Ο πολιτικός και διπλωματικός «αγώνας» μεταξύ Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων και Τουρκίας συνεχίζεται εδώ και τουλάχιστον μια δεκαετία.

Οι εκ διαμέτρου αντίθετες απόψεις των δύο χωρών σε περιφερειακά και διεθνή θέματα δημιούργησαν σταδιακά μια οξύτατη αντιπαλότητα σε στρατιωτικό, πολιτικό, διπλωματικό και οικονομικό επίπεδο.

Η απροκάλυπτη «υιοθέτηση» της Μουσουλμανικής Αδελφότητας από την Άγκυρα σαν μέσο πίεσης και απόκτησης οθωμανικού ελέγχου επί σημαντικών αραβικών χωρών, δημιούργησε ένα τεράστιο χάσμα, αμοιβαία εχθρότητα και ένα διαρκή ανταγωνισμό μεταξύ τους.

Οι εμπρηστικές εκπομπές της Μουσουλμανικής Αδελφότητας από την Κωνσταντινούπολη στον αραβικό κόσμο- και όχι μόνο, ήταν μια επικίνδυνη πληγή όχι μόνο για τα ΗΑΕ, αλλά και για την Αίγυπτο (η οργάνωση ιδρύθηκε το 1928 στην αιγυπτιακή πόλη  Ισμαϊλία, στη δυτική όχθη της Διώρυγας του Σουέζ), την Σαουδική Αραβία, το Ισραήλ λόγω της δράσης της Χαμάς (ένα παρακλάδι της Μουσουλμανικής Αδελφότητας) και πολλούς άλλους.

Οι περισσότερες αραβικές χώρες του περσικού κόλπου (εκτός Κατάρ) κήρυξαν την Μουσουλμανική Αδελφότητα σαν τρομοκρατική οργάνωση,  οδηγώντας τους υποστηρικτές της (Τουρκία και Κατάρ) σε περιφερειακή απομόνωση.

Η Τουρκία τα τελευταία δύο χρόνια, σε στενή οικονομική συνεργασία με το Κατάρ και τους Αδελφούς Μουσουλμάνους, επιχειρεί την απόκτηση ελέγχου στην εμπόλεμη Λιβύη μέσω του στενά συνδεδεμένου με την Αδελφότητα καθεστώτος της Τρίπολης (Σάρατζ, Ντμπεϊμπά κ.α).

Όπως είναι φυσικό, βρίσκει απέναντι της μια αποφασιστική Αίγυπτο, τα κράτη του Περσικού Κόλπου (εκτός βέβαια Κατάρ), το Ισραήλ και πολλές άλλες χώρες που αισθάνονται άμεσα τον κίνδυνο της Μουσουλμανικής Αδελφότητας.

Ο Ρ. Τ. Ερντογάν, βουτηγμένος μέσα στις φαντασιώσεις ανασύστασης νέο-οθωμανικής αυτοκρατορίας αισθάνεται τον εαυτό του σαν Μεγάλο Χαλίφη και διαπράττει ένα ακόμα έγκλημα εναντίον της ιστορίας μετατρέποντας, έστω συμβολικά, τον χριστιανικό Ναό της Αγίας του Θεού Σοφίας σε τέμενος (Ιούλιος 2020).

Μόλις τρείς μήνες νωρίτερα (Απρίλιος 2020) ο φασίστας – συνέταιρος του Ερντογάν αποφυλάκισε τον διαβόητο αρχιμαφιόζο και μέλος των γκρίζων λύκων Alaattin Çakıcı με φωτογραφική διάταξη σε τουρκικό νόμο. Η αφοσίωση του αποφυλακισθέντος αρχιμαφιόζου στους Ερντογάν – Μπαχτσελή φαίνεται να οδήγησε στην «έξωση», από την κορυφή του τουρκικού υπόκοσμου, ενός άλλου αρχιμαφιόζου – του Σεντάτ Πεκέρ.

Ο τελευταίος βρήκε στοργικό καταφύγιο στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, από όπου άρχισε να «κελαηδάει» με πολλά στοιχεία για την αποπνικτική μπόχα της διαπλοκής που βασιλεύει στο τουρκικό καθεστώς. Ο Ρ. Τ. Ερντογάν, ο Ν. Μπαχτσελή και οι αυλές τους πανικοβλήθηκαν.

Οι εκπομπές του Σεντάτ Πεκέρ από τα ΗΑΕ γρήγορα απέκτησαν πολλά εκατομμύρια πιστών ακροατών, εξισώνοντας με απόλυτη επιτυχία την ενόχληση που αισθανόταν οι χώρες του Περσικού Κόλπου και της Β. Αφρικής από τις εκ Κωνσταντινουπόλεως εκπομπές της Μουσουλμανικής Αδελφότητας, με την ενόχληση του τουρκικού καθεστώτος με τις εκ Αμπού Ντάμπι εκπομπές του Σεντάτ Πεκέρ.

Οι συνεχείς προσπάθειες της τουρκικής ΜΙΤ να «εξαφανίσουν» του Σεντάτ Πεκέρ από προσώπου γης κατέληξαν σε παταγώδη αποτυχία. Η προστασία που παρείχαν τα ΗΑΕ στον τούρκο αρχιμαφιόζο ήταν απόλυτη. Ο ίδιος άλλωστε, μαζί με τις πολύτιμες πληροφορίες του, αποτελεί ένα πανίσχυρο διαπραγματευτικό όπλο απέναντι στην Τουρκία, ιδίως εν όψει των επερχόμενων τουρκικών «εκλογών».

Οι εβδομαδιαίες αποκαλύψεις του Σεντάτ Πεκέρ από το Άμπου Ντάμπι δημιουργούσαν μέσα στην Τουρκία μεγάλη αίσθηση ροκανίζοντας συνεχώς την ισχύ του καθεστώτος.

Κάπως έτσι φθάσαμε στον Αύγουστο του 2021 όταν ανακοινώθηκε ξαφνικά «συμφωνία» Τουρκίας – ΗΑΕ η οποία εξασφάλιζε την «διακοπή» των εβδομαδιαίων εκπομπών του Σεντάτ Πεκέρ έναντι άγνωστων ανταλλαγμάτων.

Πράγματι, η φωνή του Σεντάτ Πεκέρ με συγκλονιστικές αποκαλύψεις σταμάτησε, αν και εμφανίζονται αραιά και που κάποια τουίτερ με «καυτές» πληροφορίες. Το ίδιο όμως συρρικνώθηκαν και οι διάφορες εκπομπές της Μουσουλμανικής Αδελφότητας από την Κωνσταντινούπολη.

Ακολούθησαν τρείς ακόμα μήνες μέχρι τις 24 Νοεμβρίου 2021 όταν ο πρίγκιπας διάδοχος των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων, σείχης Μοχάμεντ μπιν Ζαγέντ αλ Ναχιάν έκανε θριαμβευτής την εμφάνιση του στην Άγκυρα. Η συνεχιζόμενη κατρακύλα της τουρκικής λίρας δημιουργεί λαμπρές επενδυτικές ευκαιρίες-αγορές από το Wealth Fund, στο οποίο συγκεντρώνεται το μεγαλύτερο μέρος της τουρκικής δημόσιας περιουσίας, με πρόεδρο τον ίδιο τον εξασθενημένο, πολιτικά και οικονομικά, Ερντογάν.

Τα τουρκικά κυβερνητικά φερέφωνα των ΜΜΕ άρχισαν την θριαμβολογία για την υπογραφή δέκα χρυσοφόρων συμφωνιών, για την άμεση ενίσχυση της αναιμικής τουρκικής οικονομίας με 10 δισ. δολάρια και άλλα πολλά.

Την 25/11/2021, ο Μετίν Γκιουρτζάν, ιδρυτικό μέλος του Κόμματος Δημοκρατίας και Προόδου (DEVA του Αλί Μπαμπατζάν), ανάρτησε στον λογαριασμό του σε μέσο κοινωνικής δικτύωσης ένα «ενοχλητικό» για το καθεστώς σχόλιο: «Δεν υπάρχουν δέκα συμφωνίες ανάμεσα σε εμάς και στα ΗΑΕ όπως τα παρουσιάζουν τα ΜΜΕ και δεν έρχονται αμέσως 10 δισ. δολάρια στην Τουρκία. Τα περισσότερα από αυτά που υπογράφτηκαν χτες είναι προσύμφωνα και όχι συμφωνίες, είναι δηλαδή απλές δηλώσεις προθέσεων».

Την επομένη βέβαια (χαράματα 26/11/2021) μια ειδική ομάδα αστυνομικών έκανε έφοδο στο σπίτι του και τον συνέλαβε με αφορμή μια παλαιότερη εναντίον του κατηγορία για υποτιθέμενη «πολιτική και στρατιωτική κατασκοπεία».

Συμπεράσματα: Είναι γνωστό ότι ο πιο πιθανός «δράστης» του αποφασιστικού χτυπήματος στην τουρκική βάση της Αλ Ουατίγια (Ιούλιος 2020), που βύθισε τα φιλόδοξα σχέδια του Ερντογάν για κατάληψη της Σύρτης και τον έλεγχο του θησαυρού των ενεργειακών αποθεμάτων της Λιβύης, ήταν τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα.

Είναι επίσης γνωστές οι απαξιωτικές αναφορές των ΗΑΕ για την μαύρη περίοδο της οθωμανικής αυτοκρατορίας και την διάλυση των Οθωμανών στο μέτωπο της Μέσης Ανατολής από την Αραβική Εξέγερση του 1916. Όπως και η αντίθεση τους στους τουρκικούς βομβαρδισμούς στο Β. Ιράκ, ακόμα και στην μετατροπή της Αγίας Σοφίας σε τέμενος.

Από την πλευρά τους οι Τούρκοι ισλαμιστές και φασίστες έβλεπαν τον πρίγκηπα διάδοχο των ΗΑΕ σαν κόκκινο πανί. Υπέγραψε με την Ελλάδα «Διακήρυξη Στρατηγικής Εταιρικής Σχέσης» και συμφωνία «Συνεργασίας στους τομείς της Εξωτερικής Πολιτικής και της Άμυνας», προέβη στην αναγνώριση του Ισραήλ, ενίσχυσε τις σχέσεις με την Κυπριακή Δημοκρατία και αποκατέστησε διπλωματικές σχέσεις με τον Μπάσαρ Αλ Άσσαντ.

Η θριαμβευτική εμφάνιση του πρίγκιπα διαδόχου των ΗΑΕ στην Άγκυρα υποδηλώνει την επικράτηση των θέσεων του σε πολλά μέτωπα που παραμένουν ανοικτά με την Τουρκία: Οι ενοχλητικές εκπομπές της Μουσουλμανικής αδελφότητας από την Κωνσταντινούπολη συρρικνώθηκαν, η τουρκική δράση στην Λιβύη οδηγήθηκε σε αδράνεια και πολλά αδιέξοδα, το ίδιο και στην Συρία.

Η Τουρκική οικονομία βυθίζεται στο χάος, ο Ρ. Τ. Ερντογάν και οι φασίστες συνέταιροι του βρίσκονται σε πρωτόγνωρη πολιτική και οικονομική αδυναμία, ένας τούρκος αρχιμαφιόζος καραδοκεί ασφαλής σαν εγγύηση  «ήρεμης» συμπεριφοράς του Ερντογάν και της αυλής του, με πληροφορίες και αποδείξεις ικανές να τινάξουν το καθεστώς στον αέρα.

