Σύμφωνα με πληροφορίες, με τέτοιες θέσεις, στόχος της Αγκυρας είναι να εμποδίσει την Ελλάδα για οποιοδήποτε βήμα σχεδιάζει να κάνει στο Αιγαίο, να ενισχύσει τα διαπραγματευτικά χαρτιά της σε ενδεχόμενη διαβούλευση των ζητημάτων και να απαντήσει στις αμυντικές συμφωνίες της Ελλάδας με τη Γαλλία.

Ο υπουργός Εξωτερικών της Τουρκίας, στη συνέντευξή του στην κρατική τηλεόραση της Τουρκίας TRT, ανέφερε ότι «στην επιστολή που γράψαμε στον ΟΗΕ, αναφέραμε ότι η Ελλάδα παραβιάζει τους όρους των Συνθηκών, αυτά τα νησιά δόθηκαν υπό όρους, και σε περίπτωση που η Ελλάδα δεν αλλάξει στάση, τότε είναι συζητήσιμη η κυριαρχία των νησιών αυτών διότι παραβιάζουν τους όρους. Στείλαμε τις επιστολές μας. Θα παρακολουθούμε το ζήτημα αυτό. Αν χρειαστεί, θα κάνουμε τις τελευταίες μας προειδοποιήσεις και μετά ξεκινάει αυτή η συζήτηση».

Ο κ. Τσαβούσογλου ισχυρίστηκε πως σε περίπτωση που η Αθήνα δεν αποσύρει τις στρατιωτικές δυνάμεις της από τα νησιά, τότε η Τουρκία θα θέσει το θέμα σε διεθνές επίπεδο και σε όλες τις χώρες που έχουν υπογράψει τις Συνθήκες της Λωζάννης και των Παρισίων! Δεν θεωρείται τυχαία και η ανακοίνωση του υπουργείου Αμυνας της Τουρκίας, που δημοσιεύτηκε μετά τις δηλώσεις του υπουργού Εξωτερικών της χώρας και αναφέρθηκε «σε 229 παραβιάσεις της Ελλάδας με εναέρια και θαλάσσια μέσα σε νησιά τα οποία πρέπει να είναι αποστρατιωτικοποιημένα».

Η Αγκυρα ισχυρίζεται πως όταν ένα πλοίο του Πολεμικού Ναυτικού της Ελλάδας προσεγγίζει ένα ελληνικό νησί, ή κάποιο αεροσκάφος της Αεροπορίας Στρατού ή της Πολεμικής Αεροπορίας προσγειωθεί σε ένα από τα αεροδρόμια των νησιών στο Βόρειο και Ανατολικό Αιγαίο, τότε αυτό θεωρείται «παραβίαση»! Αυτή η καταμέτρηση στοιχείων θεωρείται ως προσπάθεια της τουρκικής πλευράς να «ισοσκελίσει» με τον δικό της τρόπο τις παραβιάσεις του ελληνικού εναέριου χώρου από τα τουρκικά μαχητικά. Ενας από τους σημαντικούς λόγους της κλιμάκωσης των τουρκικών θέσεων είναι πως στην Αγκυρα υπάρχει η εκτίμηση πως η Ελλάδα ετοιμάζεται να κάνει κινήσεις με στόχο τη δημιουργία τετελεσμένων στο Αιγαίο, ίσως και σε περιοχές κοντά στην Κρήτη. Η συμφωνία με την Αίγυπτο για τις θαλάσσιες περιοχές ευθύνης αιφνιδίασε την Τουρκία και η συμφωνία με την Ιταλία για την αιγιαλίτιδα ζώνη, με τα ελληνικά χωρικά ύδατα να φτάνουν στα 12 μίλια, ξύπνησαν αντανακλαστικά στους αξιωματούχους της γειτονικής χώρας. Στην τουρκική πρωτεύουσα υπάρχουν κύκλοι που υποστηρίζουν πως η Ελλάδα ετοιμάζει κινήσεις και για οικονομική εκμετάλλευση νησιών και νησίδων στο Αιγαίο.

Γιατί ο Τούρκος ΥΠΕΞ ζητεί την αποστρατιωτικοποίηση των ελληνικών νησιών και απευθύνεται στις χώρες που υπέγραψαν τη «Λωζάννη».

Η δήλωση του αντιπροέδρου της Τουρκίας Φουάτ Οκτάι, στη συνέντευξή του στο τηλεοπτικό δίκτυο A Haber, πως «η Ελλάδα πρέπει να σταματήσει τόσο τη στρατιωτικοποίηση όσο και την εγκατάσταση ανθρώπων στα νησιά» ήταν μια προειδοποίηση προς αυτή την κατεύθυνση.

Στο πλαίσιο αυτό, τον περασμένο μήνα ήρθε και η υπενθύμιση του «casus belli» από τον Τούρκο υπουργό Αμυνας Χουλουσί Ακάρ. Ο κ. Ακάρ σε συνέντευξη Τύπου έθεσε και το ζήτημα των «γκρίζων ζωνών» στο Αιγαίο, υποστηρίζοντας πως «υπάρχουν νησιά, νησίδες και βραχονησίδες που δεν έχει παραχωρηθεί η κυριαρχία τους στην Ελλάδα με διεθνείς συνθήκες».

Αναλυτές εκτιμούν πως η επαναδιαπραγμάτευση ή η συζήτηση των όρων των Συνθηκών Λωζάννης και Παρισίων από τα ενδιαφερόμενα μέρη είναι σχεδόν αδύνατη. Ομως τονίζουν πως η Τουρκία προσθέτει πολλά ζητήματα στις ελληνοτουρκικές σχέσεις, με τελικό στόχο να υπάρχει περιθώριο διαπραγμάτευσης σε περίπτωση που υπάρξουν διαβουλεύσεις ή οδηγηθούν οι ελληνοτουρκικές διαφορές σε διεθνή δικαστήρια.

Στη γειτονική χώρα, η αμφισβήτηση της κυριαρχίας νησιών, νησίδων και βραχονησίδων θεωρείται ως ένα πιθανό «όπλο» της Τουρκίας σε περίπτωση επέκτασης των ελληνικών χωρικών υδάτων. Οπως και ο ισχυρισμός για «παραβιάσεις των συνθηκών με στρατιωτικοποίηση των νησιών» θεωρείται πως είναι η απάντηση στα πιθανά νέα βήματα της Αθήνας. Πάντως, τα εξοπλιστικά προγράμματα της Ελλάδας –με τα πρώτα Rafale να φθάνουν στην Tανάγρα, η ναυπήγηση των φρεγατών και η συζήτηση για νέες κορβέτες– παρακολουθούνται με προσοχή στην Τουρκία, χωρίς να προκαλούν ιδιαίτερη ανησυχία, και θεωρούνται ως κινήσεις σοβαρές που κατά την άποψή τους, όμως, δεν αλλάζουν τις ισορροπίες. Ωστόσο επικρατεί εκνευρισμός για τις συμφωνίες στρατιωτικής συνεργασίας της Ελλάδας με Γαλλία και ΗΠΑ.

Οι περισσότεροι από τους συνομιλητές μας δεν αισιοδοξούν για το μέλλον των ελληνοτουρκικών σχέσεων τους επόμενους μήνες. Στην Τουρκία, κανένας δεν αποκλείει το ενδεχόμενο η Αγκυρα, σε μια προσπάθεια περαιτέρω κλιμάκωσης, να ξεκινήσει τις δικές της «αναχαιτίσεις», δηλαδή να παρενοχλεί πολεμικά πλοία ή αεροσκάφη που θα προσεγγίσουν τα ελληνικά νησιά, τα οποία η Τουρκία υποστηρίζει πως δεν πρέπει να διαθέτουν στρατιωτικές δυνάμεις.

