Αρχική Blog Σελίδα 1795

Israel’s Rightward Turn

0
15 June 2021, Israel, Jerusalem: People gather at the Damascus Gate of the Old City of Jerusalem with flags of Israel during the controversial Flag March, organized by Israeli right-wing nationalists. Photo: Ilia Yefimovich/dpa (Photo by Ilia Yefimovich/picture alliance via Getty Images)

The backlash against the increasingly vocal demands for recognition and equality on the part of Israel’s Arab citizens has decisively shaped twenty-first-century Israeli politics.

Israeli men demonstrate at the Flag March at the Damascus Gate of the Old City of Jerusalem on June 15, 2021. (Ilia Yefimovich/picture alliance via Getty Images)

The following essay was published in our Fall 2022 issue, in the weeks leading up to the most recent election in Israel.

The ousting of Benjamin Netanyahu last year, and the rise of a short-lived governing coalition that included, for the first time in Israel’s history, an Arab party, presented the vanishing liberal left in this country with a much needed—if fleeting—moment of elation.

Fleeting, because despite the urgent need to end Netanyahu’s toxic reign, his removal—which may well prove only temporary—did not nudge Israel one inch from the disastrous rightward course it has been on for the past two decades. It’s not just that the two-state option appears more unachievable than ever. In political and juridical terms, Israel within the Green Line is today more illiberal than it has been since 1966, when it ended military rule over its Palestinian citizens.

The noisy pre-election clashes between the pro- and anti-Bibi camps paint a misleading picture. A casual observer would be forgiven for thinking that Israel’s Jewish majority is divided by profound ideological disagreements. In truth, when it comes to the issues that matter most for the country’s future—the control of the West Bank, the blockade of Gaza, and the status of non-Jewish citizens—Israeli Jews have never been more united. Unfortunately, that consensus places Israel’s Jewish majority far to the right of any recognizably liberal worldview.

According to a 2016 Pew survey, 79 percent of Jewish Israelis believe it is right for the country’s laws to favor Jewish over non-Jewish citizens, and 48 percent support the transfer or forced expulsion of Arabs from the country. These numbers track with the results of the previous elections. In 2021, only around 10 percent of Israel’s Jewish population voted for parties with any kind of commitment to egalitarian values. Political figures who have espoused openly transferist agendas—a position once considered outside the bounds of political legitimacy—now proudly occupy Knesset seats, and their numbers are predicted to grow significantly in the upcoming elections in November.

How did we get here? Why did Israel’s Jewish majority shift so decisively to the right? When did Israel begin its transformation into a majoritarian illiberal democracy?

Some would argue that it is misguided to ask why Israel is becoming increasingly illiberal. Israel, they would say, is not, never has been, and cannot by its very nature become a liberal democracy. True, Israel has never regarded the members of its Arab minority as equal citizens, let alone treated them as such. This is not a bug but a feature of Israel’s self-definition as a Jewish state—a project devoted to the welfare and future of an ethnically defined majority. Consequently, the best a young Palestinian citizen of Israel can hope for is to live as a second-class citizen in her country of birth, hemmed in on all sides by legal, economic, and cultural impediments designed to keep her in her place. The worst she can rationally fear, especially if she follows the explicit statements of political and thought leaders on the hard right, is far worse. So it has ever been for Israel’s Palestinian citizens.

Still, something did happen in the course of the past two decades. Israel’s Jewish majority has, indeed, become more emphatically and unapologetically illiberal since 2000, and it is important to understand why.

Jewish Israel’s pivot to the right is routinely explained in one of two ways: either as a consequence of the failure of the Camp David Summit and the extended period of horrific violence that followed in its wake, or as a result of the demise of Israel’s old left. The Second Intifada, it is said, killed the peace process and wiped out the last vestiges of Jewish-Israeli goodwill toward the Palestinians. Meanwhile, the sclerotic remnant of the mostly Ashkenazi old left lost its hegemonic role as arbiter of all things Israeli, giving way to decidedly less secular and more nationalist political forces: the predominantly right-wing Mizrachi Jews and the Religious Zionists.

These explanations are not wrong, but they leave out a key factor: the ongoing Jewish-Israeli backlash against the growing democratic assertiveness of the country’s Palestinian citizens. This dynamic inside the Green Line tends to fall outside the frame of international media coverage and is therefore largely invisible to non-Israelis. But the backlash against the increasingly vocal and trenchant demands for recognition and equality on the part of Israel’s Arab citizens has decisively shaped twenty-first-century Israeli politics.

Until relatively recently, the plight of Israel’s Palestinian citizens, who make up roughly a fifth of the country’s population, has been a political nonissue. As Dov Waxman and Ilan Peleg observed in Israel’s Palestinians: The Conflict Within, Israel’s “other Palestinian problem” went unmentioned in all the major peace initiatives, from Oslo to the Geneva Accords. It received scant attention from the various international mediators that have come and gone over the years. Even the Arab states and the Palestinian Authority have traditionally remained silent on the topic. Everyone, it seems, had more urgent matters to worry about.

Everyone, that is, except Israel’s Palestinian citizens themselves, who never needed external validation of their daily experience of discrimination and dispossession. Years of living as a barely tolerated minority in their homeland has shown them in no uncertain terms how the metaphysical riddle that is Israel’s self-definition gets resolved on the ground. As Ahmad Tibi, a member of the Knesset and leader of the Ta’al party, memorably put it back in 2009, “This country is Jewish and democratic: democratic toward Jews, and Jewish toward Arabs.”

As a description of the actually existing State of Israel—as opposed to the mythical portraits one finds in popular histories of Zionism or the theoretical accounts of its regime that exercise the imaginations of political scientists—Tibi’s aphorism merely states the obvious. Israel systematically discriminates against its non-Jewish citizens in virtually every sphere of life: from infrastructure and education to policing and employment.

No single policy better exemplifies the disenfranchisement of Israel’s Palestinian citizens than the project of “Judaizing” the land. Since 1948, Israel has deployed a complex legal and bureaucratic apparatus designed to wrest land away from Arab hands for the benefit of the Jewish population. A report submitted in 2000 to Prime Minister Ehud Barak by an inter-university group of experts summarizes the consequences of this state-sponsored program (the situation has worsened since):

The Arabs make up 18% of the country’s population, but own only 3.5% of state land area. The jurisdiction of Arab local authorities extends over no more than 2.5% of the state land area. Over half the land owned by Arabs in 1948 has been expropriated by the state. . . . Arabs are effectively blocked from acquiring or leasing land in some 80% of Israel’s land mass. . . . Since its establishment, the state has not allowed the Arabs to establish new settlements. Dozens of long-established Arab settlements are unrecognized, and the state plans to evacuate them.

During the period since its founding, Israel has built hundreds of Jewish settlements inside the Green Line while establishing only a handful of Arab townships in the Negev Desert, chiefly with the aim of corralling the nomadic Bedouin tribes of the region and freeing up land for further Jewish development. This egregious and ongoing state of affairs, which touches upon the most basic living conditions and future prospects of one in every five Israeli citizens, gives the lie to Israel’s touted self-image as an outpost of liberal democracy in the Middle East—and this even before one raises the issues of immigration policy and the occupation.

All this is not to deny that Israel inside the Green Line boasts many liberal-democratic features, such as a free press, freedom of movement and association, and an independent (if embattled) judiciary, which make it, on average, a better place to live for most of its citizens than its neighboring states in the Middle East. By the same token, however, no honest observer could deny that Israel’s commitment to liberal values drops sharply at its legally enshrined ethnic line. Israel inside the Green Line is not merely a “flawed democracy,” as its liberal-Zionist advocates like to put it. All democracies are flawed. Israel is a country whose operating system is fundamentally at odds with the values that define the Western democracies with which it so energetically affiliates itself.

None of this is particularly difficult to see. But until fairly recently the suggestion that Israel’s regime inside the Green Line is illiberal could not get a serious hearing in the two societies where it matters most: Israel and the United States.

During the 1980s and 1990s, Palestinian writers and politicians who pointed out the irreconcilable contradictions at the heart of Israel’s self-image as a Jewish and democratic state—most notably, the academic turned politician Azmi Bishara—were considered beyond the pale, not just by the Israeli right, which has never seen the Palestinian citizens of Israel as anything but a security and demographic threat, but even among the secular liberals historically associated with Shulamit Aloni’s Ratz party (which later merged with two other parties to form Meretz). Though these liberals were already beginning to sense the tensions between their political commitments and the structural illiberalism of the state, they were not yet prepared to acknowledge these contradictions fully, never mind join hands with the likes of Bishara.

There were exceptions, even in the 1980s. In 1988, the Israeli journalist and intellectual Boas Evron dropped a bombshell of a book titled A National Reckoning (published in English in 1995 as Jewish State or Israeli Nation?), a ranging critical reinterpretation of Jewish and Zionist history that culminated in an argument for “[changing] the basis of the Israeli national definition and [founding] it on the conventional territorial principle—equality before the law of all citizens living within Israeli territory, irrespective of ethnic origins, race, community, religion, or sex.” But Evron, who died in 2018, was an intellectual’s intellectual—a writer whose presence is felt everywhere in the writings of Israel’s leftist intelligentsia, but who remains largely unknown outside that milieu. Perspectives like his could not get a serious hearing in the Meretz of the 1990s, let alone in the Labor Party or further to the right.

In the American scene, meanwhile, public and academic debates after 1967 focused on the Israeli-Palestinian conflict, settlements, and the peace process, with scarce, mostly academic, attention given to the plight of Arabs in Israel proper. American liberal Jews, a political community with a shining historical record on civil and minority rights, were, by and large, oblivious to Israel’s structural inequities inside the Green Line. Nor did they take kindly to those who pointed out the incompatibility between their liberal values and Israel’s determined prioritization of one ethnically defined group of citizens over others. The indignant vitriol that greeted Tony Judt’s famous 2003 essay, “Israel: The Alternative,” which cast doubts on the country’s liberal credentials, speaks for itself. Like their leftist counterparts in Israel, otherwise decent American liberals preferred not to think too hard about how Israel’s ethno-statism squared with their egalitarian civic principles.