Συνεπώς η στιγμή της επίσκεψης του πρίγκιπα διαδόχου των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων στην Άγκυρα ήταν η πλέον κατάλληλη…

Huffington Post

του Στράτου Σιμιτζή*

(Συνέχεια)

Συνεχίζουμε την αναφορά μας στους κινηματογράφους της πόλης.

Όπως προαναγγείλαμε η Θεσσαλονίκη έχει μεγάλη παράδοση στον κινηματογράφο. Θερινό και χειμερινό.

“Τα Τιτάνια”

Στην οδό Τσιμισκή, όπου σήμερα λειτουργεί μεγάλο πολυκατάστημα, τα παλιότερα χρόνια κτίστηκε μεγάλο κτήριο ως καπναποθήκη. Ήταν το 1934.

Γρήγορα όμως ο κινηματογραφιστής Γεώργιος Ψυλλάκης, της γνωστής οικογένειας Θεσσαλονικέων κινηματογραφιστών, το αναμόρφωσε σε κινηματογράφο.

Τα “Τιτάνια” ήταν από τους πιο δημοφιλής και πολυσύχναστος χειμερινός κινηματογράφος.

Γνώρισε σε μεγάλες πιέννες και πρόβαλε σπουδαίες ταινίες. Πολλές φορές η “ουρά” έξω από τον κινηματογράφο έφτανε μέχρι και τη γωνία της οδού Αγ. Σοφίας.

Όταν, η ταινία “έκανε” διάλειμμα, την γνωστή σε όλους “πράξη”, οι θεατές για τσιγάρο και ξεμούδιασμα έβγαιναν στο προαύλιο (δίπλα) του μικρού ναού της Αγίας Ελεούσας – υπάρχει και σήμερα.

Πολύ συνηθισμένο ήταν εξάλλου, και το “ραντισμα” της αίθουσας με κολώνια, για ευχάριστη ατμόσφαιρα. Ο κινηματογράφος διέθετε και εξώστες.

Τα “Τιτάνια” λάνσαραν και τις ταινίες τριών διαστάσεων – τρισδιάστατες – όμως το σύστημα γρήγορα εγκαταλείφθηκε ως ελάχιστα πρακτικό και πολύ κουραστικό για τα μάτια.

Κατά την είσοδο στο ταμείο, έδιναν στον θεατή και ειδικά γυαλιά με τα οποία ο θεατής διέκρινε τις τρεις διαστάσεις.

Μια τρισδιάστατη ταινία ήταν και το “Χόντο” με πρωταγωνιστή τον μεγάλο Jonn Wayne. Οι θεατές ενστικτωδώς “έσκυβαν” ή παραμέριζαν, για να αποφύγουν τα βέλη και τα ακόντια των Ινδιάνων, που κατευθύνονταν προς αυτούς.

Το μεγάλο γεγονός

“Τα εγκαίνια του “Ολύμπιου””

Σταθμό στην ιστορία του κινηματογράφου στη Θεσσαλονίκη, αποτέλεσαν τα εγκαίνια του κινηματογράφου “Ολύμπιον” – Πλατεία Αριστοτέλους το 1951.

Το “Ολύμπιον” ήταν ένα κόσμημα για την πόλη.

Πολυτέλεια, άπλετος φωτισμός, βελούδινη επένδυση, αναπαυτικά βελούδινα καθίσματα, εντυπωσιακή διακόσμηση, θεωρεία, εξώστες, φουαγιέ για καπνιστές, ευρύτατη οθόνη και στην μετώπη ανάγλυφο το λιοντάρι της MGM με το σλόγκαν “Ars gratia artis” – Η τέχνη χάρη της τέχνης.

Στα εγκαίνια στα οποία πανηγυρικός χαρακτήρας η εναρκτήρια ταινία ήταν “Ο ιπτάμενος  Ολλανδός” με τον Τζέιμς Μέισον και την Άβα Γκάρντνερ.

Ο κινηματογράφος “Ολύμπιον” εισήγαγε την εποχή των μεγάλων και πολυτελών κινηματογράφων και με τις προδιαγραφές του δημιουργήθηκαν όσοι ακολούθησαν:

– Ρεξ, Κολοσσαίον, Ναυαρίνον, Βακούρα, Ανατόλια, Αθήναιον, Έσπερος, Ιφιγένεια, Ράδιο Σίτι, Μετροπόλιταν, Λάουρα.

Παλιότεροι κινηματογράφοι

Ο πιο παλιός χειμερινός κινηματογράφος ήταν το “Σπλέντιτ” στην Παλιά Παραλία – Λεωφόρο Νίκης.

Μετονομάστηκε σε “Εθνικόν” και αργότερα σε “Κεντρικόν”.

Σήμερα ο χώρος λειτουργεί για άλλη χρήση.

Άλλοι παλιοί κινηματογράφοι ήταν το “Πατε” όπου το Ράδιο Σίτι, ο “Απόλλων” στην Αγία Τριάδα, το “Πάλας” στη Λεωφόρο Νίκης, ο “Κρόνος” στο Ντεπώ, τα “Κυβέλεια” περιοχή Ιπποκράτειου Νοσοκομείου.

Η “Αίγλη” και ο “Ορφέας” στην οδό Αγ. Δημητρίου, το “Αλκαζάρ” στην οδό Εγνατίας, το “Πάνθεον”, το “Αττικον” και το “Ίλιον” στην Πλατεία Δημοκρατίας-Βαρδάρη.

Νεότεροι χειμερινοί: το “Κλειώ” οδός Εγνατίας, το “Θυμέλη” στην οδό Π.Π.Γερμανού, το “Ριβολί” στην οδό Π.Μελά, το “Μακεδονικόν” στην Φιλικής εταιρείας.

Οι κινηματογράφοι που διέθεταν και θερινό – συνήθως σε δώμα (ταράτσα) ήταν ο “Κρόνος”, η “Αίγλη”, το “Πάνθεον”, το “Αττικον”, ενώ το “Πάλας’ και το “Αθήναιον” – Σχολή τυφλών, διέθεταν συρόμενη οροφή που τους μετέτρεπε σε θερινούς.

Ο θερινός κινηματογράφος

Ο τυπικός, παραδοσιακός έμοιαζε με κήπο. Λουλούδια, παρτέρια, ζαρντινιέρες, ένα ευχάριστο, μυρωδάτο περιβάλλον.

Για το περίφημο Μπρόντγουεϊ, τους πέντε θερινούς κινηματογράφους στην Πλατεία Αριστοτέλους, έχουμε αναφερθεί εκτενώς σε παλιότερο σημείωμα. Ο παλιός θερινός ήταν το “Αστόρια”, στη Λεωφόρο Νίκης που αργότερα μετονομάστηκε σε “Αμιράλ”.

Άλλοι παλιοί είναι το “Μοσκώφ” λίγο πιο πάνω από το πρώην Δημαρχείο, που λειτουργούσε σε ταράτσα κτηρίου.

Όταν το “Μπρόντγουεϊ” έκλεισε τον κύκλο του, οι θερινοί  δημιούργησαν νέα πιάτσα εκτός ιστορικού κέντρου.

Στην Ανάληψη τα “Ολύμπια”, ο “Απόλλων” στην οδό Σαρανταπόρου, η Αλκυτής, το Ναταλί, το Φάληρον στην Λεωφόρο Μεγ.Αλεξάνδρου.

Εκτός απ’ αυτούς τους κινηματογράφους στους τότε Συνοικισμους λειτουργούσαν πολλοί θερινοί και χειμερινοί κινηματογράφοι.

Ανακεφαλαιώνοντας, η Θεσσαλονίκη έχει μεγάλη παράδοση τόσο στο χειμερινό όσο και το θερινό κινηματογράφο.

Μια ιστορική αναφορά.

Κατά την Κατοχή οι Γερμανοί επέτρεπαν την προβολή μόνον ουέστερν και ταινιών με μουσικοχορευτικά θέματα, ενώ για τις ανάγκες των στρατιωτών επέταξαν τον θερινό κινηματογράφο “Ρεξ Πλατεία Αριστοτέλους που μετονόμασαν “Sommer Soldaten Kino “VICTORIA”, και τον χειμερινό “Διονύσια” οδός Αγ.Σοφίας που μετονόμασαν σε “SOLDATEN KINO” VICTORIA.

Χρέος η συντήρηση της ιστορίας… όχι η συνεχής αναμόχλευση των παθών

Αλίμονο στο λαό που απεμπολεί την ιστορία του. Χάνει την ταυτότητά του.

Όμως, είναι κάτι διαφορετικό να συντηρούμε και να τιμούμε την ιστορία μας και άλλο να αναμοχλεύουμε, συνεχώς πάθη και θλιβερές ιστορίες.

Τελευταίως η COSMOTE TV στην ενότητα “History” σε συμπαραγωγή αναφέρθηκε στον αγώνα της GOKA και τις εκτελέσεις των Κυπρίων αγωνιστών από τους Άγγλους.

Λίγο παλαιότερα παρακολουθούσαμε συχνά το PIK και δεν διαπιστώσαμε μια τέτοια αναφορά, τόσο έντονη, ίσως για να μην αναμοχλεύσει θλιβερές ιστορίες και να ξύσει παλιές πληγές. Για να είμαστε ουσιαστικοί και ρεαλιστές οι ΕλληνοΚύπριοι έχουν υιοθετήσει και εφαρμόσει το σύστημα διακυβέρνησης της χώρας τη λειτουργιά του Κοινοβουλίου, της διοίκησης και της αστυνόμευσης, της δικαιοσύνης, της εκπαίδευσης και της οικονομίας κατά τα αγγλικά πρότυπα.

Ακόμη και το σύστημα οδήγησης – οδηγούν ως γνωστόν στο αριστερό της οδού. Τέλος, στο Νησί ζουν, εργάζονται περισσότεροι Κύπριοι απ’ όσοι στη Μεγαλόνησο, που διαπρέπουν άλλοι στην επιχειρηματικότητα.

Κατά συνέπεια δεν έχουν λόγο να υπερβάλουν πατριωτικά.

Οι διμερείς και οι διεθνείς σχέσεις, απαιτούν λεπτό χειρισμό, ενίοτε και τακτ.

*Ο Στράτος Σιμιτζής είναι Δημοσιογράφος και Συγγραφέας. Από τα βιβλιοπωλεία διατίθεται η νέα συλλογή διηγημάτων του με τίτλο: “Η αρχόντισσα του κάμπου”. Εκδόσεις “Μέθεξις”.

Θάνος Κάλλης, Δικηγόρος-Ιστορικός.

Η βία κατά των γυναικών, δυστυχώς, είναι ένα ευρύτατα διαδεδομένο φαινόμενο σε όλες τις κοινωνίες και είναι ανεξάρτητο από περιβάλλον, ηλικία, κοινωνική θέση, μορφωτικό ή οικονομικό επίπεδο. Πολλοί την υποτιμούν ή τη θεωρούν προσωπικό πρόβλημα που δεν μπορεί να ενταχθεί στη δικαιοδοσία του νομικού συστήματος, παρά τα συγκλονιστικά στατιστικά στοιχεία.