Αυτό το ενδεχόμενο δεν θεωρείται άμεσο, καθώς αρχικός στόχος της Αγκυρας είναι να διεθνοποιήσει το ζήτημα της αποστρατιωτικοποίησης των νησιών και να αυξήσει την πίεση προς την Αθήνα.

https://www.kathimerini.gr/politics/561716029/ellinotoyrkika-i-agkyra-anevainei-epipedo-stis-diekdikiseis-tis-sto-aigaio/

Η κρίση της πανδημίας ανέδειξε τα πλεονεκτήματα της συμπληρωματικότητας μεταξύ της νομισματικής και της δημοσιονομικής πολιτικής σε περιόδους κρίσης. Η ταυτόχρονη χαλάρωση της νομισματικής και της δημοσιονομικής πολιτικής προστάτευσε την οικονομία από τις επιπτώσεις της πανδημίας. Ομως η επιστροφή στην κανονικότητα εμπεριέχει προκλήσεις που ενδέχεται να επηρεάσουν την αλληλεπίδραση μεταξύ των δύο αυτών πολιτικών. Η αυστηροποίηση των νομισματικών συνθηκών, που ήδη συντελείται, μπορεί να προκαλέσει επιβράδυνση της οικονομικής ανάπτυξης, κυρίως όμως να ασκήσει πιέσεις στο κόστος δανεισμού, τόσο του δημόσιου όσο και του ιδιωτικού τομέα, και να επηρεάσει τη βιωσιμότητα του χρέους, δημόσιου και ιδιωτικού.

Η αύξηση των αποδόσεων των ελληνικών κρατικών ομολόγων που παρατηρείται τελευταία αποτελεί γενικευμένο φαινόμενο και οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην κοινή διαταραχή της μεταβολής των διεθνών χρηματοπιστωτικών συνθηκών. Η ευαισθησία των αποδόσεων των ελληνικών τίτλων στη διεθνή μεταβλητότητα είναι όμως μεγαλύτερη σε σύγκριση με τίτλους άλλων χωρών, λόγω της χαμηλότερης πιστοληπτικής τους διαβάθμισης. Ως εκ τούτου, μέρος της διεύρυνσης των περιθωρίων (spreads) των ελληνικών κρατικών ομολόγων (έναντι του αντίστοιχου γερμανικού) οφείλεται στα θεμελιώδη μεγέθη της ελληνικής οικονομίας.

Σύμφωνα με τις αναλύσεις βιωσιμότητας του Ευρωσυστήματος, το ελληνικό δημόσιο χρέος, παρά το υψηλό του επίπεδο, εμφανίζει αυξημένη ανθεκτικότητα σε διάφορα δυσμενή μακροοικονομικά και δημοσιονομικά σενάρια. Ειδικότερα, ο λόγος χρέους/ΑΕΠ στην Ελλάδα σταθεροποιείται και αναμένεται να φτάσει στα προ κρίσης επίπεδα νωρίτερα σε σχέση με άλλες χώρες με υψηλό χρέος, καταγράφοντας τη μεγαλύτερη πτώση μέχρι το 2030, τόσο στο βασικό όσο και στα διάφορα εναλλακτικά σενάρια.

1. Στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του, τα οποία εξασφαλίζουν μειωμένο επιτοκιακό κίνδυνο και περιορισμένο κίνδυνο αναχρηματοδότησης την επόμενη δεκαετία. Τα τρία μνημόνια που συνομολογήθηκαν μετά την κρίση του δημόσιου χρέους το 2010 είχαν ως αποτέλεσμα την ολοσχερή αναχρηματοδότηση του δημόσιου χρέους με πολύ χαμηλό μέσο σταθμικό (έμμεσο) επιτόκιο (1,4%), την επέκταση της μέσης σταθμικής διάρκειας αποπληρωμής του σε περίπου είκοσι έτη, ενώ το δημόσιο χρέος της χώρας διακρατείται μέχρι τη λήξη του από επίσημους φορείς (κράτη και διεθνείς οργανισμούς).

2. Στη δημοσιονομική θέση της χώρας, λόγω των διαρθρωτικών δημοσιονομικών πλεονασμάτων. Μετά την άρση των έκτακτων μέτρων στήριξης που ελήφθησαν κατά τη διάρκεια της πανδημίας και υπό την προϋπόθεση ότι δεν θα ληφθούν νέα επεκτατικά δημοσιονομικά μέτρα, η Ελλάδα θα επιστρέψει σε διαρθρωτικά πρωτογενή πλεονάσματα, τα οποία θα συμβάλουν θετικά στην πτωτική δυναμική του δημόσιου χρέους. Το χαρακτηριστικό αυτό είναι αποτέλεσμα της σημαντικής διαρθρωτικής δημοσιονομικής προσαρμογής που συντελέστηκε τα προηγούμενα έτη, και πρέπει να διατηρηθεί ως κόρη οφθαλμού.

3. Στη θετική συμβολή του «αποτελέσματος χιονοστιβάδας» (snowball effect), δηλαδή της διαφοράς μεταξύ του ρυθμού μεταβολής του ονομαστικού ΑΕΠ και του έμμεσου επιτοκίου δανεισμού. Το «αποτέλεσμα χιονοστιβάδας» αποτελεί βασική συνιστώσα του ρυθμού μεταβολής του λόγου χρέους/ΑΕΠ, αντικατοπτρίζοντας, μεταξύ άλλων, την επίδραση του μακροοικονομικού περιβάλλοντος στη δυναμική του χρέους. Η συμβολή του στην πτωτική πορεία του χρέους στην Ελλάδα αναμένεται να είναι υπερδιπλάσια σε σχέση με άλλες χώρες, αφενός λόγω του δυσανάλογα υψηλού χρέους (το οποίο μεγεθύνει την επίδραση της διαφοράς μεταξύ του ονομαστικού ρυθμού μεγέθυνσης του ΑΕΠ και του έμμεσου ονομαστικού επιτοκίου) και αφετέρου λόγω της αναμενόμενης μεγάλης θετικής επίδρασης που θα έχει στην οικονομία η αξιοποίηση των πόρων του Μηχανισμού Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας.

Οι παράγοντες που καθιστούν το ελληνικό χρέος ανθεκτικό σε αρνητικές διαταραχές θα αποδυναμωθούν σταδιακά σε δέκα χρόνια, παρά την αναμενόμενη αποκλιμάκωσή του ως ποσοστού του ΑΕΠ.

Επομένως, η αύξηση του κόστους αναχρηματοδότησης του χρέους, ακόμα και αν οφείλεται σε ιδιοσυγκρατικά χαρακτηριστικά της ελληνικής οικονομίας, όπως, π.χ., η έλλειψη επενδυτικής βαθμίδας, αναμένεται να έχει περιορισμένες συνέπειες στη βιωσιμότητά του. Ειδικότερα, εφόσον ένα μικρό μόνο ποσοστό του ελληνικού δημόσιου χρέους αναχρηματοδοτείται από τις αγορές, μια αύξηση του κόστους δανεισμού θα επιφέρει σχετικά μικρές αυξήσεις στις δαπάνες τόκων, και ως εκ τούτου η επίπτωση στη δυναμική του χρέους θα είναι περιορισμένη (μικρότερη σε σχέση με άλλες χώρες). Δεν υπάρχει όμως αμφιβολία ότι η αύξηση των αποδόσεων των κρατικών ομολόγων συμπαρασύρει το οριακό κόστος δανεισμού και του ιδιωτικού τομέα, όπως για παράδειγμα των τραπεζών και των επιχειρήσεων.