And so the question of Israel’s character inside the Green Line went largely unheeded—barely visible to most, too uncomfortable for others—until a series of developments began to bring it gradually into focus.

First, in October 2000, came massive demonstrations in major Palestinian towns and villages within Israel, during which the police killed thirteen protesters, twelve of them Arab-Israeli citizens. The protests, concluded the government-appointed Or Commission, were the direct outcome of the “reality of discrimination” that Arab citizens of Israel experience but of which Jewish-Israeli awareness is “often very low.” Despite its detailed account of this reality and urgent recommendations for change, the commission failed in its attempt to generate awareness among Israel’s Jewish majority about what it means to be Arab in the Jewish state. For most Israelis, the main takeaway from this fateful juncture was that the “good Arabs” inside the Green Line are just as prone to bouts of senseless violence as their brethren beyond it.

The next milestone in this story was the publication of the “Vision documents”—a series of programmatic statements issued by different groups of Palestinian intellectuals and civil leaders in 2006 and 2007. The documents not only criticized Israel’s treatment of its Arab minority but also sounded a clear and unapologetic demand for recognition and equality.

The “Vision documents” did not speak in a single voice, but their description of the situation was consistent: “Since the Al-Nakba of 1948 (the Palestinian tragedy), we have been suffering from extreme structural discrimination policies, national oppression, military rule that lasted till 1966, land confiscation policy, unequal budget and resources allocation, rights discrimination and threats of transfer.” Redressing these historical wrongs, they asserted, would not be possible as long as Israel held fast to its ethno-statist self-definition. Israel’s regime, they insisted, would have to change to a system “based on attainment of equal human and citizen rights . . . [removing] all forms of ethnic superiority, be that executive, structural, legal or symbolic.”

Several factors prompted the release of the documents. The events of October 2000 reminded Israel’s Palestinian citizens of their precarious position and alerted them to Jewish Israel’s marked drift to the political right. But perhaps the most urgently felt cause behind the documents was a resurgence of interest among Jewish-Israeli intellectuals and think tanks in codifying an Israeli constitution.

Israel does not have a constitution. In its place, the Knesset has passed a series of “Basic Laws,” which are meant to serve as chapters in a future constitution but can, in most cases, be changed by a simple majority. The early 2000s saw several attempts to remedy this anomalous situation by offering blueprints for a constitution that would lend stability to the country’s regime. The Kinneret Covenant (2001) was framed and signed by dozens of prominent intellectual and political leaders on the left and the right, including such liberal-Zionist luminaries as Yael Tamir and Ari Shavit. The Gavison–Medan Covenant (2003) was the brainchild of the erstwhile president of the Association for Civil Rights in Israel, Ruth Gavison, and the Religious Zionist rabbi Yaakov Medan. The Constitution by Consensus (2005), sponsored by the Israel Democracy Institute, was composed and signed by twelve well-known academics, chaired by former Supreme Court Justice Meir Shamgar.

These three would-be constitutions generated considerable public debate. They were discussed at length in academic forums, and they continue to serve as reference points in contemporary conversations about Israel’s legal-political basis. Yet all three were composed without including a single Arab representative. At a moment when an Israeli constitution seemed like a real possibility, Israel’s Palestinian citizens found themselves ignored yet again. The publication of the Vision documents was first and foremost a response to this sidelining. It was not just an alternative vision for Israel but a plea to be heard.

That hope backfired. Israel’s Jewish mainstream could chalk October 2000 up to native unrest, but the documents made it clear that the country’s Arab citizens had a principled complaint: they would no longer silently consent to remain a marginalized underclass, nor were they willing to wait until Israel settled its affairs in the occupied territories. They wanted equal standing in their homeland, and they wanted it now.

The Vision documents raised considerable alarm among Israel’s political establishment and security services. Shin Bet, Israel’s Security Agency, is reported to have warned Prime Minister Ehud Olmert that Israel’s Palestinian citizens were becoming a “genuine long-range danger to the Jewish character and very existence of the State of Israel.” Right-wing politicians, pouncing on the documents as proof of their longstanding view of Israel’s Arab population as a fifth column, began embellishing their parties’ platforms with various proposals for dealing with non-Jewish citizens, ranging from mandatory loyalty oaths to schemes for “encouraging” Arab emigration from the country.

Israel’s security services and right-wing proponents of forced expulsion were not the only ones who responded harshly to the Vision documents. Consider the representative case of Amnon Rubinstein, a prominent liberal-Zionist intellectual, Israel Prize recipient, former Member of the Knesset, and one of the founders of Meretz. In 2007, Rubinstein penned a bitter article warning that the publication of the documents would roll back the progress Israel had made toward a more inclusive social-political reality. Rubinstein granted that Israel’s Palestinian citizens do “suffer some disadvantage in government budgetary allocations” but insisted that, all things considered, they’d gotten a pretty good deal: Israel’s Arabs enjoyed a lower infant mortality rate, higher life expectancies, and a better standard of education than they did during the British Mandate. Evidently distressed by Arab ingratitude for all these bestowed goods, Rubinstein concluded his article on a rueful note: “on the day the bash-Israel ‘vision’ was published, the airport authority announced that a mosque would be built in Ben-Gurion Airport. With the new radicalized ‘vision’ denying Israel’s right to exist as a Jewish state, such progress will be thwarted. Great pity.”

This peculiar argument, which lays the blame for Israel’s inequities at the door of those who chafe under and oppose them, is often heard here in Israel, as is its vaguely menacing coda. The people who take this line typically share Rubinstein’s liberal-Zionist profile. They are Jewish Israelis who sincerely want to live in a liberal democracy where human and civil rights are respected, but who also believe that Israel must remain Jewish in some (usually indefinite) way, depending on whether the speaker views Judaism as a national, religious, semi-biological, or historical category. This question has roiled the Zionist movement since the days of Theodor Herzl and Ahad Ha’am, and it has never been resolved. But these debates about what Jewishness should mean are typically removed from what Israeli Jewishness means right now, especially to those who fall outside its parameters. Well-meaning liberals are thus often bewildered and angered when they realize how their non-Jewish fellow citizens view the country. This uncomprehending dismay and anxiety form the emotional core of the Jewish-Israeli backlash that began in the aftermath of October 2000 and has been gaining momentum ever since.

In the years following the publication of the Vision documents, public and political discourse in Israel gradually shifted its focus from the moribund peace process to the newly discovered threat within. In a process best described as the Arafatization of the country’s Arab minority, tropes formerly attributed to representatives of the Palestinian Liberation Organization (and later of Hamas) began to be attached to Arab-Israeli political outfits and leaders. Parties like Balad and Hadash were collectively rebranded as “terror supporters,” and individual legislators—first Bishara, then Hanin Zoabi, and most recently the Labor Party’s Ibtisam Marana, and Mansour Abbas of Ra’am—were relentlessly hounded and demonized by right-wing politicians and pundits.

Netanyahu, the great impresario of Israel’s political theater, was quick to recognize the potential of this shift in focus and took to ramping up the anti-Arab rhetoric as a means to rally his base. His infamous dog-whistle broadcast on the eve of the 2015 elections, in which he urged Likud supporters to get out the vote because “Arab voters are moving in droves to the polling stations,” is one example; his 2019 description of Arab party leaders as “an existential threat to Israel” is another. These statements are not outliers; they are indicative of a pattern of discourse to which Netanyahu, his cronies, and political leaders to the right of Likud have all made colorful contributions, and which has accompanied and galvanized the Jewish-Israeli backlash since 2000.

The damage done by two decades of this rhetoric is difficult to quantify, but the legal encroachment on Arab citizens’ rights and protections is not. A database compiled by Adalah (The Legal Center for Arab Minority Rights in Israel) lists over sixty laws (including thirty-five passed since 2000) that were designed to perpetuate the unequal status of the Palestinian minority. This body of legislation was recently capped off by the Basic Law: Israel as the Nation-State of the Jewish People, which was passed in 2018 and set Israel’s illiberal ethnic hierarchy in semi-constitutional stone.

Here is Netanyahu, following the law’s passage:

We have passed into law the basic principle of our existence. Israel is the nation-state of the Jewish people, that respects the individual rights of all its citizens. . . . This is our state—the Jewish state. In recent years there have been those who have tried to cast doubts on this and thus undermine the foundation of our existence. That is why we made it into law: this is our anthem, our language, and our flag. Long live the State of Israel!

As is his wont, the former prime minister was speaking out of both sides of his mouth: regaling his base with jingoistic chest-thumping while trying to mollify liberal ears with disingenuous multicultural fluff. Netanyahu knew that the law’s phrasing deliberately omitted any mention of the rights of “all” Israeli citizens. Indeed, as his statement implies, it was precisely those unnamed citizens’ clamoring for their rights that animated the law’s framers in the first place. Evidence for this can be found in the bill’s penultimate draft, which included a clause granting ethnic groups the right to establish separate and homogenous communal settlements—a clear countermeasure to the famous Ka’adan case from 2000, in which the Supreme Court ruled that an Arab couple cannot be prevented from buying a home in an all-Jewish community. The clause’s bold-faced segregationism was apparently a bridge too far for the more moderate parts of Netanyahu’s coalition; it was eventually replaced by a watered-down version that turns Jewish settlement (and only Jewish settlement) into a constitutionally enshrined national value. The virulently illiberal subtext remained the same.

The Nation-State Law’s message to Israel’s indigenous minority is clear: You are not an organic part of this state. It was not constructed with your welfare or rights in mind. Your presence here is an aberration. Or, as former Member of the Knesset Yousef T. Jabareen put it, “preexisting Israeli legislation has already codified the unequal status of Arab-Palestinian citizens; this Basic Law makes Arab-Palestinians’ status even more precarious. Indeed, this represents a deathblow to Arab-Palestinians’ civil and constitutional rights.”