Σύμφωνα με έρευνα του Οργανισμού Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μία στις τρεις γυναίκες έχει υποστεί σωματική βία, σεξουαλική βία, ή και τις δυο μορφές βίας από την ηλικία των 15 ετών και έπειτα. Το 55% των γυναικών έχουν βρεθεί αντιμέτωπες με μία ή περισσότερες μορφές σεξουαλικής παρενόχλησης, ενώ το 11% έχει υποστεί ψηφιακή παρενόχληση. Μία στις είκοσι έχει βιαστεί.

Σύμφωνα με την πρόσφατη εκστρατεία ενημέρωσης της Διεθνούς Αμνηστίας, σε όλον τον κόσμο, έχουν αυξηθεί σημαντικά οι αναφορές περιστατικών βίας κατά γυναικών και κοριτσιών κατά τη διάρκεια της καραντίνας και των άλλων περιοριστικών μέτρων λόγω πανδημίας, τα οποία ανάγκασαν πολλές γυναίκες να παραμείνουν παγιδευμένες στο ίδιο σπίτι με τους καταπιεστές τους ή δεν τους επέτρεψαν να έχουν πρόσβαση σε υπηρεσίες στήριξης και ασφάλειας.

Σήμερα, παρά τη θεσμική κατοχύρωση ίσων δικαιωμάτων μεταξύ ανδρών και γυναικών, η βία κατά των γυναικών εξακολουθεί να συνιστά μια ζοφερή πραγματικότητα που συντελεί στην καταπάτηση των θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων τους (δηλαδή του δικαιώματος στην ζωή, στην ελευθερία, στη σωματική ακεραιότητα, στην ασφάλεια, στην αξιοπρέπεια), αναδεικνύοντας την ανισότητα των φύλων.

Στον πυρήνα της, η βία κατά των γυναικών και των κοριτσιών είναι η εκδήλωση μιας βαθιάς έλλειψης σεβασμού, μιας αποτυχίας των ανδρών να αναγνωρίσουν την εγγενή ισότητα και αξιοπρέπεια των γυναικών. Συνδέεται άμεσα με τα στερεότυπα που πηγάζουν από την ανισότητα των φύλων και την πατριαρχική δομή της κοινωνίας, συχνά στιγματίζοντας το θύμα και όχι τον ένοχο-θύτη, διαμορφώνοντας τη συλλογική ανεκτικότητα απέναντι σε πράξεις ηθικά και ποινικά κολάσιμες.

Για πολλές γυναίκες, η βία είναι η καθημερινότητα τους. Συνήθως, οι γυναίκες που δέχονται βία αισθάνονται ντροπή και νιώθουν υπεύθυνες οι ίδιες για την κατάσταση που βιώνουν. Έχουν μειωμένη αυτοεκτίμηση και αυτοπεποίθηση και δεν αντιλαμβάνονται ότι αυτό δεν είναι κάτι αποδεκτό. Ωστόσο, δεν είναι πάντα εύκολο να αντιληφθούν ότι βρίσκονται σε μια κακοποιητική σχέση. Το πρώτο βήμα για τη λύση του προβλήματος είναι να το αναγνωρίσουν.

Με τη σιωπή δεν μπορεί να νικηθεί η βία. Δεν πρέπει κανένας θύτης να υπολογίζει στη σιωπή του θύματος. Χρειάζεται μεγάλο θάρρος από όσες γυναίκες έχουν υποστεί κακοποίηση και διστάζουν να μιλήσουν, μπροστά στο φόβο των συνεπειών από την καταγγελία και τη δημοσιοποίηση.

Δεν πρέπει να λησμονούμε, πως για να εξαλειφθεί ένα πρόβλημα, πρέπει να χτυπηθεί στη ρίζα του, κάτι που δεν είναι άλλο από την πρόληψη. Βασικός πυλώνας για αυτό είναι η εκπαίδευση και η παιδεία, η οποία πρέπει να ξεκινά από τις πολύ τρυφερές ηλικίες, προκειμένου να εξαλειφθούν πρωτίστως τα διάφορα κοινωνικά στερεότυπα.

Επίσης, η αυστηρή εφαρμογή του υπάρχοντος νομοθετικού πλαισίου και η δημιουργία υποστηρικτικού περιβάλλοντος για τις γυναίκες που έχουν υποστεί ή υφίστανται κακοποίηση, είναι η μόνη οδός. Θα πρέπει να υπάρξει εγρήγορση από τις αρμόδιες κρατικές αρχές (αστυνομία, δικαστικές αρχές ,στελέχη προνοιακών και κοινωνικών δομών κ.λ.π.),ώστε να εφαρμόζουν τους ισχύοντες νόμους, να σέβονται και να διασφαλίζουν τα δικαιώματα των ατόμων που είναι θύματα έμφυλης βίας.

Επιπλέον, θα πρέπει να υπάρξει θεσμική αναγνώριση του όρου της γυναικοκτονίας, καθώς ο ισχύων Ποινικός Κώδικας δεν καλύπτει την έμφυλη και κοινωνική διάσταση του φαινομένου, τις διακρίσεις ,την ανισότητα και την ανισορροπία δύναμης που αποτελούν δομικά στοιχεία των γυναικοκτονιών, ενός φαινομένου που στα χρόνια της πανδημίας εξελίσσεται σε μάστιγα στην Πατρίδα μας.

Τέλος, είναι επιτακτική ανάγκη η ελληνική Πολιτεία να προχωρήσει στην ίδρυση ενός μηχανισμού παρακολούθησης για την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων των γυναικών. Θα πρόκειται για ένα ανεξάρτητο θεσμικό όργανο, που θα έχει διακομματική συναίνεση, θα συγκροτείται από ανθρώπους εγνωσμένου κύρους και εμπειρίας και θα είναι επιφορτισμένο να παρακολουθεί περιστατικά ανισότητας φύλων, έμφυλης βίας, παραβιάσεις της ελληνικής και ευρωπαϊκής νομοθεσίας και να καταρτίζει προτάσεις για την εξάλειψη παρόμοιων φαινομένων.

Η εξάλειψη του φαινομένου της βίας μας αφορά όλες και όλους. Είναι η κοινωνία που -πρωτίστως- πρέπει να ευαισθητοποιηθεί, ώστε να πάψει να ανέχεται την άσκηση της βίας εναντίον των γυναικών και βέβαια να λειτουργήσει εναντίον των δραστών, όπως και εναντίον του σεξισμού και της περιφρόνησης των γυναικών.

Θάνος Κάλλης Δικηγόρος-Ιστορικός

Του ‘Αλκη Καλλιαντζίδη, [email protected]  – www.kalkis.eu

Για να επωφεληθεί τα 30 νομισματικά αργύρια της υποτίμησης της τουρκικής λίρας!

Αυτό προκύπτει από το τηλεοπτικό ρεπορτάζ που μετέδιδε χθες το πρωϊ (28-11-2021) το γαλλικό διεθνικό κανάλι France 24 με παγκόσμια εμβέλεια στα γαλλικά, αγγλικά, ισπανικά και αραβικά, με τίτλο : «Η πτώση της τουρκικής λίρας, ευλογία για τους Έλληνες και τους Βούλγαρους γείτονες» (La chute de la livre turque, une aubaine pour les voisins grecs et bulgares) των δημοσιογράφων του : Ludovic DE FOUCAUD, Shona BHATTACHARYYA και Hussein ASAD, παρέχοντας μάλιστα και την σχετική φωτογραφία ενός ανταλλακτηρίου συναλλάγματος της Αδριανούπολης (à Edirne, en Turquie, le 26 novembre 2021. © France 24).

Έγινε συνήθεια. Την Παρασκευή, 26 Νοεμβρίου 2021, εκατοντάδες αυτοκίνητα με αλλοδαπές πινακίδες πέρασαν τα σύνορα στην Αδριανούπολη, στη βορειοδυτική Τουρκία, μια περιοχή που συνορεύει με τη Βουλγαρία και την Ελλάδα. Όλοι τους έφτασαν εκεί  για να επωφεληθούν από την περαιτέρω πτώση της τουρκικής λίρας. Για να πάνε να κάνουν τα ψώνια τους.

Το εν λόγω ρεπορτάζ δείχνει έναν Βούλγαρο οικογενειάρχη, τον Ayhan, να λέει στην κάμερα του France 24 : «Είναι πραγματικά φθηνότερα από τη Βουλγαρία, ακόμη και τέσσερις φορές φθηνότερα. Αγοράζουμε ρούχα, γεμίζουμε με βενζίνη το ρεζερβουάρ και επιστρέφουμε στη Βουλγαρία». Ως γνωστόν η τουρκική λίρα δεν υποτιμήθηκε μόνο έναντι του δολαρίου, του ευρώ και των λοιπών σκληρών νομισμάτων. Υποτιμήθηκε και έναντι νομισμάτων που είναι συνδεδεμένα με αυτά, όπως και το βουλγαρικό λέβα.

Στη συνέχεια το ίδιο ρεπορτάζ δείχνει έναν Θεσσαλονικιό αγγλομαθή, «καπάτσο» νέο άνθρωπο «που δείχνει όλα να τα πιάνει στον αέρα και που ξέρει να εκμεταλλεύεται τις ευκαιρίες της ζωής», ιδιαίτερα της αχαλίνωτης κατανάλωσης, να λέει στην κάμερα : «Στην Ελλάδα, δεν έχουμε μεγάλους μισθούς. Η αγορά εδώ είναι μια πολύ καλή ευκαιρία για εμάς». «Την τελευταία φορά που ήρθαμε (άρα ξαναήρθε το πόσες φορές το ξέρει ο ίδιος), 1 ευρώ άξιζε 9 λίρες. Σήμερα είναι στις 14 λίρες. Άρα είναι καλύτερα για εμάς».

Έχει χρόνο αυτός ο «τετραπέρατος» καιροσκόπος, που θα μπορούσαμε ενδεχομένως να τον συναντήσουμε σε διάφορες θορυβώδεις πατριωτικές λαο-συνάξεις, χωρίς περιεχόμενο, να βάλει το «μπόλικο» μυαλό του να σκεφτεί ;  Είναι πατριωτικό να πάω στην Τουρκία να ψωνίσω για να επωφεληθώ με την οικογένειά μου τα 30 νομισματικά αργύρια της υποτίμησης της τουρκικής λίρας ; Γιατί πόσα θα μπορούσε να κερδίσει συναλλαγματικά κάποιος από ένα τέτοιο ταξίδι-αστραπή ; Πενήντα, εκατό ή εκατόν πενήντα ευρώ ; Μήπως νομίζει ο εν λόγω συν-έλληνας ότι είναι ο Πρίγκιπας των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων, Μοχάμεντ μπιν Ζαγιέντ αλ Ναχιάν, που πήγε με 10 δις δολάρια στην Τουρκία την περασμένη Τετάρτη και «πήρε τα εσώρουχα του Ερντογάν», δηλαδή του Ικέτη «του Μεγάλου Εχθρού» των εν λόγω Εμιράτων ; Ε λοιπόν ο εν λόγω κύριος δεν είναι παρά ένας κοινός δεκαρολόγος καταναλωτής που δεν μπορεί να έχει καμία σχέση με τον μέσο πραγματικό πατριώτη έλληνα. Την ώρα που ο προαιώνιος εχθρός μας σπαρταράει οικονομικά και συναλλαγματικά, ο Θεσσαλονικιός καταναλωτής των πενταροδεκάρων  (που φυσικά δεν είναι ο μόνος) σπεύδει να δώσει φιλί ζωής στην αγορά της Αδριανούπολης !