Παρά την ύπαρξη λοιπόν αυτών των ευνοϊκών χαρακτηριστικών του ελληνικού δημόσιου χρέους, η βελτίωση της βιωσιμότητάς του με την ενίσχυση της πτωτικής δυναμικής του πρέπει να αποτελέσει προτεραιότητα της δημοσιονομικής πολιτικής τα επόμενα χρόνια, προκειμένου αφενός να αποφευχθεί στο μέλλον (πέραν της δεκαετίας) μια επανάληψη της κρίσης χρέους του παρελθόντος και αφετέρου να μην αυξηθεί το κόστος δανεισμού του ιδιωτικού τομέα. Αλλωστε, η μακρά διάρκεια αποπληρωμής των δανείων του μηχανισμού στήριξης (άνω των 30 ετών) επιτάσσει μια μακροχρόνια οπτική της βιωσιμότητας του ελληνικού δημόσιου χρέους, πολύ πέρα από τον μεσοπρόθεσμο ορίζοντα των δέκα ετών. Θα πρέπει επίσης να ληφθεί υπόψη ότι ο όγκος του δημόσιου χρέους αναμένεται να επιβαρυνθεί μετά το 2032, όταν θα λήξει η περίοδος αναβολής πληρωμών τόκων του δανείου του EFSF. Προκειμένου να αντιμετωπιστούν λοιπόν αυτά τα προβλήματα θα πρέπει να φέρουμε το μέλλον στο παρόν, ώστε να ληφθούν εγκαίρως τα κατάλληλα μέτρα πολιτικής.

Ο βασικός λόγος για την έμφαση της δημοσιονομικής πολιτικής στην πτωτική δυναμική του χρέους είναι ότι ο βαθμός ανθεκτικότητάς του σε αρνητικές διαταραχές στο μέλλον θα είναι συγκριτικά πιο περιορισμένος, παρά το προβλεπόμενο χαμηλότερο επίπεδό του. Πιο συγκεκριμένα:

1. Τα τρέχοντα ευνοϊκά χαρακτηριστικά του ελληνικού χρέους δεν είναι μόνιμα. Τα επόμενα χρόνια, το χρέος προς τον επίσημο τομέα (που δεν είναι διαπραγματεύσιμο στις αγορές και, ως εκ τούτου, δεν υπόκειται στη μεταβλητότητα της αγοράς) μακράς διάρκειας αποπληρωμής και χαμηλού επιτοκίου θα αντικαθίσταται σταδιακά από χρέος προς τον ιδιωτικό τομέα διαπραγματεύσιμο στις αγορές, μικρότερης διάρκειας και υψηλότερου επιτοκίου. Αρα οι παράγοντες που σήμερα καθιστούν το ελληνικό χρέος ανθεκτικό σε αρνητικές διαταραχές θα αποδυναμωθούν σταδιακά σε δέκα χρόνια, παρά την αναμενόμενη σημαντική αποκλιμάκωσή του ως ποσοστού του ΑΕΠ, καθώς όλο και μεγαλύτερο μέρος του χρέους θα υπόκειται σε κίνδυνο αγοράς.

2. Σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν οι ετήσιες ακαθάριστες χρηματοδοτικές ανάγκες. Στην περίπτωση της Ελλάδας, όπου ο κύριος όγκος του χρέους δεν έχει συσσωρευτεί με όρους αγοράς, αλλά μέσω χαμηλότοκων δανείων του επίσημου τομέα με εξαιρετικά μεγάλη διάρκεια αποπληρωμής, περίοδο χάριτος και πολυετή αναβολή πληρωμών τόκων, η αποκλειστική προσήλωση στον λόγο χρέους/ΑΕΠ είναι αποπροσανατολιστική. Ως εκ τούτου, η βιωσιμότητα των δημόσιων οικονομικών αξιολογείται επιπλέον και με βάση το κριτήριο των ετήσιων ακαθάριστων χρηματοδοτικών αναγκών με ορίζοντα το έτος 2060. Συγκεκριμένα, έχει θεσπιστεί όριο 15% του ΑΕΠ μεσοπρόθεσμα και 20% του ΑΕΠ μακροπρόθεσμα. Παρά την αναμενόμενη σταθερή αποκλιμάκωση του λόγου χρέους/ΑΕΠ τα επόμενα έτη, οι ακαθάριστες χρηματοδοτικές ανάγκες εκτιμάται ότι θα παραμείνουν μεσοπρόθεσμα σημαντικά αυξημένες σε σχέση με τα δεδομένα προ πανδημίας. Υπό το βάρος του επιπλέον δανεισμού την περίοδο της πανδημίας, έχουν εξαντληθεί όλα τα περιθώρια χαλάρωσης των συμφωνημένων στόχων για μόνιμα πρωτογενή πλεονάσματα της τάξης του 2% του ΑΕΠ. Πρωτογενή πλεονάσματα αυτού του ύψους είναι επίσης αναγκαία προκειμένου να αποπληρώνονται οι τόκοι του δημόσιου χρέους.

3. Η συμβολή του «αποτελέσματος χιονοστιβάδας» στον ρυθμό μείωσης του δημόσιου χρέους αναμένεται να μειωθεί μακροχρόνια. Σε αυτό θα συμβάλουν καθοριστικά τόσο η αλλαγή του μακροοικονομικού περιβάλλοντος, καθώς μακροχρόνια αναμένονται ηπιότεροι ρυθμοί ανάπτυξης και αύξηση των επιτοκίων δανεισμού, όσο και η μηχανική επίδραση της προοδευτικής αποκλιμάκωσης του χρέους. Ως εκ τούτου, μακροχρόνια θα ασκείται αυξανόμενη πίεση στη δημοσιονομική πολιτική να συμβάλλει περισσότερο (μέσω πρωτογενών πλεονασμάτων) στην πτωτική δυναμική του χρέους.

Η Ελλάδα θα πρέπει να εκμεταλλευθεί το ευνοϊκό οικονομικό περιβάλλον που διαμορφώνεται σήμερα, το οποίο καθιστά τη δημοσιονομική προσαρμογή ευκολότερη, διατηρώντας παράλληλα τον αντικυκλικό χαρακτήρα της και ενισχύοντας την αξιοπιστία της. Οι συνθήκες είναι κατάλληλες ώστε σε βάθος δεκαετίας η Ελλάδα να έχει καλύψει την απόσταση που τη χωρίζει από άλλες χώρες της Ευρωζώνης και να μην αποτελεί πλέον ειδική περίπτωση αναφορικά με το επίπεδο του λόγου χρέους/ΑΕΠ. Υπό αυτό το πρίσμα θα πρέπει η χώρα σταδιακά να επανέλθει στην προ πανδημίας υγιή δημοσιονομική θέση, ώστε να μην ακυρωθούν οι θυσίες της δημοσιονομικής προσαρμογής που συντελέστηκε την προηγούμενη δεκαετία προς όφελος των επόμενων γενεών.

* O κ. Γιάννης Στουρνάρας είναι διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος.