I am writing this piece more than a year after an alarming wave of civil violence washed over Israel’s mixed cities. The scenes of October 2000 repeated themselves on a broader scale in May 2021, as Arab and Jewish mobs took to the streets, torching properties and religious symbols and lynching innocents in Lod, Bat Yam, Acre, and Haifa. Sporadic conflagrations have followed ever since. The history of these bloody two weeks in May is yet to be written. When it is, the Jewish-Israeli backlash will be one of the major explanations for the outbreak. It has shaped the social reality and cultural climate into which the Arab and Jewish youths who tore up the streets of their hometowns were born. They’ve never known anything else.

The immediate future looks bleak. The likely demise of the two-state solution, effective erasure of the Green Line, and imminent collapse of the Palestinian Authority will soon overturn the status quo that has sustained mainstream hopes in the viability of the Jewish-and-democratic formula. As a result, liberal-Zionist elites in this country will be forced to decide on which side of their hyphenated identity they stand.

After years of scaremongering and dehumanizing Palestinians, it’s likely that many liberal Zionists will abandon their democratic commitments for their ethnic ones, reasoning that that is the price of survival. It isn’t hard to envision how this will play out: Israel will crack down harder on Palestinian rights, essentially equalizing the status of Arabs within and beyond the Green Line. Legislation that further erodes the rights of non-Jewish citizens and outlaws their political representatives will be passed with a resounding Jewish majority. The deployment of military units in and around Arab towns inside Israel will soon follow. And so, in a mood of existential dread and against the backdrop of recurring bouts of street violence, for which the events of last May were but a mild prequel, Israel will complete its transformation. The Jewish-Israeli backlash will arrive at its conclusion: a Jewish and non-democratic state.

Whatever hope there is for a different future lies not with Israel’s Jewish majority. Among Jewish-Israeli society’s many idiosyncrasies is the fact that though its young people are more easygoing than their parents on questions of gender and sexuality, they are also much more right-wing and nationalist. During the past ten years, the highest levels of ethnic intolerance and segregationism in Israel have consistently been found among Jewish Israelis under thirty.

Those looking for a brighter future would do better to pin their hopes on the Palestinian citizens of Israel, specifically on the young people who are now emerging from the country’s universities and colleges. From a liberal perspective, this generation is the most interesting and heartening thing happening in Israel today. Its elites are not only better educated than their counterparts from previous generations; they are also more cosmopolitan, politically minded, and tech-savvy. Wedged between the constraints of a still mostly traditionalist and patriarchal Arab minority culture, on the one side, and, on the other, the myriad humiliations of life among a largely hostile Jewish majority, these young people have acquired tools to analyze and help change both.

Today’s young Palestinian citizens of Israel have the benefit of two decades of consistent and articulate opposition to the country’s structural inequities, as well as an established network of civil organizations to draw upon in formulating their own vision for the country. They are also, thanks to the dramatic expansion of higher education and omnipresence of online and social media, better acquainted with Israel’s majority culture, with its chiaroscuro of liberal and illiberal tendencies. As a result, they are at once more liberal than their parents and less willing to acquiesce to their status as second-class citizens. As one of the generation’s spokeswomen, Hanin Majadli, wrote in Haaretz, today’s young Palestinian citizens “will not make do with the ‘liberal’ scraps that Israel’s regime offers.” They will demand their full and equal rights in a language that mainstream Jewish Israel will no doubt brand as subversive but that European and American liberals will find difficult to resist.

When an internationally backed Palestinian civil rights movement begins in earnest, as it surely will, things in this country will get very difficult for a while. Exact outcomes are hard to predict, but whatever long-term hope this country has this way lies.


Nir Evron teaches English literature and American Studies at Tel Aviv University. He is the author of the Blossom Which We Are: The Novel and the Transience of Cultural Worlds (2020). Among his more recent publications are articles on Edith Wharton, the crisis of the humanities, American regionalist writing, and Hannah Arendt.

dissentmagazine.org

Anatomy of the New Great Game: ADSD as a Platform for Understanding the Global Order and Its Challenges

0

Mohammad Hamdan|11 Nov 2022
Key Facts

  • The war in Ukraine has accentuated old rivalries between superpowers. It has also raised some pertinent questions. Is the world on the cusp of a new World Order? Will it upset traditional power balances or trigger a vicious cycle of never-ending crises? These questions lie at the heart of this year’s edition of the Abu Dhabi Strategic Debate (ADSD).
  • This high-profile forum will examine the impact of the war in Ukraine and the Covid-19 pandemic on the global order. It will also assess whether these events ultimately lead to a new World Order.

 

The Covid-19 pandemic caused profound strategic political, economic, and security shifts that significantly upended the World Order. The colossal tide of the pandemic washed over international relations just as hard as it had over everything else. The pandemic took a heavy toll on global economies, dealt a blow to globalization, and sent governments scrambling to re-evaluate their public health infrastructure and supply chain strategies.

While the world was still reeling from the aftershocks of the pandemic, the Russia-Ukraine war broke out, further stoking tensions and rivalries between the world’s superpowers. The conflict also deepened uncertainty over the future of the international order.

The ongoing conflict in Ukraine is more than just a European issue or a Russian-European conflict. It marks the beginning of other shifts in the global geopolitical landscape. Whether these shifts will lead to a unipolar or multipolar world remains to be seen.  The time leading up to the conflict was a missed opportunity to make Ukraine less of a flashpoint and more of a link that unites the Russian, European, and American points of view. This could have been done by using successful examples of economic cooperation, like the route taken by Russian gas to Europe through Ukraine.

The ADSD warned of the perils of missing this window of opportunity during its eighth edition in 2021, well before the war broke out. This year’s ADSD unfolds months into the outbreak of the war. The conflict is already prompting the question of whether we are on the verge of a new World Order that will upend established power dynamics or whether it will descend into a never-ending cycle of crises.

What we accepted as unquestionable postulates have suddenly become open to debate and skepticism, making this question vital. These presumptions are a product of the de facto status quo and agreements between the Western camp – led by the United States and Europe – and the Eastern camp – led by the former Soviet Union – following World War II.

Some even doubt the legitimacy of the UN Security Council structure, the Russia and China veto power, and the usefulness of the UN as an international institution. Even institutions representing globalization, such as the European Union and its efficacy as an economic and political development bloc, have been called into question in the absence of a European military power framework. Such a framework frees European decision-making from total dependence on Washington, especially amid a war that threatens the entire Union’s security.

Conflicting Agendas: A Fluid Global Landscape

The Covid-19 pandemic and the Russia-Ukraine war have not resulted in any new global realignments or repositionings analogous to those witnessed during the Cold War. Despite the assertion that a second Cold War is already underway, it is still too early to conclude with any degree of certainty that a bipolar geopolitical order is currently in place. The internal polarization is unprecedented in the United States. It has raised questions over the very foundations of American democracy and radical foreign policy shifts on major issues whenever a new administration takes office.

Considering the shifting international landscape, this year’s ADSD asks what effect the domestic American conflict has had on Washington’s national security strategy and, by extension, its foreign policy and standing as a global leader. This is a very pertinent inquiry. Authoritarian regimes, largely ineffective since the Cold War, except at the local level, are competing with global liberal norms. The rise of protectionism has dealt them a severe blow in the wake of the Covid-19 pandemic, the rise of populism, and the growth of the far right in almost every European and American election.

The rearrangement of US foreign policy priorities is not solely determined by the ideological competition between authoritarianism and liberalism. The United States has become highly circumspect regarding its alliances, enemies, and rivals. The US has never discussed the possibility of intervening in the conflict in Ukraine under Chapter VII of the UN Charter to protect civilians, despite using the same UN framework to lead NATO sorties against the regime of former Libyan leader Muammar Gaddafi in 2011. Instead, the US has only imposed economic sanctions on Russia and Belarus.

The US also failed to intervene in Syria after Russia deployed its forces in the western Asian Arab nation. Also, the tug-of-war between Democrats and Republicans in Congress, especially with the expected change in parliamentary majority following the midterm by-elections, will make it difficult for President Joe Biden’s administration to approve effective aid to Ukraine, as it has done since the conflict began.

A session on European policies will also be held during the 9th ADSD to discuss how the war in Ukraine may affect the future of US-Europe relations, especially considering the growing rifts within the Union’s member-states. When it comes to energy, for instance, France and Germany have divergent views, and taken together, they advocate for different approaches and sanctions against Russia. Some fundamental issues prevent the European Union from achieving its stated 2019 strategy goal of becoming a global leader. This plan’s overarching foreign policy principle was that, despite the alliance with the US, Europe should pursue a course determined primarily by European interests.

Additionally, this year’s forum will assess whether NATO is still effective in upholding and reshaping the international order, particularly in areas crucial to the security of allies. It will also examine whether new or impending threats will increase NATO’s capacity to form new alliances with nations in Asia, Latin America, Africa, or the Middle East. The intricate relationship between China and Russia exemplifies the effects of international crises on the global system. The cautious rapprochement between the two nations is influenced by several factors, including China’s robust geo-economic rise in the new World Order and the fact that Beijing and Moscow rejected the US-led global hegemony of liberalism.

However, this Russian-Chinese consensus does not imply a complete agreement between the two countries’ geostrategic interests. There are high possibilities of a conflict of interests between the two sides on the African continent and in the Middle East. In addition, compared to the Indo-Chinese rivalry, China’s growing military and technological power and the Russia-India rapprochement may cause a shift in the strategic alliance paths that Moscow and Beijing are currently pursuing.

Middle East and the New World Order?

Changes to the international status quo or configuration will likely have far-reaching consequences for the Middle East. The halt in energy transition efforts necessitated by the Ukrainian conflict, and perhaps even a resurgence of competition over fossil fuel resources among Western countries with stringent climate policies, could refocus attention on the Middle East and create new conflicts. The Middle Eastern countries’ ability to keep up with the frenzied technological race and fight transnational threats like epidemics may also be hampered by shifts in the global power balance, which would exacerbate long-standing issues like the Palestinian-Israeli conflict.