Απίστευτο κι όμως πραγματικό.

Τέλος το παραπάνω ρεπορτάζ δείχνει έναν Τούρκο σκυθρωπό νέο πωλητή να λέει στην κάμερα του France 24 : «Οι Τούρκοι πελάτες, ειδικά τους τελευταίους δύο μήνες, δεν μπορούν πλέον να αγοράσουν τίποτα. Τα πάντα ακρίβυναν για αυτούς» στην Αδριανούπολη. «Για παράδειγμα, με τον κατώτατο μισθό, στις 3.000  λίρες (ή 215 ευρώ την περασμένη Παρασκευή το βράδυ) με δυσκολία μπορείς να αγοράσεις μόνο φαγητό».

Ο γράφων στις 3-4-2018 είχε γράψει έναν άρθρο στις Ανιχνεύσεις με μεγάλη προγνωστική μετριοπάθεια :http://www.anixneuseis.gr/?p=187563  και τίτλο : «Ποιος θα σταματήσει την Τουρκία ; Μήπως η διολίσθηση στη χρεοκοπία της οικονομίας της ;» Τι διαπιστώσαμε την περασμένη Τετάρτη ; Τον Ερντογάν να ικετεύει τον Μοχάμεντ μπιν Ζαγιέντ αλ Ναχιάν να κάνει επενδύσεις στην Τουρκία. Δηλαδή να γλύφει εκεί που έφτυνε και πουλούσε νταηλίκι, μέχρι πρότινος. Και είναι φυσικό, αν και ντροπιαστικό. Χωρίς υγιή οικονομικά κι ένα ασταθέστατο εθνικό νόμισμα, όπως η τουρκική λίρα, δεν μπορεί να κάνει ή να συνεχίσει έναν πόλεμο, ακόμα και η ιμπεριαλιστική Τουρκία.

Ας πάψουν επιτέλους οι ελληνικές Κασσάνδρες να μας πρήζουν νυχθημερόν με την περίφημη «εξαγωγή της τουρκικής κρίσης στην Ελλάδα». Η χώρα μας ευτυχώς έχει το «αεροπλανοφόρο» της, το ευρώ, από το οποίο δείλιασαν να μας βγάλουν τα ανορθόδοξα μαρξίζοντα «baroufanomics» το 2015 των ΣΥΡΙΖΑΝΕΛ. Και μακάρι τα κορανικά «erdoganomics» να επιμείνουν ανοήτως στον ολισθηρό δρόμο που διαβαίνουν με άναρθρες και υβριστικές κραυγές εναντίον μας.

Με άδειες τσέπες τα νταηλίκια δεν περνάνε. Οι Τούρκοι γείτονες ας ζητήσουν τη συνταγή (που δεν υπάρχει) από τους δικούς μας νταήδες του 2015. Αυτοί κάτι διδάχθηκαν ευτυχώς για την Ελλάδα.

Βλέπε : Τα νταηλίδικα όρια των οικονομικών του Ερντογάν (Erdoganomics), στις 21-05-2018 στις Ανιχνεύσεις :http://www.anixneuseis.gr/?p=190073

Λευτέρης Τσουλφίδης[1]

1. Εισαγωγή

Συνηθισμένη αίσθηση που αποκομίζουμε για την κοινωνική κατάσταση την περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας από τον δέκατο-πέμπτο αιώνα και μετά είναι του ιστορικού κενού. Τέσσερις περίπου αιώνες ιστορικού κενού για τις διάφορες εθνότητες που συνήθως θεωρούνται ότι στέναζαν (όλους αυτούς τους αιώνες) υπό το βάρος της οθωμανικής κατοχής. Το στερεότυπο αυτό δεν είναι ακριβώς σωστό, καθώς οι Οθωμανοί υιοθέτησαν άμεσα τον βυζαντινό τρόπο διοίκησης, δηλαδή της ισχυρής κεντρικής εξουσίας που σε αυτήν υπάγονταν όλες οι περιφέρειες στις οποίες διαμερίστηκε η αχανής αυτοκρατορία τους. Οι ποικιλώνυμοι διοικητές αυτών των περιφερειών (πασάδες, σπαχήδες, κοτζαμπάσηδες κ.ά.) είχαν αρχικά (τους δύο πρώτους αιώνες) αδύναμη (σχετικά με την κεντρική διοίκηση) εξουσία κατά τα πρότυπα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας την περίοδο της ακμής της. Τους επόμενους δύο αιώνες, όπως εξηγούμε, αρχίζει η παρακμή και η Οθωμανική Αυτοκρατορία, η οποία ολοένα και περισσότερο χαρακτηρίζεται από τους δυτικούς ως ο «μεγάλος ασθενής της ανατολής».

Το υπόλοιπο του άρθρου εξηγεί τις γενικότερες κοινωνικές μεταβολές που λάβαναν χώρα, οι οποίες ήταν πολύ αργές τον 15^ο  και 16^ο αιώνα, ενώ  στη συνέχεια επιταχύνθηκαν τον 17^ο και κορυφώθηκαν στο τελευταίο τέταρτο του 18^ου και τις αρχές του 19^ου αιώνα, δηλαδή την περίοδο της βιομηχανικής επανάστασης και της κυριάρχησης του καπιταλισμού στην Ευρώπη. Στο δεύτερο μέρος του άρθρου εξηγούμε αυτόν τον μετασχηματισμό στο πλαίσιο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και την ωρίμανση γενικότερα των συνθηκών ρήξης με το ισχύον καθεστώς. Στο τρίτο μέρος αναλύουμε διεξοδικά τον χαρακτήρα της επανάστασης και τη σχετική με αυτόν συζήτηση. Στο τέταρτο μέρος η προσοχή μας στρέφεται στις διαμορφούμενες κοινωνικές τάξεις και τον ρόλο τους στην Επανάσταση. Στο πέμπτο και τελευταίο μέρος καταλήγουμε σε ορισμένα συμπεράσματα.

2. Οικονομικές και Κοινωνικές Συνθήκες

Είναι αλήθεια, αντίθετα πολλές φορές με αυτό που συνήθως υποστηρίζεται, ότι λαοί και τα έθνη στον οθωμανοκρατούμενο ελλαδικό χώρο απαλλαγμένοι από επιδρομές (Σλάβων, σταυροφόρων, Αράβων μεταξύ πολλών άλλων) και πολέμους (καθώς δεν στρατολογούνταν, συστηματικά τουλάχιστον) περνούσαν περίοδο ‘σχετικής’ ευημερίας. Για τον λόγο αυτό και όλο το διάστημα που μεσολάβησε (τυπικά λέμε 400 χρόνια) μπορεί να χαρακτηριστεί και ως Pax Otomanica, στη διάρκεια της οποίας δεν σημειώθηκαν αξιόλογα αιτήματα για κοινωνικές μεταβολές ή κοινωνικές εξεγέρσεις, πάρα μόνο προς τα τέλη του 18^ου αιώνα. Η στάση αυτή των διαφόρων εθνοτήτων μεταξύ των οποίων και της ελληνικής εξηγείται, εν μέρει τουλάχιστον, από το επίπεδο ‘σχετικής’ ευημερίας που στο μεταξύ είχαν πετύχει, αλλά κυρίως από το γεγονός ότι απέναντί τους είχαν να αντιμετωπίσουν μια πανίσχυρη κεντρική εξουσία. Είναι αλήθεια ότι η οθωμανική κεντρική διοίκηση παραχωρούσε ιδιότυπα (όχι πολύ διαφορετικά από τα βυζαντινά) ιδιοκτησιακά δικαιώματα στους καλλιεργητές γης (η ψιλή κυριότητα παρέμενε στην κεντρική εξουσία) και ήταν ενάντια στις μεγάλες ιδιοκτησίες.

Ενώ αυτά ίσχυαν κυρίως τους πρώτους δύο αιώνες, τότε που η αυτοκρατορία επεκτεινόταν και ήταν σε θέση να διανέμει γη στους αξιωματούχους της, τα πράγματα άλλαξαν προς το χειρότερο για τους οθωμανοκρατούμενους λαούς και έθνη τους δύο αιώνες που ακολούθησαν. Ωστόσο, η Οθωμανική Αυτοκρατορία κληρονόμησε, κατά κάποιο τρόπο, και τις αδυναμίες της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Ειδικότερα, το υπερτροφικό κράτος που σταδιακά δημιουργήθηκε και οι ολοένα περισσότεροι φόροι που απαιτούνταν για την υποστήριξή του οδήγησε την κεντρική εξουσία να αποδεχτεί και στη συνέχεια να υποστηρίζει τους τοπικούς περιφερειάρχες σε μια προσπάθεια να ενθαρρύνει τη μεγαλύτερη δυνατή συλλογή φόρων. Ως αποτέλεσμα αυτών των διαδικασιών, οι κατά τόπους περιφερειάρχες (όπως π.χ. ο Αλή Πασάς των Ιωαννίνων και ο Μοχάμεντ Αλή Πασάς της Αιγύπτου) αποκτούν δύναμη σε βάρος της κεντρικής διοίκησης και, ταυτόχρονα, αναπτύσσονται μεγάλες γαιοκτησίες σε βάρος των μικροκαλλιεργητών.

Διαπιστώνουμε ότι η Οθωμανική (όπως η προκάτοχός της Βυζαντινή) Αυτοκρατορία παρουσίαζε και αυτή με τη σειρά της σημεία κόπωσης και η ανάγκη συλλογής ολοένα και περισσότερων φόρων προκειμένου να συντηρεί έναν διαρκώς διογκούμενο κρατικό μηχανισμό ανάγκαζε την κεντρική εξουσία όχι μόνο να αποδέχεται αλλά και να ενισχύει τη δημιουργία π.χ. μεγάλων τσιφλικιών, καθώς έβλεπε ότι έτσι θα αύξανε τα φορολογικά της έσοδα και για το σκοπό αυτό, άλλωστε, διόριζε τους κατά τόπους φοροεισπράκτορες (προεστούς ή κοτζαμπάσηδες). Με άλλα λόγια, η κεντρική εξουσία εκχωρούσε το δικαίωμα συλλογής φόρων σε τοπικούς παράγοντες, με σημερινούς όρους θα λέγαμε ιδιωτικοποίησε τους φοροεισπρακτικούς μηχανισμούς του κράτους. Τα τσιφλίκια ήταν τεράστιες εκτάσεις γης, όπου οι καλλιεργητές είχαν κληρονομικά δικαιώματα καλλιέργειας εφόσον τα ασκούσαν συστηματικά και ταυτόχρονα πλήρωναν τον αντιστοιχούμενο εθιμικά και ενίοτε αυθαιρέτως επιβαλλόμενο χρηματικό φόρο.