“Καθημερινή”

Οι αρνητικές αξιολογήσεις της αντιπολιτευτικής τακτικής του ΣΥΡΙΖΑ, τα χαμηλά ποσοστά του στην πρόθεση ψήφου παρά τις αποτυχίες της κυβέρνησης (με πιο βαριά –και δραματική– τη διαχείριση της πανδημίας και την εμφατική αδυναμία προώθησης ενός σχεδίου ανανέωσης του ΕΣΥ) και, βέβαια, το θετικό κλίμα για το ΚΙΝΑΛ έχουν φέρει εκ νέου στη συζήτηση το θέμα του αντι-ΣΥΡΙΖΑ ρεύματος. Το παρόν κείμενο επιδιώκει να κατανοήσει το σημερινό «πρόβλημα ΣΥΡΙΖΑ» υπό το φως του έντονου αρνητισμού που συνοδεύει την εικόνα και τη δράση του μεγάλου αυτού κόμματος – του μεγαλύτερου εκλογικά στο εσωτερικό της οικογένειας της ριζοσπαστικής Αριστεράς στην Ευρώπη.

Αναδρομή

Μετά την εντυπωσιακή νίκη του Σεπτεμβρίου 2015, η υποχώρηση της απήχησης του ΣΥΡΙΖΑ, όπως αποτυπώθηκε στην πρόθεση ψήφου, εκδηλώθηκε με σφοδρότητα που υπερέβαινε τα συνήθη μέτρα. Ο ΣΥΡΙΖΑ βρέθηκε πολύ σύντομα στη ζώνη του 30%, την οποία –ακόμη πιο σύντομα– διέσπασε καθοδικά για να βυθιστεί γρήγορα και για πολύ (από το φθινόπωρο 2016 μέχρι περίπου τον Ιούνιο του 2017) στη ζώνη του 20% (politico.eu/europe-poll-of-polls/greece).

Το «δεν θα ψήφιζα ποτέ ΣΥΡΙΖΑ» –το οποίο υποδηλώνει σκληρή απορριπτική στάση– υπερβαίνει το εντυπωσιακό 70% στη διάρκεια αυτής της φάσης κατακρήμνισης (Απρίλιος 2016: 73%, Οκτώβριος 2016: 75%), ενώ οι θετικές γνώμες για τον Αλέξη Τσίπρα κινούνται, ήδη από τον Φεβρουάριο του 2016, στο 16% (έναντι 38% τον Σεπτέμβριο του 2015) και οι αρνητικές στο 65% (έναντι 38% τον Σεπτέμβριο, βλ. Prorata). Σε αυτή την περίοδο, το εύρος του αρνητισμού, ας προσεχθεί αυτό, είναι το μεγαλύτερο που έχει καταγραφεί στο σύνολο της δεύτερης κυβερνητικής θητείας του ΣΥΡΙΖΑ – αλλά και μέχρι σήμερα. Συνεπώς, το αντι-ΣΥΡΙΖΑ ρεύμα είχε χτυπήσει «κόκκινο» από πολύ νωρίς, πολύ νωρίτερα από όσο υπονοούν πολλές αναλύσεις. Και δεν συνδεόταν με το «φαινόμενο Πολάκη», το οποίο δεν είχε ακόμη γίνει κεντρικό στη δημόσια σφαίρα. Επίσης, ο αρνητισμός αυτός δεν συνδεόταν με την άσκηση ριζοσπαστικών αριστερών πολιτικών, αλλά μάλλον με το αντίθετο: Με την κατάρρευση του αριστερού αφηγήματος, με την εφαρμογή των μνημονιακών μέτρων (κλασική περίπτωση «left brand dilution») αλλά και με μια εικόνα περιορισμένης διαχειριστικής αποτελεσματικότητας. Αυτά λένε οι αριθμοί. Συνδεόταν επίσης, έτσι θεωρώ, με το ύφος και το πολιτισμικό vibe της άσκησης της εξουσίας από πρόσωπα του κεντρικού επιτελείου.

Με αφετηρία το τέλος του καλοκαιριού 2017, ο ΣΥΡΙΖΑ ξεφεύγει από την παρατεταμένη βύθιση στο 20% και περνάει σε μια ιδιαίτερα αργή και χαμηλής έντασης πορεία ανάκαμψης. Η πορεία αυτή θα καταλήξει στην ψήφο τιμωρίας του 23,7% στις ευρωεκλογές και στο εξαιρετικό 31,5% του Ιουλίου 2019. Στο διάστημα αυτό, το «δεν θα ψήφιζα ποτέ ΣΥΡΙΖΑ» υποχωρεί σταδιακά (ενδεικτικά: 69% τον Ιανουάριο 2017, 63% τον Ιανουάριο 2018, 62% τον Μάιο 2019), παρόλο που παραμένει εξαιρετικά υψηλό. Σε κάθε περίπτωση, τέτοιας έκτασης απόρριψη χαρακτηρίζει συνήθως μικρά ή ακραία κόμματα, όχι κόμματα πλειοψηφικής κλίσης (Μοσχονάς και Σεριάτος, 2022).

Το αντι-ΣΥΡΙΖΑ ρεύμα «θέριεψε» στη διάρκεια της αριστερής διακυβέρνησης. Ωστόσο, όσο και αν μοιάζει παράδοξο, εμπεδώθηκε στη διάρκεια της παρατεταμένης πρώτης φάσης διακυβέρνησης της Ν.Δ. Υπό το φως των επιδόσεων της νέας κυβέρνησης (Εβρος, διαχείριση πρώτου πανδημικού κύματος, αρχική εικόνα σοβαρότητας και τεχνοκρατικής επάρκειας) έλαβε χώρα μια, όχι και τόσο συνήθης στον κομματικό ανταγωνισμό, περαιτέρω απαξίωση –μια απαξίωση εκ των υστέρων και σε δεύτερο χρόνο– της κυβέρνησης Τσίπρα. Ενώ ο ΣΥΡΙΖΑ ως κυβέρνηση είχε παραγάγει και αξιόλογο έργο (δημοσιονομικές επιδόσεις, ρύθμιση χρέους, στήριξη φτωχών κοινωνικών ομάδων, μέτρα πολιτισμικού-κοινωνικού φιλελευθερισμού και για αρκετούς –και για τον γράφοντα– η σημαντική συμφωνία των Πρεσπών), κάπου γύρω στην άνοιξη του 2020 τα προηγούμενα φαίνονταν «μακρινά» και «λίγα». Η ex post facto απαξίωση της κυβέρνησης του ΣΥΡΙΖΑ έχει ευρέως υποτιμηθεί και από τη δημοσκοπική έρευνα και από την πολιτική ανάλυση και, ίσως, από την ηγεσία του ΣΥΡΙΖΑ. Συνέβαλε δε, σε συνδυασμό με τη δυσκολία της αξιωματικής αντιπολίτευσης να βρει ένα νέο βηματισμό, στην παγίωση της αντι-ΣΥΡΙΖΑ διάθεσης. Οι αρνητικές στάσεις, χωρίς να διευρυνθούν ποσοτικά (στοιχεία κυρίως από MRB), μετατράπηκαν σε κάτι που πλέον έμοιαζε με ισχυρό στερεότυπο. Τα στερεότυπα, όμως, ανατρέπονται δύσκολα.

Τρεις άξονες του αρνητισμού

Ο αντι-ΣΥΡΙΖΑ αρνητισμός συνίσταται σε μια σχετικά σταθερή δομή γνωμών και παραστάσεων που αναπτύσσεται και μετεξελίσσεται γύρω από τρεις –αλληλοενισχυόμενους– θεματικούς άξονες: τον άξονα της αναποτελεσματικότητας / ανεπαρκούς αρμοδιότητας, εκείνον της αναξιοπιστίας, και έναν τρίτο, πολιτικο-πολιτισμικό, που θα ονομάσω «ισχυρό έλλειμμα στο λεξιλόγιο της πολιτικής αντιπροσώπευσης». Δεν θα συμπεριλάβω την κριτική στον «λαϊκισμό» του ΣΥΡΙΖΑ, ισχυρότατη στο παρελθόν (και ακόμη ενεργή μεταξύ των ελίτ), και γιατί σήμερα δομεί λιγότερο το αντι-ΣΥΡΙΖΑ ρεύμα και γιατί διαχέεται στους άλλους, ιδιαίτερα στον δεύτερο και τον τρίτο, θεματικούς άξονες.