While the Arab Gulf states are primarily focused on protecting their national interests and regional security, any shift in the international game system could present an opportunity for countries in the Middle East and North Africa to form new alliances and reshuffle their cards. The United Arab Emirates is an example of a forward-thinking country that can adapt to the challenges and changes that will inevitably arise in the international system in the future.

To answer these questions, this year’s edition of the high-profile forum will assess and examine the impact of the war in Ukraine and the Covid-19 pandemic on the global order. It will attempt to understand whether these events will ultimately give way to the birth of a new World Order.

epc.ae

Αλέξης Παπαχελάς-Vertigo

0

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ. Ακούς από πολύ ισχυρούς ανθρώπους τα πιο κολακευτικά λόγια για τη χώρα σου. Από CEO πολυεθνικών κολοσσών, ξένους πολιτικούς και προέδρους σημαντικών πανεπιστημίων. Πιστεύουν στις δυνατότητες της Ελλάδας και θεωρούν ότι αποτελεί μια νησίδα σταθερότητας και σοβαρής, σύγχρονης πολιτικής ηγεσίας μέσα σε έναν παγκόσμιο κυκεώνα αστάθειας και χάους. Ολοι προβλέπουν ότι η χώρα θα απογειωθεί τα επόμενα χρόνια. Νιώθεις περήφανος αλλά και ανακουφισμένος, γιατί η ελληνική κοινωνία υπέφερε πολύ για να φτάσει σε αυτό το σημείο. Λες μέσα σου «βάλαμε τα χειρότερα πίσω μας, μάθαμε, φαίνεται, από το παρελθόν».

Και εκεί που τα σκέπτεσαι όλα παθαίνεις vertigo. Κοιτάς κάτω και τι να δεις; Την αντανάκλαση της ίδιας χώρας, για την οποία ένιωθες περήφανος ένα λεπτό πριν. Μόνο που είναι πιο σκοτεινή, πιο βουρκώδης και φοβιστική. Μοιάζει να εξαρτά την πορεία της από συστήματα που δεν κατανοεί ούτε ο καλύτερος «υδραυλικός των υπονόμων». Αναρωτιέσαι τελικά τι ισχύει, μπορεί να γίνουμε η Δανία του Νότου ή θα καταντήσουμε η Κολομβία (του παρελθόντος) των Βαλκανίων.

Δεν σε ξαφνιάζει πόσο δραματικό είναι το δίλημμα. Ο τόπος κινείται συνεχώς μεταξύ εμφυλίων, διχασμών, καταστροφών και θριάμβων. Σε θυμώνει, όμως, διότι με τόσα που έχουμε περάσει δεν θα έπρεπε να κινδυνεύουμε να κυλήσουμε πίσω. Δεν καταλαβαίνεις γιατί ο πιο Ευρωπαίος και εξαγώγιμος πρωθυπουργός των τελευταίων ετών άφηνε –στον βαθμό που το αντιλαμβανόταν– να λειτουργεί ένα κέντρο που ξεπερνούσε κόκκινες γραμμές της εύθραυστης δημοκρατίας μας. Τώρα ενδέχεται να ανοίξει ένας ατέρμων φαύλος κύκλος αποκαλύψεων ή «αποκαλύψεων», που στο τέλος θα μας οδηγήσει σε πολιτική κρίση διαρκείας και ακυβερνησία. Με τον Ερντογάν να παρακολουθεί με σαρδόνιο χαμόγελο. Και τη χώρα να κυλάει προς τα πίσω.

Πίσω από όλα αυτά, βέβαια, υπάρχει το μεγάλο κουβάρι, ο βασικός γόρδιος δεσμός που δεν κατάφεραν να λύσουν ο Σημίτης, ο Καραμανλής, ο Παπανδρέου, ο Τσίπρας, κανείς. Αφορά το πώς κυβερνάται ο τόπος. Πράγμα που απαιτεί συνεννόηση των πολιτικών δυνάμεων και στιβαρή λειτουργία των θεσμών. Το κράτος είναι, άλλωστε, ισχυρό όταν βασίζεται στη διαφάνεια και στους κανόνες. Και ακυρώνει όλους εκείνους τους καλοθελητές που προσφέρουν σκοτεινές υπηρεσίες, με εμφανή αποτελέσματα.

Eίχα κάποτε διαβάσει πως η αίσθηση του vertigo είναι μια μάχη ανάμεσα στον φόβο και στην επιθυμία να πέσεις. Το στοίχημα τώρα είναι πώς να μην πέσουμε, γιατί είναι και μεγάλο το ύψος…

https://www.kathimerini.gr/opinion/562128928/vertigo/

Al-Qaeda Linked Erdoğan Agent Stirs Up Trouble in Sweden

0

ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΜΕ ΠΡΟΣΗΜΟ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΒΑΘΟΣ Η ΑΣΦΑΛΕΙΑ

0

του Αλέξανδρου Ιτιμούδη, Γεωπολιτικού Αναλυτή – Αναλυτή Πληροφοριών.

Οι τελευταίες εξελίξεις στο σύμπλοκο της Ανατολικής Μεσογείου καταδεικνύουν πως η ενεργειακή ασφάλεια της Δύσης έχει αναγκάσει τους ιθύνοντες υπερσυστημικών δρώντων να δώσουν τις ευλογίες τους σε κράτη της περιοχής, προκειμένου να υπάρξει μεγαλύτερη σύμπλευση, αρχικά, και αξιοποίηση των ενεργειακών πόρων σε δεύτερο επίπεδο.

Η πρόσφατη οριοθέτηση μεταξύ Ισραήλ και Λιβάνου, με την παραίνεση των ΗΠΑ, κατέδειξε πως η επίλυση καθορισμού των αποκλειστικών οικονομικών ζωνών της περιοχής μπαίνει σε μια νέα φάση, ώστε να εξαχθεί το ενεργειακό προϊόν όσο το δυνατόν ταχύτερα. Κατ’ επέκταση η επιστολή του προέδρου του Λιβάνου προς την Κύπρο φανερώνει την τάση να κλείνουν ανοικτά μέτωπα. Αυτόματα το ελληνικό σύστημα μπαίνει στο κάδρο των εξελίξεων εφόσον τόσο η Κύπρος όσο και η Ελλάδα έχουν ΑΟΖ που εφάπτονται με τις ΑΟΖ κρατών που ήδη παράγουν φυσικό αέριο (Αίγυπτος, Ισραήλ, Λιβύη).

Μάλιστα η θετική ανταπόκριση των ΗΠΑ σε μια πιθανή κατασκευή δύο αγωγών από την Λιβύη προς την Ελλάδα και την Νταμιέτα (Αίγυπτος) δείχνει πως ο δυτικός παράγων υπολογίζει πολύ στην ενεργειακή ασφάλεια, η οποία ελέω του πολέμου έχει κλονίσει σοβαρά τις δυτικές κοινωνίες. Μέσα σε όλα αυτά το πάζλ συμπληρώνουν οι ανανεωμένες κυρώσεις από την Ε.Ε προς την Τουρκία για τις παράνομες γεωτρήσεις στην κυπριακή ΑΟΖ, όπως και η ανακοίνωση της Ελλάδας για διεξαγωγή σεισμικών ερευνών στα νοτιοδυτικά της Κρήτης και της Πελοποννήσου. Αυτό σημαίνει πως αυτόματα η Τουρκία καθίσταται ανεπιθύμητη όσον αφορά τις διαδικασίες παραγωγής και εξαγωγής ενεργειακού προϊόντος στην Ανατολική Μεσόγειο, κάτι που αυτόματα υποβαθμίζει την αξία της στην περιοχή.

Το θετικό για την Ελλάδα είναι πως διαθέτει επιχειρηματικό βραχίονα στην περιοχή, με την ελληνική Energean να έχει ανακαλύψει νέο κοίτασμα στην ΑΟΖ του Ισραήλ, το οποίο μάλιστα είναι μεγαλύτερο από αυτό που προβλεπόταν και που αναμένεται να αξιοποιηθεί εντός του 1ου εξαμήνου του 2023. Κατά σύμπτωση, μέχρι τον Νοέμβριο του 2023 θα διαρκέσουν και οι κυρώσεις της Ε.Ε εναντίον Τούρκων φυσικών και νομικών προσώπων.

Όλα αυτά συνθέτουν μια ξεκάθαρη μεγάλη εικόνα: Η ενέργεια αναδεικνύεται ως βασικός γεωπολιτικός παράγων ανακατανομής ισχύος στο σύμπλοκο της Ανατολικής Μεσογείου, εφόσον αποτελεί μια καθαρή εναλλακτική επιλογή για τον δυτικό παράγοντα. Αυτό αναγκάζει υπερσυστημικούς δρώντες να στοχεύσουν την περιοχή και να αναπτύξουν σχέσεις με τα κράτη της περιοχής.

Όμως, το βασικό εδώ είναι πως το ενεργειακό αυτόματα θα βγάλει στην επιφάνεια και τα ζητήματα ασφαλείας που θα προκύψουν, διότι δρώντες όπως η Τουρκία δεν αναμένεται να μείνουν με σταυρωμένα τα χέρια. Μάλιστα, η κίνηση του Πούτιν να προτείνει την Τουρκία ως εναλλακτική ενεργειακή οδό με την κατασκευή αγωγών στο έδαφος της, καθώς και η πιθανή προβολή ισχύος της Ρωσίας μέσω Συρίας (βάση Ταρσού και Λαττάκειας), μπορεί να αναγνωστεί ως μια αντεπίθεση του αναδυόμενου ευρασιατικού συνασπισμού.