Ο φόρος αυτός χρηματοδοτούσε τις αυξανόμενες ανάγκες της κεντρικής διοίκησης αφού προηγουμένως ένα μέρος του παρακρατούνταν από τους κατά τόπους αξιωματούχους (φοροεισπράκτορες). Η αδυναμία εκπλήρωσης των φορολογικών υποχρεώσεων των καλλιεργητών, οι κατασχέσεις γης των καλλιεργητών από τους φοροεισπράκτορες, καθιστούσαν ολοένα και δυσκολότερη την επιβίωση μεγάλου μέρους του πληθυσμού, με αποτέλεσμα την ογκούμενη δυσανασχέτηση. Επομένως, σε ένα τέτοιο παρακμιακό περιβάλλον, οι δυσκολίες επιβίωσης του αγροτικού πληθυσμού με το πέρασμα του χρόνου διαρκώς αυξάνονταν, πράγμα που οδήγησε μεγάλο μέρος των καλλιεργητών στην ανεύρεση άλλων τρόπων εξασφάλισης των υλικών όρων αναπαραγωγής του, όπως αυτές της βιοτεχνίας, του εμπορίου και της ναυτιλίας. Σημειωτέον, το ισχυρό οθωμανικό κράτος συνέβαλε, χωρίς να είναι μέρος των προθέσεών του, προς αυτήν την κατεύθυνση καθώς απορροφούσε πολλά από τα παραγόμενα βιοτεχνικά προϊόντα για το στρατό και τη διοίκηση γενικότερα. Ενώ, ταυτόχρονα, χρηματοδοτούσε την κατασκευή δρόμων που ήταν σημαντικοί στην ταχεία ανάπτυξη του στρατού, όπου και όταν αυτός χρειαζόταν. Τα ανωτέρω είχαν ως παράπλευρο αποτέλεσμα τη διευκόλυνση του εμπορίου και γενικότερα τη διεύρυνση της αγοράς. Πράγματι, δεν νοείται ούτε ισχυρός στρατός, αλλά ούτε και ανάπτυξη σοβαρού εμπορίου χωρίς επαρκές συγκοινωνιακό δίκτυο.

Εντωμεταξύ, οι συνεχείς πόλεμοι της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας με τους Βενετούς ισχυροποίησε τη θέση των Ελλήνων ναυτιλλόμενων που εν τέλει κυριάρχησαν στο διεθνές εμπόριο στη Μεσόγειο Θάλασσα. Επομένως, με το πέρασμα του χρόνου και ιδίως από τα μέσα προς τα τέλη του δέκατου-όγδοου αιώνα δημιουργείται μια ιδιότυπη σχέση, όπου κυρίαρχοι πολιτικά είναι μεν οι Οθωμανοί που στην προσπάθεια επιβίωσής τους παραχωρούν περισσότερες ελευθερίες στους τσιφλικούχους, οι οποίοι βαθμιαία αλλάζουν τις καλλιέργειες τους παράγοντας εξαγώγιμα αγροτικά προϊόντα που προορίζονται για τις αγορές της δυτικής Ευρώπης. Η βιοτεχνική παραγωγή καθώς το εμπόριο, χερσαίο και θαλάσσιο, διεξάγεται (για μια σειρά από λόγους) κυρίως από Έλληνες, οι οποίοι ισχυροποιούνται οικονομικά, ιδίως προς τα τέλη του δέκατου-όγδοου αιώνα. Με άλλα λόγια, η αναδυόμενη ελληνική αστική τάξη γίνεται κυρίαρχη οικονομικά και εγείρει απαιτήσεις που δεν μπορούν καν να τεθούν, πόσο μάλλον να εκπληρωθούν στο θεσμικό πλαίσιο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Οι απαιτήσεις αυτές προϋποθέτουν νέους θεσμούς που είναι εφικτοί στο πλαίσιο ενός νέου έθνους-κράτους.

Κάποιος θα έλεγε ότι η βελτίωση της θέσης της ελληνικής συνείδησης αστικής τάξης θα λειτουργούσε αποτρεπτικά στο να επιδιώξει τη ρήξη με την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η ιστορία όμως διδάσκει ότι η οικονομική ευρωστία αποτελεί ταυτόχρονα λόγο αλλά και αναγκαία προϋπόθεση επιτυχίας μιας ενδεχόμενης ρήξης. Τέλος, επισημάνουμε ότι η ελληνική αστική τάξη σχηματίζεται στο εσωτερικό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και επεκτείνεται σε άλλες χώρες και περιοχές, όπου οι ανάγκες του εμπορίου το απαιτούν. Σημειωτέον, ότι η εν λόγω επέκταση υπό συνθήκες διεθνούς εντεινόμενου ανταγωνισμού και αυξανόμενων αυθαιρεσιών της οθωμανικής διοίκησης δείχνει, αν μη τι άλλο, τις ικανότητες και εν τέλει τη δύναμη της ελληνικής συνείδησης αστική τάξη. Πράγματι, η αστική τάξη αναδεικνύεται κάθε άλλο πάρα μέσω κρατικής υποστήριξης, αλλά ακριβώς λόγω έλλειψής της και ενίοτε σε αντιπαλότητα με το επίσημο κράτος. Επομένως στις επιδιώξεις της αστικής τάξης, μεταξύ άλλων, ήταν η δημιουργία ενός σύγχρονου ισχυρού κράτους υποστηρικτικού (και όχι υπονομευτικού) στην επιβίωση και περαιτέρω ανάπτυξη της αστικής αυτής τάξης υπό συνθήκες διεθνούς ανταγωνισμού.

Από την παραπάνω ανάλυση προκύπτει ότι η οικονομία της αγοράς δεν δημιουργείται εκτός ή στις παρυφές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και διεισδύει στο εσωτερικό της, αλλά ότι ήδη από τον δέκατο-όγδοο αιώνα δημιουργούνται νέα δεδομένα και ότι οι φορείς της οικονομικής ζωής εμφορούνται με κίνητρα τέτοια ώστε αργά, αλλά σταθερά αλλάζουν εκ των έσω την κοινωνία και την οικονομία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ως αποτέλεσμα αυτών των διεργασιών δημιουργήθηκε μια τεράστια αγορά που επεκτεινόταν από την Αίγυπτο (Αλεξάνδρεια) μέχρι τις παραδουνάβιες περιοχές. Mια τέτοια αγορά υποσχόταν πολλά κέρδη και γι’ αυτό, κατά το δέκατο όγδοο αιώνα, παρατηρείται ολοένα και μεγαλύτερη εμπορική διείσδυση των Ευρωπαίων και ιδιαίτερα των γαλλικής καταγωγής εμπόρων. Είναι βέβαιο ότι ο γεωγραφικός αυτός χώρος επηρεάζεται όχι μόνο από την οικονομική ανάπτυξη των χωρών της Δυτικής Ευρώπης, αλλά και από τις ιδεολογικές εξελίξεις. Η Βιομηχανική Επανάσταση δεν άλλαξε μόνο την οικονομική ζωή στα Βαλκάνια αυξάνοντας την παραγωγή και διευρύνοντας περαιτέρω τα εμπορικά δίκτυα αλλά και επιτάχυνε τη διάδοση των ιδεών του διαφωτισμού.

Στο μεταξύ η οθωμανική διοίκηση δεν παρακολουθεί απλά τις εξελίξεις αλλά και αυτή προσαρμόζεται εισάγοντας σημαντικές θεσμικές αλλαγές όπως τη συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή (1774) καθώς και τις διομολογήσεις (ξένοι επενδυτές δύνανται να διεξάγουν την  επιχειρηματική τους δραστηριότητα εντός των ορίων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας απολαμβάνοντας το θεσμικό πλαίσιο των χωρών προέλευσής τους), με άλλα λόγια είχαμε πολιτικές ενθάρρυνσης των ξένων άμεσων επενδύσεων. Το ελληνικό εμπορικό κεφάλαιο ωστόσο εγκαθίσταται και δραστηριοποιείται στις παρυφές ή/και σε πόλεις εκτός της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Οι έμποροι, κυρίως ελληνικής καταγωγής, έρχονται σε επαφή και ενστερνίζονται τις αρχές του γαλλικής επανάστασης. Το ναυτιλιακό κεφάλαιο ακμάζει ιδίως στην περίοδο της Γαλλικής Επανάστασης και των Ναπολεόντειων Πολέμων (1799-1815), στη διάρκεια των οποίων οι Έλληνες πλοιοκτήτες διεξήγαγαν το εμπόριο με τη Γαλλία, παρά τον αποκλεισμό της από τη Μ. Βρετανία. Ωστόσο δεν νοείται εμπόριο δίχως παραγωγή. Στην μεν ναυτιλία είχαμε μεταφορές κυρίως σιτηρών, κρασιού, ξυλείας και άρα ναυπήγηση πλοίων, κατασκευή βαρελιών, επίπλων κ.ά. Η διεξαγωγή του εμπορίου δια ξηράς συνέβαλε στην ανάπτυξη των συγκοινωνιών και σε κλάδους όπως μεταξουργεία, νηματουργία, υφαντουργεία, εξόρυξη μετάλλων μεταξύ άλλων. Οι οικονομικές συνθήκες είχαν ήδη διαμορφωθεί κατάλληλα ώστε οι δανειοληπτικές και ασφαλιστικές δραστηριότητες, οι οποίες διεξάγονται κυρίως από τους κατά τόπους αξιωματούχους, να βρουν πρόσφορο έδαφος για να ευδοκιμήσουν.

Το τέλος των Ναπολεόντειων Πολέμων και των αποκλεισμών περιόρισε την ακτίνα δράσης των πλοιοκτητών, μείωσε κατακόρυφα τα κέρδη τους, δημιούργησε ανεργία και ο εμπορικός στόλος παρέμενε σχεδόν ακινητοποιημένος.  Με σημερινούς όρους θα λέγαμε ότι η εμπορική ναυτιλία χαρακτηριζόταν από τεράστια αναξιοποίητη παραγωγική ικανότητα συνοδευόμενη με μεγάλη ανεργία. Τα κέρδη και ποσοστά κέρδους που αναφέρονται είναι εκπληκτικά υψηλά, πειρατικά ή εξωτικά θα τα χαρακτηρίζαμε, όπως επίσης θεαματική ήταν και η πτώση τους ιδίως μετά το 1815. Τριψήφια (100+) ήταν τα ποσοστά κέρδους πριν το 1815, τα οποία καταλήγουν να απέχουν ελάχιστα από μονοψήφια στα χρόνια λίγο πριν και στη διάρκεια της Επανάστασης (Κρεμμυδάς 1976). Η σχετική βιβλιογραφία διαπιστώνει συσσώρευση τεράστιων κερδών και γενικότερα τεράστιου πλούτου στα νησιά. Το επιχειρηματικό κλίμα στο πλαίσιο της οθωμανικής αυτοκρατορίας ωστόσο παραμένει ασφυκτικό, ιδίως για το εμπορικό κεφάλαιο γι’ αυτό, άλλωστε, δεν είναι τυχαίο ότι αναπτύσσεται σε πόλεις (Μασσαλία, Βενετία, Τεργέστη, Βιέννη, Βουδαπέστη, Οδησσός) κυρίως εκτός επικράτειας οθωμανικής αυτοκρατορίας, και σχετικά λιγότερο στο εσωτερικό της.