1. Αναποτελεσματικότητα / ανεπαρκής αρµοδιότητα

Ο άξονας αφορά κριτικές που αναφέρονται σε ελλείμματα διαχειριστικής επάρκειας και ελλείμματα αρμοδιότητας, όπως η ποιότητα πολιτικού προσωπικού, η έλλειψη προετοιμασίας, ο ερασιτεχνισμός κ.λπ. Ενδεικτικά, την πολύ «σκληρή» άποψη ότι η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ ήταν η χειρότερη της Μεταπολίτευσης υιοθετεί το 41,5% του εκλογικού σώματος και, μεταξύ αυτών, το 40% των κεντρώων και το 20% των κεντροαριστερών ψηφοφόρων (μετεκλογική έρευνα Prorata, 2019). Είναι χαρακτηριστικό ότι, μετά την άνοδο της Ν.Δ. στην εξουσία, το σύνολο των ποσοτικών ερευνών δείχνει ότι αν ήταν ο ΣΥΡΙΖΑ στην κυβέρνηση «τα πράγματα θα ήταν χειρότερα».

2. Αναξιοπιστία

Ο δεύτερος θεματικός άξονας δόμησης του αντι-ΣΥΡΙΖΑ αρνητισμού είναι αυτός της αναξιοπιστίας, νοούμενης ως απόστασης μεταξύ λόγων και έργων. Η κατανόηση του ΣΥΡΙΖΑ ως «αναξιόπιστου» έχει προφανώς ως εδραία βάση τη μεγάλη οικονομική στροφή του Ιουλίου και του Αυγούστου 2015. Ωστόσο, μεταγενέστερες επιλογές και το πολιτικό στυλ του επιτελείου συνέβαλαν στην εδραίωση της εικόνας αυτής. Η θέση χρειάζεται εξήγηση.

Με δεδομένο το τραύμα της οικονομικής στροφής, με δεδομένη επίσης την προπαγάνδα της Ν.Δ. («ο Τσίπρας είναι ψεύτης»), το επιτελείο ΣΥΡΙΖΑ δεν ακολούθησε μια στοχευμένη πολιτική ανατροπής της εικόνας που σταδιακά γινόταν ισχυρή στην κοινή γνώμη («ψεύτες», «κωλοτούμπες», «τους είδαμε και αυτούς» κ.λπ.). Ετσι, αντί να επιλέξει –ακριβώς λόγω του «ταυτοτικού» πλήγματος που επέφερε η αρχική ασυνέπεια– μια σταθερή γραμμή πολιτικής και αξιακής πλεύσης (με πιθανό πρόσκαιρο κόστος, αλλά μεσοπρόθεσμα οφέλη), έδωσε έμφαση στην αναζήτηση βραχυπρόθεσμων πλεονεκτημάτων απέναντι στον αντίπαλο. Η προτεραιότητα της τακτικής (στα όρια του τακτικισμού) έγινε κάτι σαν δεύτερη φύση. Ο διπλός λόγος απέναντι στις δυνάμεις του παλαιού συστήματος (βλ. την παράξενη εύνοια προς τους καραμανλικούς των Greek statistics ή την πλήρως απερίσκεπτη κάλυψη του ακραία παλαιοκομματικού Καμμένου), η αμφίσημη στάση απέναντι σε επιχειρηματίες των ΜΜΕ ή απέναντι στην Εκκλησία, η εργαλειακή διαχείριση του μεγάλου σκανδάλου Novartis και της τραγωδίας στο Μάτι, η στήριξη «ερευνητικών» δημοσιογραφικών εγχειρημάτων χωρίς σχέση με την αριστερή παράδοση αποτελούν ενδεικτικά παραδείγματα συμπεριφορών που σταδιακά ενίσχυαν την πεποίθηση απουσίας ισχυρού αξιακού πυρήνα στην καρδιά του ΣΥΡΙΖΑϊκού εκτελεστικού βραχίονα.

Μια παράπλευρη, αλλά μείζονος στρατηγικής σημασίας επίπτωση της αξιακής και πολιτικής αμφισημίας υπήρξε η απώλεια της ταύτισης με το «νέο», ταύτιση που κόμματα με status αντίστοιχο με αυτό του ΣΥΡΙΖΑ (=ωφελημένα από μια μεγάλη εκλογική ανατροπή, όπως αυτή του 2012-2015) οφείλουν να διαφυλάσσουν ως κόρην οφθαλμού. Η ηγετική ομάδα του ΣΥΡΙΖΑ –πεπεισμένη ότι το να ασκείς την εξουσία σε ένα «εχθρικό» σύστημα απαιτεί τη χρησιμοποίηση μέσων αντίστοιχων με αυτά των παλαιών κομμάτων– κατέφυγε η ίδια σε αμφιλεγόμενες πρακτικές (όχι μόνο θεσμικές) που την έκαναν να μοιάζει με το «παλαιό». Εμοιαζε με το παλαιό, αλλά χωρίς την expertise (στις παλαιοκομματικές πρακτικές) του παλαιού.

Υπήρξε απώλεια της ταύτισης με το «νέο». Η ηγετική ομάδα του ΣΥΡΙΖΑ κατέφυγε σε αμφιλεγόμενες πρακτικές (όχι μόνο θεσμικές) που την έκαναν να μοιάζει με το «παλαιό».

Η ηγεσία του ΣΥΡΙΖΑ ήταν στην πραγματικότητα πολύ πιο συνεπής σε σκοπούς από όσο θεωρούν όσοι δεν γνωρίζουν την Αριστερά και την ανθρωπογεωγραφία της. Οπως εύστοχα σημείωσε ο Παναγής Παναγιωτόπουλος, ο αντισυστημισμός του ΣΥΡΙΖΑ δεν ήταν ούτε ψέμα ούτε απάτη, και το ριζοσπαστικό αίτημα «ήταν αυθεντικότατο, τουλάχιστον στην ηγεσία και τους διανοούμενους [του ΣΥΡΙΖΑ]». Θα προσέθετα δε ότι τα στελέχη του ΣΥΡΙΖΑ, ως σύνολο, άσκησαν σαφώς πιο έντιμη διαχείριση από το πολιτικό προσωπικό του παλαιού δικομματισμού. Εντούτοις, οι πρακτικές του ΣΥΡΙΖΑϊκού επιτελείου έτειναν να παράγουν πολιτικό κυνισμό. Και εμμέσως επιβεβαίωναν την –όχι και τόσο εμπνευσμένη– επικοινωνιακή στρατηγική της Ν.Δ. («είναι ψεύτες»).

Τα «γιατί» και τα «διότι» δεν αφορούν αυτό το περιγραφικό και κάπως ταξινομικό κείμενο. Το αφορούν οι συνέπειες και η έκβαση. Η αμφιβολία για το τι κάνουν και τι πιστεύουν οι «Συριζαίοι», η δυσπιστία προς τις υποσχέσεις, η απώλεια του ηθικού πλεονεκτήματος, η σταδιακή απώλεια της ικανότητας εκπροσώπησης του «νέου» (η μέγιστη στρατηγική σημασία της φαίνεται σήμερα με την ανάκαμψη του ΚΙΝΑΛ) απετέλεσαν τη δεύτερη κεντρική όψη, τον δεύτερο άξονα, του αντι-ΣΥΡΙΖΑ αρνητισμού.