Ακριβώς εκεί έγκειται η χρησιμότητα του ελληνικού συστήματος Ελλάδας – Κύπρου, το οποίο θα κληθεί να υπερασπιστεί ακόμα και διά των όπλων, το αναδυόμενο ενεργειακό πλέγμα, το οποίο ασφαλώς θα έχει να κάνει και με τα συμφέροντα του Ελληνισμού. Και αυτό διότι, η Τουρκία στην προσπάθεια της να εμπλακεί στο ενεργειακό παιχνίδι θα απειλήσει άμεσα την εδαφική ακεραιότητα των δύο ελληνικών κρατών.

Η Τουρκία παρά την πρόταση του Πούτιν να λειτουργήσει ως ενεργειακό αντίβαρο θα κληθεί πολύ σύντομα να επιλέξει πλευρά. Βλέποντας να μένει εκτός συμμαχιών αυτό θα την ωθήσει ακόμα περισσότερο σε σπασμωδικές κινήσεις, όμως ο κίνδυνος για την Ελλάδα και την Κύπρο υπάρχει ακόμη και αν η Τουρκία επιχειρήσει μια στροφή προς την Δύση ξανά.

Επομένως, η γεωστρατηγική των δύο ελληνικών κρατών θα πρέπει να περιλαμβάνει περαιτέρω ενίσχυση της σκληρής ισχύος ώστε να δύνανται να υπερασπιστούν ένα μεγάλο θαλασσο-χερσαίο χώρο. Ειδικά η Κύπρος πρέπει να αναβαθμίσει την άμυνα της, καθώς η άρση του αμερικανικού εμπάργκο αποτελεί πράσινη ένδειξη προς τον κυπριακό ελληνισμό για να κάνει το βήμα παραπέρα. Η Ελλάδα από την άλλη πέρα από το να κλείσει το μέτωπο με την Λιβύη στο καθαρά νομικό κομμάτι, πρέπει να κάνει το βήμα να κηρύξει τα 12 ναυτικά μίλια, όχι μόνο στην Κρήτη, αλλά σε όλο το Αιγαίο, προβάλλοντας παράλληλα την στρατιωτική της ισχύ απέναντι στην Τουρκία.

Οι ενδείξεις δείχνουν πως η Ελλάδα δύναται να καταστεί κόμβος ενεργειακής κυκλοφορίας, αγαθών, καθώς και υψηλής τεχνολογίας, αλλά για να το καταφέρει αυτό θα πρέπει να πάψει να σκέφτεται σαν εξάρτημα ευρύτερων σχηματισμών και να αναλάβει ξεκάθαρο ρόλο. Ο ρόλος αυτός σχετίζεται με την ασφάλεια της περιοχής. Εξάλλου οι μεγάλοι δρώντες ήδη πλησιάζουν την Ελλάδα και αυτή οφείλει να «πουλήσει» τις υπηρεσίες της όσο πιο ακριβά γίνεται.

Μιχάλης Κονιόρδος,-Εξηγώντας την Οικονομία και την Λογική μέσω μιας μπανιέρας (Α΄ μέρος)

0

Περιγράφοντας με το παράδειγμα της μπανιέρας το εισόδημα, τον πλούτο, την κατανάλωση και με την δοκιμή της μπανιέρας την Λογική

Η οικονομική ανισότητα είναι στενά συνδεδεμένη, αλλά διαφέρει από άλλες μορφές ανισότητας: ισότητα ενώπιον του νόμου, πολιτική ισότητα, βασική αξιοπρέπεια και σεβασμός του άλλου.

Σε ό,τι αφορά ειδικά την οικονομική ανισότητα είναι αναγκαίο να κάνουμε διάκριση μεταξύ των διαφορετικών τύπων της οικονομικής ανισότητας: εισόδημα, πλούτος, κατανάλωση και οικονομικές ευκαιρίες. Η εστίασή μας στο μεγαλύτερο μέρος αυτής της προσέγγισης θα είναι στο εισόδημα, αλλά ας κάνουμε γρήγορα διάκριση μεταξύ αυτών των διαφορετικών διαστάσεων.

Η εισοδηματική ανισότητα αναφέρεται στις διαφορές μεταξύ των ανθρώπων στη ροή των πληρωμών που λαμβάνουν για μια δεδομένη χρονική περίοδο, όπως ένα έτος. Ο ετήσιος μισθός είναι μέρος του εισοδήματος ενός ατόμου, όπως και οι πληρωμές κοινωνικής ασφάλισης ή διατροφής.

Η ανισότητα πλούτου αναφέρεται στις διαφορές που υπάρχουν μεταξύ των ανθρώπων σε ό,τι αφορά την αξία του αποθέματος των πόρων που κατέχουν, μείον τυχόν χρέη που οφείλουν, όπως φοιτητικά δάνεια, χρέη πιστωτικών καρτών ή υποθήκη. Το απόθεμα των πόρων που κατέχονται μπορεί να αποτελείται από τη συσσώρευση του παρελθόντος εισοδήματος και την αξία άλλων υλικών περιουσιακών στοιχείων, όπως τα σπίτια και τα αυτοκίνητα.

Ένας ευρύτερος ορισμός του πλούτου μπορεί επίσης να περιλαμβάνει την αξία των άυλων περιουσιακών στοιχείων, όπως ένα Πανεπιστημιακό πτυχίο που μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη δημιουργία αυξημένης ροής κερδών κατά τη διάρκεια της ζωής του κατόχου του. Η ανισότητα του πλούτου είναι σημαντικά υψηλότερη από την εισοδηματική ανισότητα σε όλο τον κόσμο.

Η ανισότητα κατανάλωσης αναφέρεται στις διαφορές που υπάρχουν μεταξύ των ανθρώπων σε ό,τι αφορά τα αγαθά και τις υπηρεσίες που αγοράζουν για κατανάλωση σε μια δεδομένη χρονική περίοδο, όπως ένα έτος. Η ανισότητα κατανάλωσης είναι συνήθως λιγότερο ακραία από την εισοδηματική ανισότητα, καθώς οι άνθρωποι προσπαθούν να διατηρήσουν την κατανάλωσή τους σχετικά σταθερή με την πάροδο του χρόνου όταν είναι δυνατόν, επομένως η αστάθεια στο εισόδημα δεν αντανακλάται στις διαφορές στην κατανάλωση

Ωστόσο, σε μια οικονομία με πιστωτικούς περιορισμούς, εκείνοι που διαθέτουν χαμηλά εισοδήματα δεν μπορούν να λάβουν δάνεια και έτσι τείνουν να καταναλώνουν το μεγαλύτερο μέρος από αυτά που λαμβάνουν, ενώ εκείνοι με υψηλά εισοδήματα δεν χρειάζεται να δανείζονται, αλλά μπορούν να αποταμιεύουν και να επενδύουν ένα ακόμη μεγαλύτερο ποσοστό από αυτό που κερδίζουν. Και οι δύο αυτές δυνάμεις έχουν ως αποτέλεσμα καταναλωτικές διαφορές που είναι λιγότερο ακραίες από τις εισοδηματικές διαφορές.

Η ανισότητα ευκαιριών, αναφέρεται στις διαφορές μεταξύ των ανθρώπων στην ικανότητά τους να μετατρέπουν το ταλέντο και την προσπάθειά τους σε εισόδημα και πλούτο. Ένα παιδί που στερείται την επαρκή διατροφή είναι απίθανο να γίνει αθλητής παγκόσμιας κλάσης και ένα πιθανό μουσικό θαύμα δεν μπορεί ποτέ να φτάσει τις δυνατότητές του χωρίς πρόσβαση σε όργανα ή μαθήματα σε νεαρή ηλικία.

Για να κατανοήσουμε τη σχέση μεταξύ εισοδήματος, πλούτου και κατανάλωσης, είναι χρήσιμο να χρησιμοποιήσουμε το παράδειγμα μιας μπανιέρας:

Θεωρείστε το εισόδημα ως τη ροή του νερού που χύνεται στη μπανιέρα και τον πλούτο ως την ποσότητα (ή το απόθεμα) νερού που υπάρχει στη μπανιέρα ανά πάσα στιγμή. Η ροή του εισοδήματός σας συμβάλλει στο απόθεμα του πλούτου σας. Το νερό που αποστραγγίζεται από τη μπανιέρα μπορεί να συγκριθεί με την κατανάλωση. Αν όλα τα άλλα είναι ίσα, η κατανάλωση αγαθών και υπηρεσιών μειώνει το απόθεμα του πλούτου σας.

Το παράδειγμα της μπανιέρας οδηγεί ενίοτε και στην δοκιμή της ανθεκτικότητας του αποθέματος της μπανιέρας. Το πως διατηρείται σταθερό ή σχετικά σταθερό το απόθεμα , το πως ο πλούτος που έχουμε παράγει διατηρείται σταθερός ή σχετικά σταθερός, το είδαμε μόλις πριν λίγο μέσα από την περιγραφή της μπανιέρας, του νερού που εισρέει, του νερού που υπάρχει ανά πάσα στιγμή και του νερού που αποστραγγίζεται

Εν μέσω λοιπόν της οικονομικής κρίσης, ένας πάσχων οικονομικά (και ψυχολογικά) από την αποστράγγιση του αποθέματός του, αποφάσισε να επισκεφθεί μια κλινική.

Κατά τη διάρκεια της επίσκεψης στην ψυχιατρική κλινική, ο πάσχων, ρώτησε το διευθυντή πώς καθορίζουν εάν ένας ασθενής πρέπει ή όχι να εισαχθεί στην κλινική για θεραπεία;

”Λοιπόν,” είπε ο διευθυντής, « γεμίζουμε ως επάνω μια μπανιέρα, και έπειτα δίνουμε ένα κουταλάκι του γλυκού, ένα φλιτζάνι τσαγιού και έναν κουβά στον ασθενή και ζητάμε από αυτόν να αδειάσει τη μπανιέρα. »

«Ω, καταλαβαίνω»….. είπε ο πάσχων. «Ένα φυσιολογικό άτομο θα χρησιμοποιούσε τον κουβά επειδή είναι μεγαλύτερος από το κουτάλι ή το φλιτζάνι τσαγιού.»