Όσο, οξυνόταν η αντίθεση ανάμεσα στην ανάγκη εμπόρων και παραγωγών να αυξήσουν τα κέρδη τους και τις δοσοληψίες τους με το εξωτερικό, ο εντεινόμενος διεθνής ανταγωνισμός, οι συνεχιζόμενες αυθαιρεσίες της οθωμανικής διοίκησης  και η παντελής έλλειψης προστασίας, τόσο αφυπνιζόταν η εθνική συνείδηση των Ελλήνων που έβλεπαν το μέλλον τους ολοένα και περισσότερο να διαμορφώνεται στο πλαίσιο ενός έθνους-κράτους. Όπως άλλωστε διαπίστωναν οι ελληνικής καταγωγής αστοί στις πόλεις του εξωτερικού που δραστηριοποιούνταν. Ο Φ. Ένγκελς, σύντροφος του Μαρξ και βαθύς γνώστης του Ανατολικού Ζητήματος σημειώνει εύστοχα: «Πράγματι, η τουρκική κυριαρχία, όπως και κάθε ανατολική, είναι ασυμβίβαστη με την καπιταλιστική κοινωνία· όση υπεραξία κερδίζεται δεν είναι σίγουρη από τα χέρια αρπακτικών σατραπών και πασάδων· λείπει ο πρώτος βασικός όρος της αστικής  προσοδοφόρας δραστηριότητας: η ασφάλεια του προσώπου και της ιδιοκτησίας του εμπόρου. Δεν είναι λοιπόν παράδοξο που οι Έλληνες ξεσηκώθηκαν τώρα ακόμη μια φορά, αφού από το 1774 είχαν δύο φορές αποπειραθεί να εξεγερθούν» (Ένγκελς στο Μαρξ και Ένγκελς 1985, σσ. 473-474).

3. Η Επανάσταση του 1821 και ο Χαρακτήρας της

Επομένως η Επανάσταση ξεσπά υπό αντίξοες συνθήκες. Ειδικότερα, οι οικονομίες διεθνώς διέρχονται στάδιο μακράς ύφεσης, 1815-1848. Η γνωστή καθοδική φάση του πρώτου μεγάλου κύκλου του αναδυόμενου από την φεουδαρχία καπιταλισμό. Γενικότερα, οι επαναστάσεις στην Ευρώπη, μετά την ήττα του Ναπολέοντα, βρίσκονται σε υποχώρηση. Ο σχηματισμός της περίφημης Ιεράς Συμμαχίας (Αγγλία, Αυστρία, Πρωσία και Ρωσία) το 1815, η οποία αποστρέφονταν την όποια κοινωνική αλλαγή, ιδίως αν προέρχεται από επανάσταση. Σαφώς στράφηκε ενάντια στην ελληνική Επανάσταση και η διάλυση της Ιεράς συμμαχίας, δεν είναι υπερβολή να σημειώσουμε ότι οφείλεται κυρίως στην επιτυχία της Επανάστασης του 1821.

Υπέρ της Επανάστασης ήταν οι Έλληνες πλοιοκτήτες και προς αυτήν συνέτειναν πέρα από τις ιδέες η αναξιοποίητη παραγωγική ικανότητα των νησιωτών και η ανεργία, πράγμα που σημαίνει ότι η συμμετοχή στην Επανάσταση συνεπαγόταν εξάλειψη της σχολάζουσας παραγωγικής ικανότητας. Ειδικότερα προβλεπόταν αποζημιώσεις για τη χρήση μέσων (πλοία και άλογα) και βεβαίως αποζημιώσεις για τους συμμετέχοντες. Κάθε επανάσταση και μάλιστα όταν έχει διάρκεια απαιτεί χρηματοδότηση και πηγές χρηματοδότησης της ελληνικής ήταν αρχικά, τα λάφυρα και λίτρα, στη συνέχεια οι προσφορές πατριωτών στον αγώνα και τέλος τα  εξωτερικά δάνεια, τα οποία αν μη τι άλλο προσέλκυσαν τη διεθνή προσοχή προς το ελληνικό ζήτημα και ταυτόχρονα αναπτέρωναν το ηθικό του επαναστατημένου λαού.

Η συζήτηση για τον χαρακτήρα της Επανάστασης του 1821 διεξάγεται τη δεκαετία του 1920. Προηγήθηκαν τα κείμενα του Γεωργίου Σκληρού (1907), ο οποίος βασιζόμενος στον Αδαμάντιο Κοραή (1748-1833) ιδίως όμως στον Ρήγα Φεραίο (1757-1798), μιλούσε για την Επανάσταση ως προϊόν ωρίμανσης των κοινωνικο-οικονομικών συνθηκών. Σύμφωνα με τον Σκληρό, ο Ρήγας Φεραίος υπήρξε αυθεντικός εκφραστής των ιδεών της αστικής τάξης και ότι το όραμά του ήταν μια γενικευμένη επανάσταση σχεδόν σε όλες τις περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Από την επανάσταση θα αναβίωνε το Βυζάντιο όχι όμως ως Αυτοκρατορία, αλλά ως μια κοινωνία στο πλαίσιο της οποίας θα συνυπήρχαν ειρηνικά όλοι οι λαοί με τις θρησκείες τους στη βάση θεσμών κατά το πρότυπο της γαλλικής επανάστασης που θα εξασφάλιζαν την  ισονομία και ισοπολιτεία στην πρώην οθωμανική επικράτεια. Ο Ρήγας Φεραίος έβλεπε στο ελληνικό έθνος να παίζει έναν ηγετικό ρόλο σε αυτήν την επανάσταση, λόγω της γνώσης της ιστορίας, παιδείας και του πολιτισμού της. Ο Γιάνης Κορδάτος (1924) επεκτείνει και εμβαθύνει την ανάλυση Σκληρού και υποστήριξε την άποψη αρχικά, τουλάχιστον, περί καθαρά αστικής επανάστασης κατά τα πρότυπα της γαλλικής.

Στην εξομοίωση αυτή ο Κορδάτος δεν δυσκολεύτηκε να θεωρήσει τους Κοτζαμπάσηδες, την Εκκλησία και τους Οθωμανούς αξιωματούχους με τους φεουδάρχες. Στη θεώρηση του Κορδάτου, εμπνεόμενη από τον ιστορικό υλισμό, οι    χωρικοί εξομοιώνονται με τους δουλοπάροικους, ενώ οι καθαυτό επαναστάτες ήταν οι  έμποροι, οι πλοιοκτήτες και οι μικροί εμπορευματικοί παραγωγοί, οι οποίοι στέναζαν υπό το παλιό καθεστώς.

Η εν λόγω ανάλυση και εξήγηση της ελληνικής επανάστασης γνώρισε σφοδρή αντίδραση από την Εκκλησία λόγω του ότι ο Κορδάτος υποστήριξε ότι η επίσημη, τουλάχιστον, Εκκλησία υπήρξε εντελώς συμβιβασμένη με την οθωμανική διοίκηση καθώς απολάμβανε σειρά ελευθεριών και προνομίων και γι’ αυτό μάλιστα είχε καταδικάσει την επανάσταση. Η άποψη Κορδάτου δεν έτυχε καλύτερης υποδοχής από τη διανόηση της εποχής του. Η ανάλυση περί βάσης και εποικοδομήματος του ιστορικού υλισμού συνάντησε τη πολεμική των επίσημων λογίων της εποχής, οι οποίοι διατείνονταν ότι επρόκειτο περί ενός εθνικού ξεσηκωμού, σε μια προσπάθεια δημιουργίας μιας εθνικής αλυτρωτικής συνείδησης ιδιαίτερα χρήσιμης τα χρόνια εκείνα. Η χειρότερη δε κριτική της άποψης Κορδάτου ήταν αυτή των συντρόφων του, οι οποίοι χαρακτήρισαν  την ανάλυση περί  αστικής επανάστασης, έστω και στη βάση του ιστορικού υλισμού ως “στείρο ή άγονο αντικειμενισμό” καθώς στην ανάλυσή του η αστική τάξη έπαιξε και δύναται να παίζει έναν προοδευτικό ρόλο. Πράγμα που θεωρήθηκε αποπροσανατολιστικό για τις διεκδικήσεις του λαϊκού κινήματος της εποχής εκείνης.

Ο Κορδάτος, όπως και οι σύντροφοί του, τροποποίησαν την άποψή τους τις δεκαετίες που ακολούθησαν, σημαντικό γεγονός στην αλλαγή, έπαιξε το Συνέδριο της Τρίτης Διεθνούς σύμφωνα με το οποίο οι επαναστάσεις σε χώρες όπως η Ελλάδα θα έπρεπε να είναι αστικοδημοκρατικές και άρα στις τρέχουσες συνθήκες της δεκαετίας του 1930 αλλά και μεταγενέστερα θα έπρεπε η Επανάσταση να περάσει από ένα στάδιο όπου θα ξεκαθαρίσουν τα φεουδαρχικά υπολείμματα και θα καθιερώνονται οι αστικές σχέσεις παραγωγής στην προοπτική του πλήρους σοσιαλιστικού μετασχηματισμού των κοινωνιών. Και υπό αυτήν την έννοια η συζήτηση περιστράφηκε στο, αν και κατά πόσο, η Επανάσταση του ’21 εισήγαγε τις αστικές σχέσεις παραγωγής, ως κυρίαρχες και ότι τα φεουδαρχικά υπολείμματα (υποστηριζόμενα από τους κοτζαμπάσηδες και την επίσημη εκκλησία) ήταν σημαντικά, ιδιαίτερα στην ύπαιθρο και άρα μιλούσαν για διάφορες εκφάνσεις μιας ανολοκλήρωτης επανάστασης. Η οποία έμελλε να ολοκληρωθεί σε ένα ενδιάμεσο στάδιο προετοιμασίας πριν την οριστική ρήξη και την σοσιαλιστική επανάσταση. Προφανώς εδώ η ρήση των Μαρξ και Ένγκελς στην Γερμανική Ιδεολογία ότι «γνωρίζουμε μόνο μια επιστήμη, την επιστήμη της ιστορίας», έχει λησμονηθεί και η ιστορία τώρα μετατρέπεται σε όργανο εξυπηρέτησης πολιτικών σκοπιμοτήτων και η αναζήτηση της αλήθειας ενδιαφέρει λιγότερο, ιδίως αν τα συμπεράσματα δεν εξυπηρετούν τρέχουσες πολιτικές.

4. Κοινωνικές τάξεις και ο ρόλος τους

Έχει υποστηριχτεί ότι η αστική τάξη στην Ελλάδα δεν ήταν αρκετά ισχυρή (σε πληθυσμό και πλούτο) για να επαναστατήσει. Ωστόσο, εδώ έχουμε να κάνουμε με έναν ισχυρισμό καθώς γνωρίζουμε ότι παντού και πάντα η πρωτοπορία δεν μπορεί πάρα να αποτελείται από λίγους. Η ισχύς των ιδεών, η ωρίμανση των συνθηκών και η αποφασιστικότητα είναι οι αναγκαίες αν και όχι οι ικανές συνθήκες για την επιτυχία. Οι ικανές συνθήκες προϋποθέτουν το όραμα και βεβαίως το σχέδιο στη διάρκεια της επανάστασης και μετά. Επομένως, γνώμη μας είναι ότι η αστική τάξη έπαιξε έναν καταλυτικό ρόλο στο να ξεσπάσει η Επανάσταση και στη συνέχεια να της δώσει όραμα και προπάντων προοπτική. Αλλά ας δούμε τις κοινωνικές τάξεις και τον ρόλο τους στην Επανάσταση

Φτωχοί αγρότες (χωρικοί)

Οι κατεξοχήν επαναστάτες είναι οι φτωχοί χωρικοί, ωστόσο είχαν θολή εικόνα ως προς τις επιδιώξεις τους: Ήταν οι πολιτικές ελευθερίες που ήθελαν;  ή μήπως η επανάσταση τους έδινε μία λύση στις τρέχουσες βιοποριστικές ανάγκες και προοπτικά ένα καλύτερο βιοτικό επίπεδο; Η αναδιανομή γης ήταν ένα από τα κεντρικά αιτήματα που θα απασχολούσε την Ελλάδα για πάνω από έναν αιώνα. Αναμφίβολα όλα τα ανωτέρω συνδέονται, αλλά την ακριβή τους σχέση δεν φαίνεται να την κατανοούσαν οι επαναστατημένοι χωρικοί. Επιπλέον, φτωχές ήταν οι γνώσεις τους περί αστικών ελευθεριών και όλα τα συναφή για να γίνουν κατανοητά από τους ίδιους και να εξελιχθούν σε άμεσα και αδιαπραγμάτευτα αιτήματά τους.