3. Ελλειμμα στο λεξιλόγιο της πολιτικής αντιπροσώπευσης.

Η φυσιολογική φθορά από την άσκηση της κυβερνητικής εξουσίας, από διαχειριστικές ανεπάρκειες και από την αθέτηση υποσχέσεων μεγεθύνθηκε από ένα στυλ και ύφος πολιτικής που απομακρυνόταν –και πολιτισμικά– από τον κοινό νου. Στην πολιτική, οι λέξεις δημιουργούν δεσμούς ταύτισης και αντιπαλότητας και, το πιο σημαντικό, αρθρώνουν και μορφοποιούν στις δημοκρατίες το τρομερό σε δύναμη λεξιλόγιο της πολιτικής αντιπροσώπευσης. Οι άνθρωποι του ΣΥΡΙΖΑ δεν βρήκαν, μετά τη στροφή του Αυγούστου 2015, τις σωστές λέξεις. Εχασαν τη δυνατότητα να μιλούν στην ψυχή και του δικού τους κόσμου (με την εξαίρεση μιας μειοψηφίας) αλλά και σε ευρύτερα ακροατήρια. Δεν κατάφεραν –παρότι συχνά η κριτική και οι προτάσεις τους ήταν ή είναι σωστές (πρόσφατα παραδείγματα: ανάδειξη αδυναμιών του ΕΣΥ, κριτική στη σχεδόν ανύπαρκτη, στα όρια του γελοίου, συμβολή των ιδιωτικών νοσοκομείων στην αντιμετώπιση της πανδημίας κ.ά.)– να εκφράσουν την ατμόσφαιρα και το κλίμα στο εσωτερικό της κοινωνίας.

Η μη κατανόηση, στη φάση της διακυβέρνησης, της μείωσης των προσδοκιών (που η ψήφιση του τρίτου μνημονίου και η κούραση από την παρατεταμένη κρίση είχαν προκαλέσει) έκανε τα στελέχη του ΣΥΡΙΖΑ να μοιάζουν με «ταύρους σε υαλοπωλείο» (Νίκος Μαραντζίδης). Το (σχεδόν πάντα) θυμωμένο στυλ κεντρικών στελεχών, η τάση επινόησης επικοινωνιακών αντιπερισπασμών και η υπερχειλίζουσα αντιδεξιά ρητορική ενοχλούσαν όλο και περισσότερο –και οριζόντια– τα «σοβαρά» ακροατήρια, από το Κέντρο μέχρι την Αριστερά και την άκρα Αριστερά. Αργότερα, η εύκολη αντιπολίτευση, οι προβλέψεις για κοινωνική κόλαση, οι υψηλοί τόνοι, οι μη επαρκώς επεξεργασμένες προτάσεις, όλα μείωναν την πολιτική διεισδυτικότητα του λόγου του ΣΥΡΙΖΑ.

Ο αρνητισμός απέναντι στον ΣΥΡΙΖΑ ενείχε συνεπώς και μια τρίτη διάσταση, πολιτικο-πολιτισμική. Αναμφίβολα, η γεμάτη οίηση απόρριψη του ΣΥΡΙΖΑ από ένα τμήμα του πνευματικού και δημοσιογραφικού milieu με ισχυρή πρόσβαση στα ΜΜΕ ενδυνάμωσε την πολιτισμική διάσταση του αρνητισμού. Δεν ευθύνονται όμως οι «αντίπαλες» ελίτ για το βάθος και το εύρος της απόρριψης. Ο ΣΥΡΙΖΑ ευθύνεται.

Η αντιπολίτευση του ΣΥΡΙΖΑ και το ΚΙΝΑΛ

Υπό το φως του ως άνω –τριπλά δομημένου– αρνητισμού της κοινής γνώμης, τι έκανε ή τι δεν έκανε η αξιωματική αντιπολίτευση για να τον αντιμετωπίσει και να τον υπερβεί;

Οταν σου προσάπτονται από στρατηγικά εκλογικά ακροατήρια, αφενός, η ανεπαρκής αρμοδιότητα και, αφετέρου, οι «εύκολες υποσχέσεις» και η απόσταση μεταξύ λόγων και έργων, τότε τι κάνεις; Δίνεις έμφαση στην καλή επεξεργασία των προτάσεών σου και στην τεχνοκρατική επάρκεια, αλλά και φροντίζεις να δείξεις με όλους τους τρόπους ότι είσαι πιστός σε σκοπούς και ότι δεν αναζητάς μικρά βραχύβια πλεονεκτήματα. Η συμπαγής σοβαρότητα είναι ο πρώτος στόχος, η αποκατάσταση της αξιοπιστίας ο δεύτερος (που συνδέεται με τον πρώτο). Και η ανανέωση του πολιτικού λόγου και ύφους, ο τρίτος. Και, φυσικά, συγκροτείς επιτελείο που να μπορεί να υποστηρίξει αυτή τη στρατηγική, φρεσκάροντας με νέα πρόσωπα –που εκπροσωπούν το τρίπτυχο  «μεθοδικότητα, πίστη σε ιδέες, ανανέωση λόγου»– το πολιτικό σου προσωπικό. Αυτές είναι οι δράσεις που επιβάλλει ο κοινός νους. Ή, όπως θα έλεγε ο αείμνηστος Αγγελος Ελεφάντης, οι δράσεις που επιβάλλουν, τον παραθέτω από μνήμης, οι «βασικοί κανόνες του ασκείν πολιτική».

Τα έκανε αυτά ο ΣΥΡΙΖΑ της περιόδου 2019-2021; Νομίζω μόνο σε περιορισμένο βαθμό, χωρίς συστηματικότητα, χωρίς στρατηγική συνέπεια. Οι όποιες επεξεργασμένες προτάσεις του (υπάρχουν τέτοιες) ούτε έγιναν γνωστές ούτε έπεισαν – καθώς η ρητορική της εύκολης κριτικής επέβαλε τη δική της λογική. Η τακτική κυριάρχησε εκ νέου. Οι άνθρωποι του ΣΥΡΙΖΑ δεν έχουν καταφέρει να είναι ειλικρινά εποικοδομητικοί όταν χρειάζεται και σκληρά πολωτικοί όταν πρέπει. Ούτε έχουν βρει τις λέξεις που παράγουν εμπιστοσύνη. Η αντιπολίτευση του κόμματος καταγράφηκε ως αποσπασματική, μη επαγγελματική, επιθετική και στερούμενη σταθερής ιδεολογικής πλαισίωσης.

Θα ήταν άδικο να μην τονίσω ότι η ηγεσία Τσίπρα τους τελευταίους μήνες σαφώς κινείται προς τη σωστή κατεύθυνση (βλ. ομάδα ειδικών υπό την προεδρία του και σημαντική βελτίωση της πολιτικής ΣΥΡΙΖΑ για την πανδημία). Αλλά αυτό συντελείται χωρίς στρατηγική αυστηρότητα και με παλινωδίες. Μια όψη των παλινωδιών αποτελεί ο χώρος που δίνεται στις «πολώσεις Πολάκη», οι οποίες, ενοποιώντας τα αντίπαλα ακροατήρια και διαιρώντας το ακροατήριο του ΣΥΡΙΖΑ, τινάζουν στον αέρα τη ratio essendi του συλλογικού πολιτικού λόγου και της αποτελεσματικής αντιπροσώπευσης. Συνολικά, η διατήρηση σε σχετικά υψηλά ποσοστά του αντι-ΣΥΡΙΖΑ αρνητισμού, παρά τη μείωσή του (MRB), συνιστά τη μεγαλύτερη αποτυχία της σημερινής αξιωματικής αντιπολίτευσης. Ο ΣΥΡΙΖΑ απέτυχε στην αντιπολίτευση και ως αντιπολίτευση. Αυτό αποτυπώνουν οι έρευνες.