« Όχι» είπε ο διευθυντής… «Ένα φυσιολογικό άτομο θα τραβούσε το βούλωμα. Θέλετε ένα κρεβάτι κοντά στο παράθυρο;»

***
Μιχάλης Κονιόρδος, Καθηγητής Τμήματος Διοίκησης Τουρισμού στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής, Αρθρογράφος

/www.huffingtonpost.gr/entry/exeyontas-ten-oikonomia-kai-ten-loyike-meso-mias-mpanieras-a-meros_gr

Χριστιάνα Στυλιανού -Κοινωνία της κόπωσης: Γιατί η σύγχρονη εποχή εξελίσσεται σε μια κατάσταση γενικής εξάντλησης;

0

Το περιεχόμενο των διαλόγων που έχουν την πρωτοκαθεδρία στις μέρες μας, πολύ συχνά αφορούν την κατάθλιψη, την έλλειψη ύπνου, και σε ένα πολύ μεγαλύτερο βαθμό την κόπωση από τα εξαντλητικά εργασιακά ωράρια. Σκεφτείτε μόνο πόσοι από τους κοντινούς σας ανθρώπους παραπονιούνται για υπερκόπωση, έχουν μαύρους κύκλους κάτω από τα μάτια, γκρινιάζουν για πόνους στη μέση καθώς και για μυοσκελετικές παθήσεις από την ορθοστασία ενώ παράλληλα παραπονιούνται για αϋπνίες, και το εξοντωτικό εργασιακό στρες. Ακόμα, συζητούν για τις κρίσεις πανικού για τα deadlines, και το γεγονός ότι καθημερινά τους βασανίζουν ασταμάτητες ημικρανίες. Πολλές φορές νιώθουμε σαν χάμστερ σε έναν τροχό που γυρίζει αέναα χωρίς παύση.Τις τελευταίες δεκαετίες, η έννοια της εργασιακής εξουθένωσης συζητείται και αναλύεται εκτενέστερα. Το 2019, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) την προσδιόρισε ως ένα σύνδρομο που προέρχεται από ένα επαγγελματικό φαινόμενο.

Απ΄ότι φαίνεται η παραδειγματική ασθένεια του 21ου αιώνα δεν είναι πλέον η μόλυνση που προκαλούν τα βακτήρια ή οι ιοί, αλλά οι νευρολογικές ασθένειες – όπως η κατάθλιψη, η διαταραχή ελλειμματικής προσοχής και υπερκινητικότητας (ADHD), η οριακή διαταραχή προσωπικότητας (BPD) και κυρίως το σύνδρομο εργασιακής εξουθένωσης, γνωστό και ως σύνδρομο του Burn-out. Σε αυτό το τελευταίο θα σταθούμε στο παρόν άρθρο και θα επιχειρήσουμε να κατανοήσουμε από πού προκύπτει αυτό, και τι έχει αλλάξει στη κοινωνία μας που εντατικοποιεί το φαινόμενο της συλλογικής κούρασης;

Γενικά φαίνεται να υπάρχει η τάση η σύγχρονη κοινωνία να εξελίσσεται σε μια κατάσταση γενικής εξάντλησης – μια κοινωνία της κούρασης. Ωστόσο, ο τρόπος με τον οποίο γίνεται κατανοητή και βιώνεται η κούραση αυτή είναι αυτός που καθορίζει τον χαρακτήρα της κοινωνίας μας .

Η κοινωνία της κόπωσης

Ο Νοτιοκορεάτης στοχαστής Μπιούνγκ-Τσουλ Χαν στο βιβλίο του «Κοινωνία της Κόπωσης» ισχυρίζεται ότι έχει επέλθει μια μετάβαση από τις πειθαρχικές κοινωνίες -όπως αυτές που ανέλυσε ο Foucault, όπου τα υποκείμενα εξαναγκάζονταν σε συμμόρφωση από συγκεκριμένα κέντρα εξουσίας- στη σημερινή κοινωνία, μια κοινωνία «της επίδοσης» όπως την χαρακτηρίζει, η οποία στηρίζεται στον αυτοεξαναγκασμό. Αυτό κατά τον ίδιο συμβαίνει επειδή η αυτοεκμετάλλευση είναι πολύ αποτελεσματικότερη σε σχέση με την εκμετάλλευση από τρίτους: στην κοινωνία της επίδοσης δε σε εξαναγκάζει κάποιος να εργάζεσαι μέχρι εξάντλησης, αλλά μόνος σου εξαναγκάζεις τον εαυτό σου. Αν η «πειθαρχική κοινωνία» παρήγε εγκληματίες, η «επιδοσιακή» κοινωνία, όπως λέει ο ίδιος, παράγει ανθρώπους εξαντλημένους και καταθλιπτικούς.

Στην κοινωνία της «επίδοσης» είμαστε οι τύραννοι του εαυτού μας

Κατά τα λεγόμενά του:

«Στη σύγχρονη εποχή, παρά το γεγονός ότι οι αληθινές αλυσίδες έχουν εκλείψει, παρατηρούμε να δημιουργείται ένας νέος τύπος σκλάβων. Είναι ο άνθρωπος που υποβάλλει τον εαυτό του σε εθελοντική εξάντληση».

Ο Χαν εκθέτει τους λόγους αυτής της αφύσικης συμπεριφοράς και εξηγεί με ποιον τρόπο οι κοινωνίες μας έχουν πέσει θύματα της κατάχρησης μιας και μόνο έννοιας: της «θετικότητας». Η έννοια αυτή, υποβοηθούμενη από την ψευδαίσθηση της «ελευθερίας επιλογής», παράγει κουρασμένους, αποτυχημένους και καταθλιπτικούς ανθρώπους.

«Yes we can, yes, yeees»: Είμαστε θύματα της έννοιας της θετικότητας

Συγκεκριμένα, οι σημερινές κοινωνίες στις οποίες ζούμε χαρακτηρίζονται από εμμονή προς τις επιδόσεις μας. Σε αντίθεση με τη νεωτερική κοινωνία, που συγκροτήθηκε πάνω σε ένα πυκνό πλέγμα άρνησης, περιορισμών και απαγορεύσεων, η μετανεωτερική κοινωνία είναι η κατ’ εξοχήν κοινωνία της κατάφασης και της θετικότητας. Αν τη νεωτερική κοινωνία χαρακτήριζε το ρήμα «πρέπει», τη μετανεωτερική τη χαρακτηρίζει το ρήμα «μπορείς». Αντίθετα με την προσταγή «μπορείς, επειδή οφείλεις» της παλιάς κοινωνίας, η νέα κοινωνία υποβάλλει το «οφείλεις, επειδή μπορείς». Και υιοθετώντας το σλόγκαν “Yes we can”, ανάγει την αυτοεκμετάλλευση σε κυρίαρχη συμπεριφορά.

Η κυρίαρχη ρητορική περί θετικής σκέψης αναπαράγει την ιδέα ότι ο άνθρωπος μπορεί να κάνει σχεδόν τα πάντα, μπορεί ν’ αλλάξει σχεδόν τα πάντα, και επομένως είναι υπεύθυνος για οτιδήποτε του συμβαίνει. Στην κοινωνία της θετικότητας σχεδόν «απαγορεύεται» να είσαι δυστυχής. Η κοινωνία της θετικότητας περιθωριοποιεί επίσης την πλήξη και τους αργόσχολους ανθρώπους, ανάγοντας σε πρότυπο τη δράση και την πρακτική ζωή. Αυτή ακριβώς η θετικότητα είναι που μετατρέπει τις εξωτερικές υποχρεώσεις και αναγκαιότητες σε εσωτερικές ανάγκες.

Η εργασιακή ευελιξία και ο μετανεωτερικός εργαζόμενος

Μεταξύ των μεταβαλλόμενων εργασιακών περιβαλλόντων, της εξισορρόπησης των προσδοκιών για εργασία από το σπίτι και της αντιμετώπισης της πανδημίας COVID-19, πολλοί εργαζόμενοι εξαντλούνται ψυχικά και σωματικά. Η εργασιακή ευελιξία και όλες αυτές οι μεταβολές που έχουν υποστεί οι εργασιακές συνθήκες κατά τον 21ο αιώνα, δεν έρχονται χωρίς αντίκτυπο. Για τον Χαν «αυτό το άτομο χωρίς χαρακτήρα αποκαλείται ευέλικτο, αφού είναι σε θέση ν’ αποδεχτεί κάθε μορφή, κάθε ρόλο, κάθε καθήκον. Αυτή η απουσία μορφής, ή αυτή η ευελιξία, αυξάνει κατά πολύ την οικονομική αποδοτικότητα» και εν τέλει θα συμπλήρωνα, τις εταιρείες, τα αφεντικά και το κεφάλαιο. Δυστυχώς όμως, καμιά φορά έχει και ιδιαίτερα αρνητικά αποτελέσματα: υπερκόπωση, σύνδρομο “Burn-out”, ακόμη και κατάθλιψη. Η πλάνη του μετανεωτερικού ανθρώπου είναι να πιστεύει ότι με την ασταμάτητη δράση ελευθερώνεται, ενώ στην πραγματικότητα με αυτόν τον τρόπο «σκλαβώνει» τον εαυτό του από μόνος του και προς όφελος του κεφαλαίου.

Η ανάγκη για αρνητικότητα και παιχνίδι

Αφού ο Θεός δημιούργησε τον κόσμο, κήρυξε την έβδομη ημέρα της εβδομάδας ιερή. Δηλαδή ως ημέρα του να μην κάνεις απολύτως τίποτα και μια ημέρα κατά την οποία η χρήση του άχρηστου αποδεικνύεται δυνατή. Είναι μια ημέρα ξεκούρασης και κυρίως χρόνος χωρίς εργασία, χρόνος για ξεγνοιασιά και παιχνίδι.