Η Αστική τάξη

Η οθωμανική διοίκηση όχι μόνον αδυνατεί να προσφέρει την απαιτούμενη υποστήριξη που χρειαζόταν η αστική τάξη στον διεθνή της ανταγωνισμό, αλλά επιπλέον προβάλει περαιτέρω εμπόδια και αυθαιρεσίες στη λειτουργία της αστικής τάξης.  Επομένως, η οικονομική της πρόοδος προϋποθέτει την ανατροπή της οθωμανικής κυριαρχίας και την αντικατάστασή της με ένα αστικό κράτος, η συγκρότηση του οποίου αρχικά τουλάχιστον βασίζονταν στις γνωστές αρχές της αστικής δημοκρατίας. Η αστική τάξη είναι η κατ’ εξοχήν επαναστατική τάξη, καθώς παίζει τον αναγκαίο καθοδηγητικό ρόλο και συνέβαλε όσο καμιά άλλη τάξη στην διαμόρφωση της εθνικής συνείδησης. Ταυτόχρονα, η εν λόγω τάξη έπαιξε αποφασιστικό ρόλο στο να κυριαρχήσει η  επανάσταση και στη συνέχεια να της δώσει προοπτική.

Οι Γαιοκτήμονες   (κοτζαμπάσηδες ή προεστοί και Εκκλησία)

Η συνήθεις περιγραφές τους χαρακτηρίζουν ως φύσεως συντηρητικούς, οι οποίοι αρχικά δεν ήθελαν την επανάσταση και δικαιολογημένα, διότι ανησυχούσαν για τον επερχόμενο αναδασμό της γης και ιδίως τον «ψαλιδισμό» των προνομίων τους. Ιδεατά, θα επιθυμούσαν να διατηρούσαν τα προνόμιά τους χωρίς να βρίσκονται υπό την επικυριαρχία των Οθωμανών. Συνεπώς, συνήθως υποστηρίζεται, η τάξη αυτή δεν ξεκίνησε την Επανάσταση, όταν όμως ξέσπασε η Επανάσταση ενεργά συμμετείχε συμβάλλοντας αρχικά στην επιτυχία της και στη συνέχεια στον εκφυλισμό της.

Η αλήθεια, όμως, φαίνεται να είναι ότι οι γαιοκτήμονες στα χρόνια πριν την Επανάσταση έπαυσαν να περιορίζονται στην απλή συλλογή φόρων και προοδευτικά άρχισαν να επεκτείνουν τις δραστηριότητές τους στην παραγωγή, εμπόριο και δανεισμό. Ο παραδοσιακός τρόπος επιβίωσής τους δεν τους εξασφάλιζε τόσα όσα υπόσχονταν οι νέες τους δραστηριότητες, τις οποίες επεδίωκαν να επεκτείνουν στο πλαίσιο ενός νέου κράτους έθνους.

Στην ίδια κατηγορία μπορούμε να θέσουμε την Εκκλησία που ναι μεν ο κατώτερος κλήρος αναφανδόν ενεργά συμμετείχε στην Επανάσταση, ο δε ανώτερος κλήρος, ιδίως αυτός στην Κωνσταντινούπολη, είχε και άλλα καθόλου εύκολα ζητήματα να συνεκτιμήσει. Ωστόσο είναι λάθος να θεωρηθεί ότι ο ανώτερος κλήρος υπήρξε αντίπαλος της Επανάστασης. Κάθε άλλο, η Εκκλησία βρισκόταν σε πολύ στενή σχέση με τους Έλληνες μεγαλέμπορους και βοηθούσε, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, στην περαιτέρω επέκτασή τους μεσολαβώντας και παρεμβαίνοντας, αν χρειαζόταν, τόσο σε σχέση με τους εγχώριους ηγεμόνες όσο και με αυτούς άλλων χωρών, ενώ ταυτόχρονα παρέσχε υποστήριξη στους ελληνικής καταγωγής εμπόρους έναντι των ανταγωνιστών τους, κυρίως τους εβραϊκής καταγωγής εμπόρους. Η σχέση Εκκλησίας αστικής τάξης υπήρξε αναμφίβολα αλληλο-υποστηρικτική.

5. Συμπεράσματα – Παρατηρήσεις

Τα Συντάγματα της Επιδαύρου (1822) και της Τροιζήνας (1827) κατοχύρωναν ρητά την κατάργηση της δουλοπαροικίας, την ελευθερία διακίνησης και των συμβάσεων. Ακόμη γινόταν λόγος και για το μοίρασμα της γης στους χωρικούς, πράγμα που βέβαια άργησε να γίνει, αλλά κατοχυρώθηκαν ιδιοκτησιακά δικαιώματα από τα πρώτα μετα-Επαναστατικά χρόνια. Επομένως η Επανάσταση είχε ως στόχους την καθιέρωση της αστικής δημοκρατίας με όλους τους αναγκαίους και μάλιστα προωθημένους για τα χρόνια εκείνα θεσμούς και βεβαίως καταργούσε την δουλοπαροικία. Αυτά όλα δεν μπορούσαν να γίνουν άμεσα αλλά απαιτούσαν την έλευση χρόνου. Σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες αυτό έγινε δεκαετίες αργότερα. H Επανάσταση είχε και εθνικοαπελευθερωτικό χαρακτήρα; Αλλά τα εθνικά αυτά χαρακτηριστικά μπορούσαν να κατοχυρωθούν στο πλαίσιο μιας αστικής δημοκρατίας. Η Επανάσταση επομένως δεν μπορούσε να ήταν ούτε αμιγώς αστική και ούτε αμιγώς εθνικοαπελευθερωτική. Με αυτήν την έννοια ούτε η Γαλλική Επανάσταση ήταν καθαρά αστική, δεδομένου ότι (για ορισμένους ιστορικούς) ο ξεσηκωμός των Γάλλων χωρικών (1789) ήταν και ενάντια στους γερμανικής καταγωγής φεουδάρχες που είχαν εγκατασταθεί στην Γαλλία και απέκτησαν ιδιοκτησιακά δικαιώματα τον καιρό του Καρλομάγνου (9^ος αιώνας). Συνεπώς, ακόμη και αυτή η Επανάσταση φέρει και εθνικά χαρακτηριστικά, παρότι θεωρείται το κατ’ εξοχήν υπόδειγμα αστικής επανάστασης.

Αναφορές

Κορδάτος Γ. (1924) Η Κοινωνική Σημασία της Ελληνικής Επανάστασης του 1821. [1999] Αθήνα: Επικαιρότητα.

Κρεμμυδάς B. (1976) Η Οικονομική Κρίση στον Ελλαδικό Χώρο στις Αρχές του 19^ου Αιώνα και οι Επιπτώσεις της στην Επανάσταση του 1821 (1700-1821).  Μνήμων 6, σσ. 16-33.

Mαρξ Κ. και Ένγκελς Φ. (1985) Η Ελλάδα, η Τουρκία και το Ανατολικό Ζήτημα, Κονδύλης, Π. (επιμ.), Αθήνα: Γνώση.

Marx Κ. και Engels F. (1845) “The German Ideology.” MECW. 5.

Σκληρός Γ. (1907) Το Κοινωνικό μας Ζήτημα.  Αθήνα.

Τσουλφίδη Λ. (2022) Οικονομική Ιστορία της Ελλάδας. (5^η Έκδοση). Θεσσαλονίκη: Εκδόσεις Πανεπιστήμιου Μακεδονίας.

[1] Καθηγητής, Τμήμα Οικονομικών Επιστημών, Πανεπιστήμιο Μακεδονίας.

Το άρθρο  παρουσιάστηκε σε Ημερίδα του Τμήματος Οικονομικών Επιστημών, ΑΠΘ με θέμα “Τα Οικονομικά του ’21”,  12 Νοεμβρίου, 2021.

Μέσα από τη «συνομιλία» δύο βιβλίων ανιχνεύεται η πορεία, το παρόν και το μέλλον της Μεσαίας Τάξης. Μια ξεχωριστή συνάντηση στη Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης.

Η «Εργατική τάξη» στη Γερμανία

Γιούλια Φρίντριχς και Παναγής Παναγιωτόπουλος στην Έκθεση Βιβλίου

Η δημοσιογράφος η Γιούλια Φρίντριχς  στο βιβλίο της  «Εργατική τάξη» παρακολουθεί τις ζωές μιας καθηγήτριας Μουσικής,  ενός υπαλλήλου καθαρισμού στο μετρό του Βερολίνου κι ενός υπαλλήλου γραφείου, και των εργαζόμενων στο πολυκατάστημα Karstadt. Άνθρωποι που μοχθούν καθημερινά αλλά αυτό δεν αρκεί για να διατηρήσουν ένα ικανοποιητικό βιοτικό επίπεδο και σίγουρα όχι καλύτερο από αυτό των γονιών τους. «Για πολλούς ανθρώπους δε βγαίνει ο μήνας, δε γνωρίζουν ποιο λογαριασμό να διαλέξουν να μη πληρώσουν. Σε αυτό προστίθεται και η μεγάλη άνοδος των ενοικίων, ειδικά στις μεγάλες πόλεις», δήλωσε μιλώντας στη Deutsche Welle η Γιούλια Φρίντριχς.

Η γερμανίδα δημοσιογράφος εντοπίζει τις βασικές αιτίες στην καθήλωση των μισθών για πολλά χρόνια στο ίδιο επίπεδο και την ταυτόχρονη συνεχή αύξηση των εισφορών και των έμμεσων φόρων. «Στην προηγούμενη γενιά αρκούσε και ένας μισθός για μια πολύ άνετη ζωή με σπίτι, διακοπές χωρίς σκέψη. Τώρα πολλοί νέοι ζητούν οικονομική βοήθεια από τους γονείς τους και πέρα από το μισθό τους δεν έχουν κανένα περιουσιακό στοιχείο.»

Γιούλια Φρίντριχς, “Εργατική Τάξη”

Πέρα από το οικονομικό η κατάσταση αυτή είναι και θέμα αξιοπρέπειας για τους ανθρώπους της μεσαίας τάξης στη Γερμανία. «Για παράδειγμα όταν κάποιος πλέον δεν λαμβάνει επίδομα ασθενείας. Είναι κάτι νέο. Οι άνθρωποι ντρέπονται να μιλήσουν για αυτό», λέει η Φρίντριχς. Το μότο “Respekt” (σεβασμός) στην προεκλογική εκστρατεία του καγκελαρίου Όλαφ Σολτς και η υπόσχεση για αύξηση του κατώτατου μισθού στα 12 ευρώ την ώρα, κατά την Φρίντριχς δημιουργεί ελπίδες. «Είναι ένα βήμα. Αφορά 10 εκ. ανθρώπους, που πρέπει να μπορούν επιτέλους να ζουν από το μισθό τους», λέει χαρακτηριστικά. Θα μπορέσει να ορθοποδήσει η παλιά μεσαία τάξη στη Γερμανία; «Είναι δύσκολο να το προβλέψω. Σίγουρα θα πρέπει να αυξηθούν οι συλλογικές  διεκδικήσεις. Γιατί έως τώρα στη μεσαία τάξη ο καθένας παλεύει για τον εαυτό του. Η επόμενη δεκαετία θα είναι καθοριστική», επισημαίνει η Φρίντριχς.

