθερη πρόσβαση στην όχθη της λίμνης. Ωστόσο η κυβέρνηση Ερντογάν άλλαξε τη σχετική νομοθεσία, με αποτέλεσμα να μπει στο αρχείο η καταδικαστική απόφαση των δικαστών. “Μπορείτε να χτυπιέστε όσο θέλετε, αυτό το κτίσμα θα ολοκληρωθεί”, διεμήνυσε ο Ερντογάν στους επικριτές του. Στα τέλη Αυγούστου μάλιστα, για να τους προκαλέσει ακόμη περισσότερο, εκφώνησε ομιλία για τη μάχη του Ματζικέρτ στις όχθες της λίμνης Βαν και στη συνέχεια άνοιξε το ανάκτορο του σουλτάνου μόνο και μόνο για να κοιμηθεί εκεί ένα βράδυ.
Παλάτι ή …Σπίτι του Έθνους;
Στιγμιότυπο από την ορκομωσία του προέδρου Ερντογάν το 2018
Έντονη κριτική από τον βουλευτή του κεμαλικού κόμματος της αντιπολίτευσης (CHP) Γκιουλιζάρ Μπιτσέρ Καρατσά: “Η όχθη της λίμνης θυσιάζεται στην απληστία ενός ανθρώπου. Τη στιγμή που εκατομμύρια συμπολίτες μας αγωνίζονται για να αντιμετωπίσουν την οικονομική κρίση, αυτός χτίζει το ένα παλάτι μετά το άλλο”. Ωστόσο, το κυβερνών κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP) του Ερντογάν αντιπαρέρχεται την κριτική. “Τι εννοείτε όταν λέτε παλάτι; Εμείς το βλέπουμε ως ένα οίκημα αφιερωμένο σε ολόκληρο το έθνος”, λέει ο βουλευτής του AKP Καχίτ Οζκάν. Παράλληλα με τη λίμνη Βαν, ο Ερντογάν συνεχίζει και τις εργασίες κατασκευής του θερινού ανακτόρου του στον κόλπο του Οκλούκ, στη Μαρμαρίδα. Το κτίριο διαθέτει 300 δωμάτια και μέχρι σήμερα έχει στοιχίσει περισσότερα από 37 εκατομμύρια ευρώ. 50.000 δέντρα κόπηκαν για να εξασφαλιστεί η απαραίτητη οικοδομήσιμη έκταση.
Η αρχή είχε γίνει βέβαια το 2014, όταν ο Ερντογάν εγκαινίασε στην Άγκυρα το πρώτο του ανάκτορο, που αποτελεί πλέον την επίσημη κατοικία του προέδρου. Έντονες, αλλά άνευ αποτελέσματος και αυτή τη φορά οι αντιδράσεις της αντιπολίτευσης, καθώς το κτίριο οικοδομήθηκε σε προστατευόμενη περιοχή ιδιαίτερου φυσικού κάλους, ενώ το συνολικό κόστος κατασκευής ξεπέρασε τα 500 εκατομμύρια ευρώ. Οι αντιδράσεις της αντιπολίτευσης οφείλονται και σε έναν άλλον λόγο: όλο και πιο φανερά ο Τούρκος πρόεδρος προσανατολίζεται πλέον στην κληρονομιά των Οθωμανών, όχι στην παρακαταθήκη του λαϊκού κράτους που ίδρυσε ο Κεμάλ Ατατούρκ. Τα τρία πολυτελή ανάκτορα του Ερντογάν, αλλά και πολλά άλλα δημόσια κτίρια που κατασκευάζονται τα τελευταία χρόνια με εντολή Ερντογάν, αποτελούν φόρο τιμής στο ιστορικό παρελθόν των Οθωμανών και των Σελτζούκων Τούρκων.