Ο Χαν διακρίνει δύο μορφές κούρασης: την «μοιραία κούραση», «και μια άλλη που ονομάζει «αποσπασματική κούραση» όπου για να εξηγήσει αυτή τη διπλή αντίληψη της κούρασης χρησιμοποιεί την εικόνα των χεριών: η μοιραία κούραση ακινητοποιεί τα χέρια μετά την εργασία, αλλά η αποσπασματική μορφή κούρασης κάνει τα χέρια να παύουν να εργάζονται και να ξεκινούν να παίζουν.

Καθώς όλες οι ανθρώπινες δραστηριότητες, αν τις βλέπαμε από ένα αρκετά απομακρυσμένο σημείο του σύμπαντος, δεν θα εμφανίζονταν πλέον ως πράξεις αλλά ως βιολογικές διαδικασίες, και, για τον συγγραφέα, η ικανότητα κανείς να διακόπτει, να παραπαίει ή να επιβραδύνει – άρα, να αντιπαρέρχεται την απόλυτη θετικότητα με την αρνητικότητα – μια από τις μεγάλες ικανότητες του ανθρώπου. Τη στιγμή που ο άνθρωπος σταματά, προκύπτει η δυνατότητα να στοχάζεται και να είναι αυτό που πραγματικά είναι. Όπως αναφέρει και ο Χέγκελ, «η αρνητικότητα είναι ακριβώς αυτό που κρατά την ύπαρξη (Dasein) ζωντανή».

Η απόλυτη επικράτηση της απολλώνιας διάστασης του ανθρώπου στη σύγχρονη κοινωνία σε σχέση με τη διονυσιακή διάσταση που διατυπώθηκε από τον Νίτσε, αποτελεί πρόβλημα στην ίδια την αντίληψη της τέχνης, ως μιας από τις σημαντικότερες πτυχές της ανθρώπινης ζωής. Έτσι, ενώ η ενεργητική ζωή πρέπει να μας οδηγεί στον στοχασμό, αλλά ο στοχασμός πρέπει να ξεκινάει από αυτό που εσωτερικά σκεφτήκαμε και να μας καλεί πίσω στη δραστηριότητα.

Σχετικά με το θέμα αυτό, ο Χαν διατυπώνει τον παραλληλισμό μεταξύ του περπατήματος και του χορού: ο χορός, σε αντίθεση με το περπάτημα, δεν μπορεί να εξηγηθεί με την ωφελιμιστική του έννοια – ο χορός είναι μια εντελώς άχρηστη ενέργεια, μια (αρνητική) αντίδραση στη θετικότητα του περπατήματος. Κι όμως, όπως υποστηρίζει ο Χαν, είναι ο χορός, όπως και η τέχνη, μια από τις αποκλειστικά ανθρώπινες δραστηριότητες – «μόνο οι άνθρωποι μπορούν να χορεύουν»!

Με απλά λόγια, θα πρέπει συνεχώς να επαναφέρουμε στο μυαλό μας ποιοι είμαστε και να επιλέγουμε μια παύση από τα εξαντλητικά ωράρια, την ευελιξία, και την θετική πίστη ότι μπορούμε να κάνουμε τα πάντα. Να αποδομήσουμε το «οφείλεις, επειδή μπορείς» που μας υποβάλλει η μετανεωτερική μας κοινωνία, και να διερωτηθούμε ποιον εν τέλει ωφελεί η τάση μας για αυτοεκμετάλλευση, αν όχι το ίδιο το κεφάλαιο. Είναι ίσως η στιγμή το χάμστερ να κατέβει από τον τροχό -ή τουλάχιστον, να αρχίζει να κατεβαίνει όταν αυτό είναι απαραίτητο, και να απαντήσουμε στο διαχρονικό ερώτημα: «Δουλεύουμε για να ζούμε ή ζούμε για να δουλεύουμε;».

Artwork: Γιάννης Παπαϊωάννου

antifono.gr

Γλωσσική μεταρρύθμιση καί ἐθνική παρακμή

0

από Φώτης Σχοινάς
Ἄν γυρίσουμε τήν μνήμη μας πίσω, πρό 45 περίπου χρόνων, ὅσοι τοὐλάχιστονεἴμαστε μιᾶς κάποιας προχωρημένης ἡλικίας, θά θυμηθοῦμε ὅτι τό 1976 ἡ τότε κυβέρνηση Κ. Καραμανλῆ μέ ὑπουργό παιδείας τόν Γεώργιο Ράλλη προέβη σέ σαρωτική γλωσσική μεταρρύθμιση: κατήργησε τά ἀρχαῖα ἀπό τό Γυμνάσιο, ἀποσκοράκισε τήν καθαρεύουσα ὡς ἐπίσημη γλῶσσα τῆς Παιδείας καί τῆς Δημοσίας Διοικήσεως καί στή θέση της καθιέρωσε τήν Δημοτική (ἤ, ἄν θέλετε ὀρθότερα, τήνΚοινή Νεοελληνική). Λίγα χρόνια ἀργότερα, τό 1982, ἡ νεοεκλεγεῖσα κυβέρνηση τοῦἈνδρέα Παπανδρέου μέ ὑπουργό Παιδείας τόν Ἐλευθέριο Βερυβάκη ἀποσκοράκισε τούς τόνους καί τά πνεύματα καθιερώνοντας ἐπίσημα τόν μονοτονικό τρόπο γραφῆς.

Ἡ γλωσσική μεταρρύθμιση τῶν Κ. Καραμανλῆ − Γ. Ράλλη, ἰδιαίτερα αὐτή, πανηγυρίσθηκε δεόντως: ἐπί τέλους ἐτίθετο τέρμα στή διγλωσσία τοῦ Ἑλληνικοῦἔθνους πού κυριάρχησε ἐπί αἰῶνες, ἀρχῆς γενομένης ἐπί τοῦ πρώτου Ρωμαίου αὐτοκράτορα Αὐγούστου τόν 1ο π.Χ. αἰῶνα, καί κατεδίκαζε τούς Ἕλληνες στήνἀπαιδευσία (γιά νά ἀκριβολογοῦμε καί νά μή ἀδικοῦμε, κατεδίκαζε στήν ἀπαιδευσίατά εὐρέα στρώματα τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους, γιατί λίγοι πεπαιδευμένοι λόγιοι ὑπῆρχανπάντα). Ἐπί τέλους τό ἔθνος θά ἀπέβαλε ὁριστικά τήν κακοδαιμονία του καί θάεἰσήρχετο ἰσοτίμως μέ τή δύναμη τῆς φωτισμένης καί μαζικῆς παιδείας του στήνὁμάδα τῶν πεφωτισμένων ἐθνῶν τῆς Ἑσπερίας. Ὁ Δημοτικισμός δέν περιοριζόταν μόνο στή γλωσσική μεταρρύθμιση, ἀλλά ἀκριβῶς μέσῳ τῆς γλωσσικῆς μεταρρυθμίσεως ἐπίστευε ὅτι θά ἐπερχόταν ἡ παιδευτική καί γενικώτερα ἡ ἐθνικήἄνθιση. Ἄν στοιχειωδῶς γνωρίζει κάποιος τήν ἱστορία τοῦ γλωσσικοῦ ζητήματος κατά τόν 19ο καί 20ο αἰῶνα τά ἐπιχειρήματα τῶν δημοτικιστῶν−γλωσσικῶν μεταρρυθμιστῶν ἦσαν συντριπτικά: ἐάν τό ἔθνος ἀπέβαλλε τόν γλωσσικό φραγμό τῆςἀρχαίας, ἀρχαΐζουσας καί καθαρεύουσας καί καθιερωνόταν ἡ Δημοτική ὡς ἐπίσημηγλῶσσα τοῦ ἔθνους, τό ἔθνος θά ἐσημείωνε σημαντική πρόοδο στήν ἀνάπτυξη τῆς παιδείας καί αὐτό μέ τή σειρά του θά συνεπαγόταν μεγάλη ἐπιστημονική, καλλιτεχνική, οἰκονομική καί κοινωνική ἀνάπτυξη τοῦ ἔθνους. Μέ ἁπλές λέξεις ἡ ἀπολάκτιση τῆς χρονοβόρου, ψυχοκτόνου καί πνευματοκτόνου λογίας γλώσσας καί ἡ ἐπιβολή τῆς Δημοτικῆς θά ἐπέφερε ποιοτική καί ποσοτική (μέ τήν ἔννοια ὅτι οἱεὐρύτερες μᾶζες θά εἶχαν μετοχή στήν παιδευτική ἀναγέννηση) ἀνάπτυξη τῆς Παιδείας καί ὡς ἐκ τούτου τό ἔθνος θά μεγαλουργοῦσε.

Ἀλήθεια σαρανταπέντε χρόνια μετά τήν ἐπιβολή τῆς Δημοτικῆς ὡς ἐπίσημηςγλώσσας τοῦ ἔθνους, ποῦ βλέπουμε, ποῦ διαπιστώνουμε τή μεγαλουργία τοῦἙλληνικοῦ ἔθνους; Ποῦ βλέπουμε καί ποῦ διαπιστώνουμε τήν ἐπιστημονική, καλλιτεχνική, οἰκονομική καί κοινωνική πρόοδο τοῦ ἔθνους; Νά πῶ ὅτι τά τελευταῖα εἴκοσι-τριάντα χρόνια εἴμαστε ἡ ἐποχή τοῦ ἀπόλυτου, τοῦ ἀδιανόητου Τίποτα; Ἤδη τὄχουν πεῖ πρό ἐμοῦ καί σημαντικώτεροι ἀπό ἐμέ διανοούμενοι. Ὅσο γιά τήνοἰκονομική κατάρρευση τή βιώνει κατάσαρκα ὁ ἑλληνικός λαός. Ὁ ἀείμνηστος Χρῆστος Μαλεβίτσης πρό τεσσαρακονταετίας, ἐποχή κατά τήν ὁποία οὐδείςδιενοεῖτο – πλήν ὁμολογουμένως ἐλαχιστοτάτων διανοουμένων − τήν τραγική καίοἰκτρή κατάντια τοῦ ἔθνους μας, ἔγραφε: «Ὕστερα ἀπό τή νίκη τῆς λεγόμενης δημοτικῆς γλώσσας οἱ δημοτικιστές ἄς ἔχουν ὑπ’ ὄψη τους ὅτι δέν ἀνοίχτηκαν σέ λεωφόρο. Ἀλλά βρέθηκαν σέ σταυροδρόμι. Καί πρέπει νά ἐπιλέξουν κατεύθυνση. Εἶχαν ὑποσχεθεῖ, πώς μέ τή γενική καθιέρωση τῆς δημοτικῆς θά ἀκολουθήσει χωρίς προηγούμενο πνευματική ἄνθιση. Ὁ ἀγώνας τους δικαιώθηκε. Αὐτοί δένδικαιώθηκαν ἀκόμη». Ὄχι μόνο δέν δικαιώθηκαν οἱ προσδοκίες καί οἱ μεγαλόστομες ἐπαγγελίες τους γιά πνευματική ἄνθιση καί μεγαλουργία τοῦ ἔθνους, ἀλλάδιαψεύστηκαν οἰκτρά, οἰκτρότατα!