Οι «Περιπέτειες της μεσαίας τάξης» στην Ελλάδα

Συνομιλία δύο βιβλίων στη Θεσσαλονίκη

Στην προ οικονομικής κρίσης εποχή, στην Ελλάδα κάθε γενιά ανέβαινε κοινωνικό επίπεδο.  Για πολλούς  ανθρώπους της μεταπολιτευτικής μεσαίας  τάξης  ήταν εποχή ευημερίας ή και πλούτου. «Η συνεχής κοινωνικής άνοδος στην Ελλάδα έχει ανασταλεί. Υπάρχει μια αίσθηση ένδειας και αύξηση κάποιων νεόπτωχων. Το πιο σκληρό όμως είναι η δυσκολία να νιώσουμε ότι ζούμε στην ίδια κοινωνία. Πληθυσμιακές ομάδες αισθάνονται ότι δε μοιράζονται τον  ίδιο κόσμο λόγω οικονομικών διαφορών και διαφορετικών ταυτοτήτων», επισημαίνει ο Αναπληρωτής Καθηγητής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου, Παναγής Παναγιωτόπουλος.

Στο βιβλίο του «Περιπέτειες της μεσαίας τάξης» παρατηρεί την εξέλιξη της μεσαίας τάξης στην Ελλάδα από τη δεκαετία του ’60 ως σήμερα.  Παραδοσιακές σταθερές προηγούμενων χρόνων εκλείπουν. Πολλοί νέοι Έλληνες αναζήτησαν την έξοδο από το σπίτι τους μέσω της φυγής στο εξωτερικό, με την ελληνική οικογένεια να δοκιμάζει τα όρια της. «Πολλές ανάγκες επαπειλούνται ή καλύπτονται με εμβαλωματικούς τρόπους. Η αύξηση των τιμών των ακινήτων στην Ελλάδα οδηγεί τους νέους της Μεσαίας Τάξης εκτός του κέντρου των  μεγάλων πόλεων και ουσιαστικά εκτός κοινωνικής ζωής», λέει χαρακτηριστικά ο έλληνας καθηγητής.  Αφορά όλους αυτή η κατάσταση ή μήπως όχι; «Δύσκολο να χαρτογραφηθεί ακριβώς αυτό. Στην Ελλάδα υπάρχουν κάποια συμπληρώματα όπως ένα ενοίκιο από κάποιο περιουσιακός στοιχείο, μια εποχιακή δουλειά που συμπληρώνουν ένα μισθό», λέει μιλώντας στη Deutsche Welle o κ. Παναγιωτόπουλος.

Πως βλέπει ο ίδιος τη μεσαία τάξη στο μέλλον; «Με την πανδημία απελευθερώθηκε μια κρατική παρέμβαση που δεν υπήρχε τα προηγούμενα χρόνια. Αν υπάρξει ένας στοιχειώδης  ευρωπαϊκός προστατευτισμός για κάποια βασικά πράγματα στην οικονομία, τότε υπάρχει ελπίδα για ανασυγκρότηση του κοινωνικού κορμού. Ειδάλλως, δε  βλέπω καλή προοπτική για τις ευρωπαϊκές κοινωνίες την επόμενη 20ετία.»

Διογένης Δημητρακόπουλος

DW

Άρθρο του Υπουργού Εξωτερικών, Νίκου Δένδια, στο αφιέρωμα World Review του Euro2day.gr και των New York Times (23.11.2021)

Το διεθνές περιβάλλον μεταβάλλεται και μάλιστα ραγδαία. Από τη μια πλευρά, οι συσχετισμοί αλλάζουν. Οι ΗΠΑ δίνουν όλο και μεγαλύτερο βάρος στον Ινδο-Ειρηνικό, μετατοπίζοντας το ενδιαφέρον τους εκτός Ευρώπης. Η Ευρωπαϊκή Ένωση αναζητά τρόπους ενίσχυσης των αμυντικών δυνατοτήτων της. Νέοι παγκόσμιοι παίκτες, όπως η Κίνα και η Ινδία, κάνουν την εμφάνισή τους στη Μεσόγειο. Οι παραδοσιακές διαχωριστικές γραμμές στη Μέση Ανατολή εξαφανίζονται, ιδιαίτερα μετά τις συμφωνίες μεταξύ του Ισραήλ και αραβικών χωρών.

Από την άλλη πλευρά, τόσο η χώρα μας όσο και το σύνολο των χωρών της περιοχής μας αντιμετωπίζουμε καθημερινά προκλήσεις από μια αναθεωρητική Τουρκία. Μια χώρα που μας απειλεί με πόλεμο, που αγνοεί θεμελιώδεις κανόνες του διεθνούς δικαίου, που αποσταθεροποιεί τις γειτονικές χώρες μέσω άμεσων και έμμεσων παρεμβάσεων και που σε καθημερινή σχεδόν βάση χρησιμοποιεί επιθετική ρητορική.

Η πολιτική της Ελλάδας προσαρμόζεται στα νέα δεδομένα με σταθερό γνώμονα τον σεβασμό στο Διεθνές Δίκαιο. Η χώρα μας αποκτά λόγο και ρόλο στις περιφερειακές εξελίξεις, αντιμετωπίζοντας τους κινδύνους και εκμεταλλευόμενη τις ευκαιρίες που παρουσιάζονται.

Την τελευταία διετία, η κυβέρνηση Κυριάκου Μητσοτάκη έχει επιτύχει απτά αποτελέσματα. Υπογράψαμε συμφωνίες οροθέτησης Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης με την Ιταλία και την Αίγυπτο, καθώς και πολιτική Συμφωνία για την επίλυση του ίδιου ζητήματος στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης με την Αλβανία.

Επιβεβαιώνουμε την πρωτοκαθεδρία του Διεθνούς Δικαίου στις σχέσεις μας με τις γειτονικές χώρες και καταδεικνύουμε ότι αποτελεί τη μοναδική βάση για την επίλυση εκκρεμών διαφορών.

Παράλληλα, θωρακίζουμε τη χώρα μέσω διμερών αμυντικών συμφωνιών, τόσο με παραδοσιακούς συμμάχους, όπως η Γαλλία και οι ΗΠΑ, όσο και με νέους εταίρους, όπως τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. Υπογράψαμε Μνημόνιο Συνεργασίας με τη Μεγάλη Βρετανία, το οποίο περιέχει και αμυντική διάσταση.

Οι Συμφωνίες αυτές δημιουργούν ένα αδιάτρητο δίκτυ κατανόησης για το πλαίσιο των σύγχρονων διεθνών σχέσεων. Επίσης, ενδυναμώνουν την ευρωπαϊκή άμυνα και τον διατλαντικό δεσμό.

Πέρα από τις συμβατικές δεσμεύσεις μας, οικοδομούμε ευρύ πλέγμα εταιρικών σχέσεων, με στόχο να αντιμετωπίσουμε μαζί τις νέες προκλήσεις και απειλές, είτε αυτές εκδηλώνονται στον άμεσο περίγυρό μας είτε είναι παγκόσμιες, όπως η κλιματική αλλαγή και η πανδημία.

Πρόθεσή μας είναι να εμπεδώσουμε την ασφάλεια και τη σταθερότητα στην ευρύτερη γειτονιά μας, καθώς χωρίς αυτές δεν μπορεί να υπάρχει ασφάλεια στη χώρα μας.

Κινούμαστε στη βάση πέντε εξίσου σημαντικών ομόκεντρων κύκλων.

Κατ’ αρχάς, οικοδομούμε τις σχέσεις μας με τους Ευρωπαίους εταίρους μας. Σχέσεις που θεωρούνταν αυτονόητες και που είχαν παραμεληθεί για χρόνια, αν όχι δεκαετίες. Στις χώρες αυτές συγκαταλέγονται χώρες στις οποίες ζούσαν ιστορικές ελληνικές παροικίες, όπως η Ουκρανία, η Μολδαβία, η Γεωργία ή η Αρμενία, με την οποία μας συνδέουν στενοί δεσμοί.

Εμπεδώνουμε τις παραδοσιακά φιλικές μας σχέσεις με χώρες της Μέσης Ανατολής, αρχής γενομένης από την Αίγυπτο και το Ισραήλ. Παράλληλα, χτίζουμε γέφυρες με τον αραβικό κόσμο, από το Ομάν μέχρι το Μαρόκο μέσω Σαουδικής Αραβίας, Ιορδανίας, Τυνησίας και άλλων κρατών. Ιδιαίτερη σημασία αποδίδουμε στη σταθεροποίηση εύθραυστων κρατών όπως η Λιβύη.

Στηρίζουμε, τόσο πολιτικά όσο και έμπρακτα, την ευρωπαϊκή προοπτική των Δυτικών Βαλκανίων. Αφενός, γιατί η Ελλάδα, ούσα η πρώτη χώρα της περιοχής που εντάχθηκε στην ευρωπαϊκή οικογένεια, πρέπει να δώσει το παράδειγμα, αφετέρου, γιατί οφείλουμε να περιορίσουμε τη διείσδυση άλλων δυνάμεων, οι οποίες επιθυμούν να αναβιώσουν αυτοκρατορίες του παρελθόντος.

Επενδύουμε στην ειδική, πλέον, σχέση με τις Ηνωμένες Πολιτείες, σχέση, η οποία, μετά και την πρόσφατη Συμφωνία, έχει περάσει σε μια νέα, μοναδική εποχή αρμονίας και στρατηγικού διαλόγου.

Τέλος, διατηρούμε και ενισχύουμε τις σχέσεις μας με τα μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας, με τα οποία μας συνδέουν ιστορικοί, οικονομικοί και πολιτιστικοί δεσμοί, όπως η Ρωσία και η Κίνα. Οικοδομούμε σχέσεις με χώρες που ασπάζονται τις ίδιες αξίες με εμάς, όπως η μεγαλύτερη δημοκρατία του κόσμου Ινδία, η Αυστραλία, καθώς και χώρες της Υποσαχάριας Αφρικής, όπως η Ρουάντα, χώρα-υπόδειγμα κοινωνικής και οικονομικής ανοικοδόμησης, και η Γκάνα, η πρώτη χώρα που προέκυψε από την αποαποικιοποίηση.

Με τις προσπάθειές μας επιβεβαιώσαμε ότι η Ελλάδα δεν αποτελεί τον προβληματικό και χρεοκοπημένο εταίρο, αλλά γέφυρα μεταξύ Ευρώπης, Ασίας και Αφρικής, καθώς και όαση ασφάλειας και ευημερίας σε μια ταραγμένη περιοχή.

Με αυτοπεποίθηση και εμπιστοσύνη στην Ελλάδα της δημιουργίας και της ανάπτυξης, στην Ελλάδα των διευρυμένων συμμαχιών και συνεργασιών, θα συνεχίσουμε προκειμένου να αντιμετωπίσουμε τις προκλήσεις του 21ου αιώνα.