Τη στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές η πόλωση έχει γίνει βίαιη. Η εικόνα της Ν.Δ. ως δύναμης αποτελεσματικής που υπηρετεί το δημόσιο συμφέρον θυμίζει σπασμένο καθρέπτη. Και όχι μόνον πολιτικά. Οι τσάντες με τα λεφτά στην Ηλεία επαναφέρουν στη μνήμη το ύφος και το στυλ όσων συνέβαλαν στο τρομερό γεγονός της χρεοκοπίας. Η δε πλαγιοκαθοδική κίνηση της Ν.Δ. στην πρόθεση ψήφου είναι αργή, αλλά παρατεταμένη. Αν δεν υπάρξει ένα πραγματικό «σοκ Ανδρουλάκη», δηλαδή το να λειτουργήσει η νέα ηγεσία του ΚΙΝΑΛ μετασχηματιστικά –κάτι που μόνον πολύ ταλαντούχοι ή χαρισματικοί ηγέτες επιτυγχάνουν και κάτι που δεν διαφαίνεται προς το παρόν–, τότε ο ΣΥΡΙΖΑ έχει και πολιτικό χρόνο και πολιτικές εφεδρείες. Παρά, λοιπόν, το θετικό momentum Ανδρουλάκη, ο ΣΥΡΙΖΑ διαθέτει ισχυρά σημεία υπεροχής που δεν ανατρέπονται εύκολα. Εξαρτάται από τον Αλέξη Τσίπρα, και μόνον από αυτόν, το αν θα βρει τις ισχυρές και περιεκτικές λέξεις που θα του επιτρέψουν να εκπλήξει εκ νέου την κοινωνία, όπως το έκανε στο παρελθόν. Ή αν θα ακολουθήσει τη συνήθη, και πλέον καθόλου ασφαλή, στρατηγική του «ώριμου φρούτου».

* Ο κ. Γεράσιμος Μοσχονάςείναι καθηγητής Συγκριτικής Πολιτικής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.

“Καθημερινή”

Η διαδεδομένη χρήση UAV έχει αλλάξει τους κανόνες των συγκρούσεων σε όλο τον πλανήτη. Ενα πανάκριβο αμερικανικής κατασκευής UAV τύπου MQ-9 μπορεί να διαλύσει τις αεράμυνες οργανωμένων στρατών, δίχως να γίνει αντιληπτό. Ωστόσο τα 60 εκατομμύρια κόστους και η πανάκριβη συντήρηση, αλλά και ο δισταγμός των ΗΠΑ να μοιραστούν τεχνογνωσία το καθιστούν απαγορευτικό για τους περισσότερους στρατούς. Στον αντίποδα και λόγω αυτής της περιοριστικής πολιτικής, χώρες όπως η Τουρκία κατασκευάζουν φθηνά UAV των 1-2 εκατομμυρίων ευρώ όπως τα ΤΒ-2, τα οποία παρότι είναι λιγότερο αποτελεσματικά, συνιστούν υπολογίσιμη απειλή.

Η συμβολή τους προήλθε όχι μόνο από την προηγμένη τεχνολογία των συστημάτων UAVs/UCAVs που χρησιμοποίησαν, αλλά από το γεγονός ότι αυτά ενσωματώθηκαν πλήρως στο επιχειρησιακό σχέδιο. Αποτέλεσαν ενοποιημένα συστήματα μάχης, διαμορφώνοντας πλέγματα αναγνώρισης και κρούσης, με ικανότητες μαζικής προσβολής στόχων και ταυτόχρονα με μεγάλα περιθώρια απωλειών, καθώς το Αζερμπαϊτζάν τα διέθετε σε μεγάλο αριθμό. Βέβαια, από τις συγκρούσεις όπου συμμετείχαν τουρκικά UAV έχουν εξαχθεί και χρήσιμα συμπεράσματα. Σε πρόσφατες πολεμικές συγκρούσεις όπως στη Συρία και στο Ναγκόρνο-Καραμπάx τα ρωσικά συστήματα Krasukha 2 και Krasukha 4 απέδειξαν ότι μπορούν να «τυφλώσουν» με απολυτή επιτυχία καθώς και να καταστρέψουν τα τουρκικά UAV. Το συγκεκριμένο είναι ένα πολυλειτουργικό σύστημα παρεμβολής ευρείας ζώνης, που έχει σχεδιαστεί για να εξουδετερώνει μέχρι και κατασκοπευτικούς δορυφόρους χαμηλής τροχιάς (Low-Earth Orbit -LEO) σε εμβέλεια μεταξύ 150 και 300 χιλιομέτρων. Το Krasukha-4 λειτουργεί δημιουργώντας ισχυρή εμπλοκή στις θεμελιώδεις συχνότητες ραντάρ και σε άλλες πηγές ραδιοεκπομπής. Από αυτές τις καταγεγραμμένες επιδόσεις των ρωσικών συστημάτων καθίσταται σαφές και πόσο ελάχιστα αποτελεσματικά επί της ουσίας μπορεί να είναι τα τουρκικά BayraktarTB-2 σε ένα πιθανό ουκρανικό θέατρο μάχης. Οι πολύ καλές επιδόσεις του TB-2 απέναντι σε αντάρτες ή πολιτοφυλακές και οι τεράστιες απώλειες όταν αυτά έρχονται αντιμέτωπα με οργανωμένες Ε.Δ., αποτελούν ένα στοιχείο το οποίο διαχρονικά αναλύεται από την Αθήνα ως ένδειξη των πραγματικών δυνατοτήτων τους.

Σήμερα υπάρχουν περίπου 35 χώρες που χρησιμοποιούν ή αναπτύσσουν οπλισμένα drones και UAV.

Το μέλλον

Τα επόμενα χρόνια οι επιτελείς των Ε.Δ. θα έλθουν αντιμέτωποι και με τα μη επανδρωμένα οχήματα επιφανείας ή μη επανδρωμένα υποβρυχιακά συστήματα (USV ή UUV). Οπως απείλησε ο ίδιος ο Ερντογάν, λίγο μετά την καθέλκυση του δεύτερου πλοίου ηλεκτρονικού πολέμου «Ufuk», η Τουρκία προχωράει και στη ναυπήγηση τέτοιων συστημάτων με σκοπό τον κορεσμό και της παράκτιας άμυνας. Οι ιπτάμενες πλατφόρμες θα χρησιμοποιηθούν σε ενδεχόμενο σύγκρουσης για κορεσμό της αεράμυνας (δηλαδή τα αντιαεροπορικά συστήματα δεν θα αναγνωρίζουν τον πραγματικό στόχο –έναν πύραυλο για παράδειγμα– λόγω του πλήθους των drones), ενώ οι πλατφόρμες επιφανείας για να φέρουν χτυπήματα σε πολεμικά πλοία. Επίσης, η Αγκυρα σχεδιάζει και τη μετατροπή του –ισπανικής τεχνολογίας– πλοίου αμφίβιων επιχειρήσεων «TCG Anadolu» σε πλωτή πλατφόρμα μεταφοράς UAV και drones.

Απειλές και τρωτά σημεία πτήσεων

Η πτήση των τουρκικών UAV έχει χαρτογραφηθεί με σχετική ευκολία από την ελληνική πλευρά, όπου πέρα από τις απειλές έχουν αποτυπωθεί και τα τρωτά σημεία. Μια από τις τυπικές πτήσεις των TB-2 ξεκινάει από την Ανατολική Θράκη και καταλήγει στα Κατεχόμενα. Η πτήση δεν είναι αυτόνομη, αλλά ελέγχεται από σταθμούς εδάφους (Ground Stations), που περίπου ανά 100 μίλια αναλαμβάνουν την παρακολούθηση της πτήσης. Παρεμβολές στην πτήση ενός TB-2 πρέπει, λοιπόν, να γίνονται όχι μόνο στην ιπτάμενη πλατφόρμα αλλά και στους σταθμούς εδάφους που το ελέγχουν. Οταν οι πτήσεις των τουρκικών UAV (TB-2, ANKA-S, Akinçi) γίνονται εντός FIR Αθηνών, η παρέμβαση στους σταθμούς εδάφους δεν είναι απαραίτητη, ωστόσο και σε αυτή την περίπτωση απαιτούνται δυνατότητες ηλεκτρονικού πολέμου. Στο ερώτημα περί του τι ακριβώς συμβαίνει αν τα τουρκικά UAV συνεχίζουν να πετούν ανενόχλητα, οι ίδιες πηγές σημειώνουν ότι θα μπορούν σε σύντομο χρονικό διάστημα να αποκτήσουν μια πλήρη εικόνα της ακριβούς τοποθεσίας –λειτουργίας ευαίσθητων στρατιωτικών συστημάτων– εγκαταστάσεων στα νησιά του Αιγαίου. Με τις καθημερινές πτήσεις τους τα τουρκικά UAV ενσωματώνουν τα δεδομένα τους στις ήδη υπάρχουσες πληροφορίες, δημιουργώντας έναν πλήρη φάκελο για τον κάθε στόχο.
Τα τελευταία τρία χρόνια οι Τούρκοι χρησιμοποιούν και drones, τα οποία απογειώνονται από φρεγάτες και λοιπά πολεμικά πλοία για τη συγκέντρωση πληροφοριών από παραπλέουσες μονάδες του Π.Ν. Ο Σεπτέμβριος του 2019, όταν τουρκικές φρεγάτες έπλευσαν (αβλαβώς) στις Κυκλάδες (Στενό Παροναξίας), ήταν το σημείο μηδέν, καθώς πλέον έγινε αντιληπτό από το ΓΕΕΘΑ και το ΓΕΝ ότι οι Τούρκοι έχουν «φορτώσει» τα πολεμικά τους με drones. Σε κάποιες περιπτώσεις αυτά τα drones έφθασαν να πετούν ακόμα και λίγα μέτρα από φρεγάτες του Π.Ν., ενώ οι χαμηλές πτήσεις UAV οδήγησαν τότε (εν μέσω «Παρμενίωνα») τους κυβερνήτες φρεγατών να διατάξουν την προσνήωση των οργανικών ελικοπτέρων, καθώς δημιουργούνταν συνθήκες επικίνδυνες για την ασφάλεια των πληρωμάτων. Βέβαια, τα συμπεράσματα που εξήχθησαν από εκείνες τις ημέρες ήταν χρήσιμα και αξιοποιήθηκαν στη μακρά κρίση του θέρους του 2020 στην Ανατολική Μεσόγειο.

Ηλεκτρονικά η άμυνα έναντι των τουρκικών UAV και drones

Η «Κ» έχει προ ετών αναδείξει με σειρά ερευνών και αρθρογραφίας το ζήτημα της απειλής που αποτελεί για την ελληνική υπεροχή στο Αιγαίο η ανάπτυξη Μη Επανδρωμένων Αεροχημάτων (Uninhabited Aerial Vehicles-UAV) και drones από την τουρκική αμυντική βιομηχανία, μάλιστα με τρόπους που τα έχουν μετατρέψει και σε εξαγωγική επιτυχία με διπλωματικές προεκτάσεις. Η Ελλάδα, τα τελευταία χρόνια, βρίσκεται σε εκτενείς συζητήσεις με τους Ισραηλινούς (με δύο εταιρείες) για την παροχή συστημάτων anti-UAV, ενώ πλέον –ενόψει και της επικείμενης επίσκεψης του προέδρου του Ισραήλ στην Ελλάδα σε περίπου δύο εβδομάδες– τίθεται αρκετά εντατικά από την Αθήνα και το ζήτημα από κοινού παραγωγής συστημάτων, δηλαδή συνεργασίας στους τομείς Ερευνας και Τεχνολογίας (R&D). Πρόκειται, μεταξύ άλλων, για τις περίφημες συζητήσεις περί «Naval Iron Dome» ή νησιωτικού, περιορισμένου, «Iron Dome», δύο δηλαδή εκδοχών του συστήματος που ανέπτυξαν οι Ισραηλινοί για να αποκρούουν τις επιθέσεις που δέχονται με ρουκέτες από τη Γάζα ή τον νότιο Λίβανο.

Σε συζητήσεις που είχε η «Κ» με πηγές που γνωρίζουν πολύ καλά το επιχειρησιακό πεδίο, κατέστη σαφές ότι τα UAV μπορεί να αντιμετωπιστούν είτε διά της κατάρριψής τους είτε με τη χρήση τεχνικών ηλεκτρονικού πολέμου. Στην πρώτη περίπτωση είναι απολύτως σαφές ότι τίθεται ζήτημα πολιτικής απόφασης, καθώς η κατάρριψη μπορεί να θεωρηθεί κίνηση κλιμάκωσης. Τρόποι υπάρχουν και δεν περιορίζονται στη χρήση μαχητικών αεροσκαφών, αλλά UAV μπορεί να καταρριφθούν και από αντιαεροπορικά συστήματα μικρών και μεγάλων αποστάσεων (π.χ. OSA-PANTSIR).
Ο πλέον ενδεδειγμένος και οικονομικότερος τρόπος αντιμετώπισης αυτής της απειλής είναι η χρησιμοποίηση τεχνικών ηλεκτρονικού πολέμου, που εστιάζουν στην παρεμβολή του συστήματος εντοπισμού θέσης (GNSS-Global Νavigation Satellite System) του UAV. Αυτή η τεχνική μπορεί να χρησιμοποιηθεί για άρνηση (denial) του δέκτη να λάβει δεδομένα από τους δορυφόρους των εν λόγω συστημάτων ή πιο συχνά την εισαγωγή στον δέκτη UAV ψευδών δεδομένων θέσης. Με αυτόν τον τρόπο το UAV θεωρεί εσφαλμένα ότι βρίσκεται σε διαφορετικό σημείο από αυτό που πραγματικά βρίσκεται. Η ζεύξη δεδομένων (tracking) με τον σταθμό εδάφους διακόπτεται με αποτέλεσμα να μη λαμβάνει εντολές από τους χειριστές του και να μη στέλνει στον σταθμό εδάφους τα δεδομένα τηλεμετρίας του. Αποτέλεσμα αυτού θα είναι το UAV να πετάει ανεξέλεγκτο μέχρι τη συντριβή του. Οι Ενοπλες Δυνάμεις δεν διαθέτουν μέχρι στιγμής σε ευρεία χρήση οπλικά συστήματα ηλεκτρονικού πολέμου (EW), τα οποία θα μπορούσαν να πραγματοποιήσουν παρεμβολές στα συστήματα πλοήγησης των τουρκικών UAVs (GNSS denial και GNSS spoofing). Ενα από τα πιο ακανθώδη ζητήματα κατά τη διαδικασία συγγραφής της σύμβασης για την προμήθεια των νέων φρεγατών του Πολεμικού Ναυτικού ήταν ακριβώς η διασφάλιση παροχής συστημάτων EW για την αντιμετώπιση της απειλής των UAV.

“Καθημερινή”