Ἀκόμη ἕνας λησμονημένος, ἀλλά σημαντικός διανοούμενος, ὁ Βασίλειος Λαούρδας, ἔγραφε ἐπ᾿ αὐτοῦ: «Τό πρῶτο σύνθημα πού ἔρριξε ἡ ἐκπαιδευτική μεταρρύθμιση ἦταν ὁ δημοτικισμός. Στά περιοδικά δημοσιεύματα καί στά βιβλία τῶνὀπαδῶν τῆς ἐκπαιδευτικῆς μεταρρύθμισης ἡ δημοτική μορφή τῆς γλώσσας ἐμφανίζεται ὡς μαγικό κλειδί πού ἀνοίγει σέ κάθε της κάτοχο κόσμους παραμυθένιους. Ἡ ἀνάγκη τῆς εἰσαγωγῆς τῆς δημοτικῆς τονίστηκε ὡς ἀπαραίτητηπροϋπόθεση γιά νά γίνουνε οἱ Ἕλληνες πιό ἔξυπνοι, πιό θετικοί, καί πιό πατριῶτες ἀπό ὅ,τι ἦταν στά περασμένα τά χρόνια. Τοῦτο, πού γυρίζει καί ξαναγυρίζει στά κείμενα τῶν ὀπαδῶν τῆς ἐκπαιδευτικῆς μεταρρύθμισης, ἠχεῖ σήμερα ὡς παραδοξολογία. Ἡ δημοτική μορφή τῆς γλώσσας λίγο ἤ πολύ ἐπεκράτησε σήμερα, ἀλλά εἶναι ζήτημα ἄν οἱ Ἕλληνες ἔγιναν πιό ἔξυπνοι, πιό θετικοί καί πιό πατριῶτεςἀπό ὅ,τι ἦταν ἄλλοτε». Καί νά σκεφθεῖ κανείς ὅτι ὁ Β. Λαούρδας ἔγραφε τά ἀνωτέρω τήν δεκαετία τοῦ ᾿60. Ἄν ζοῦσε σήμερα τί θά ἔγραφε γιά τά ἀποτελέσματα τῆςἐκπαιδευτικῆς μεταρρυθμίσεως!

Καί φταίει ἡ Δημοτική γιά τήν τωρινή κατάντια; ἀναβλύζει αὐθόρμητα τό ἐρώτημακάθε ἑνός. Ἀπάντηση: Ὄχι! (ἤ τουλάχιστον ὄχι μονομερῶς καί ἀποκλειστικῶς αὐτή). Ἀλλά δύο πράγματα ἔχουμε νά ἐπισημάνουμε: Πρῶτον αὐτό πού ἔχουμε ἤδη τονίσει, ὅτι ἡ καθιέρωση τῆς Δημοτικῆς ὄχι μόνο δέν ἐπαλήθευσε τούς ὑποστηρικτές της πού ὑπόσχονταν πολύπλευρη ἀναμόρφωση καί ἀνάταση τῆς Νεοελληνικῆς κοινωνίας, ἀλλά τούς διέψευσε οἰκτρά καί κατά τρόπο, ὄντως, τραγικό γιά τούς Ἕλληνες. Μετά ἀπό σαρανταπέντε χρόνια διαπιστώνουμε ὅτι τό ἀκριβῶς ἐναντίον συνέβη αὐτοῦ πού μεγαλόστομα ἐπαγγέλονταν! Δεύτερον ὅτι ὅτι ἡ ἀφετηρία τῆς συνεχῶς διογκούμενης παρακμῆς τῆς Ἑλλάδος συμπίπτει μέ τή γλωσσική μεταρρύθμιση τοῦ Γ. Ράλλη καί κατόπιν τοῦ Ἐλευθ. Βερυβάκη. Ὑπάρχει χρονική συνάφεια μεταξύ τῆς προϊούσης παρακμῆς καί τῆς γλωσσικῆς μεταρρυθμίσεως. Ὑπάρχει ὅμως καί αἰτιώδηςσυνάφεια; Θεωροῦμε ὡς ἕνα βαθμό ναί! Ἡ ὅλη γλωσσική μεταρρύθμιση συνέβη, καίἀπετέλεσε μέρος, τῆς γενικώτερης κατεδαφίσεως τῶν ἐρεισμάτων αὐτοῦ τοῦ ἔθνουςἀπό τή μεταπολίτευση καί δῶθε! Τῆς κατεδαφίσεως τῶν ἀξιῶν, τῶν ἀρχῶν, τῶν προτύπων, τῆς παραδόσεως (μέρος τῆς ὁποίας ἀποτελεῖ καί ἡ γλωσσική παράδοση) αὐτοῦ τοῦ ἔθνους καθώς καί τοῦ ἤθους τῶν ἀνθρώπων πού συγκροτοῦν αὐτό τόἔθνος. Καί στή θέση αὐτῆς τῆς γενικῆς κατεδαφίσεως ἡ πρόταξη τῆς ἀντιλήψεως ὅτιὁ Νεοέλληνας μπορεῖ νά ἀπολαμβάνει τά πάντα ἄκοπα! Ὁ καθηγητής στόΠανεπιστήμιο τοῦ Yale Στάθης Καλύβας γράφει στήν Καθημερινή: «Ἡ πρόσβαση σέ μιά ἄνετη ζωή θεωρήθηκε αὐτονόητο δικαίωμα ἄσχετο μέ τήν προσπάθεια καί τίς ἱκανότητες τοῦ καθενός καί ἐντελῶς ξεκομμένο ἀπό τήν ἱκανότητα τῆς χώρας νάκαινοτομεῖ καί νά ἀνταγωνίζεται, δηλαδή νά παράγει πλοῦτο». Ὁ Ἕλληνας τῆςΜεταπολιτεύσεως θεώρησε, λοιπόν, αὐτονόητο δικαίωμα νά ἀπολαμβάνει, ἐπαναλαμβάνουμε, τά πάντα ἄκοπα. Ὄχι μόνο τά καταναλωτικά ἀγαθά – κυρίως βέβαια αὐτά −, ἀλλά καί τά πνευματικά ἀγαθά! Γιατί νά κοπιάζει ὁ Ἕλληνας μαθητής νά μάθει τά ὄντως ἐπίμοχθα γιά τήν ἀπόκτησή τους συντακτικό, γραμματική καίτονικό σύστημα τῆς λόγιας γλώσσας του; Ἄς καταργηθοῦν ἤ, ἔστω, ἄς περιορισθοῦνδραστικά, γιά νά μποῦν στή θέση τους δόκιμες μεταφράσεις καί γενικώτερα πιόπαραγωγικά μαθήματα! Ἔτσι ὁ Νεοέλληνας μαθητής δέν θά ἀσχολεῖται μέ νεκρούς τύπους, π.χ. μέ τό ἀπαρέμφατο τοῦ οἶδα καί τοῦ εἶμι, ἀλλά μέ τό τί εἶναι τό τραγικόνστό ἀρχαῖο θέατρο, ἡ ἰδέα κατά τόν Πλάτωνα, ἡ οὐσία κατά τόν Ἀριστοτέλη! Μόνο πού χάσαμε καί τά μέν καί τά δέ! Ἀπωλέσαμε ὁριστικά τήν αἴσθηση τῆς συνέχειας τῆς γλώσσας μας, τήν δέ “οὐσία” τῆς κλασσικῆς μας παραδόσεως οὔτε κατ᾿ἐλάχιστηπροσέγγιση ἐπετύχαμε (ὅπως διετείνοντο οἱ ὑποστηρικτές τῆς μεταρρυθμίσεως Ράλλη μέσῳ τῶν δοκίμων μεταφράσεων), τά δέ πιό παραγωγικά μαθήματα οὔτε σέ ἱκανοποιητικό βαθμό κατακτήσαμε! Μέ ἄλλα λόγια ἕνα πελώριο Τίποτα!

Ὁ Παν. Δρακόπουλος, μιά προφητική φωνή τῆς μακρινῆς δεκαετίας τοῦ ᾽80, ἔγραφε στήν Ἐποπτεία (τεῦχος 77, Μάρτιος 1983, σελ. 249): «Μοναδικῆςἐπικαιρότητος γιά τόν τόπο μας φιλοσοφικό ἐρώτημα συνιστᾶ ἡ παραίτηση τοῦ λαοῦμας ἀπό ὁποιαδήποτε βούληση γιά ζωή. Σπεύδω νά παρατηρήσω ὅτι δέν ἔχουμεμπροστά μας αὐτοκτονικές διαθέσεις∙ αὐτό συνέβη – γιά τελευταία, φοβοῦμαι, φορά – κατά τή διάρκεια τοῦ ἔπους τοῦ ᾽40 καί τῆς κατοχῆς. Στίς μέρες μας, ὁ λαός πεθαίνει ἀπό ἀσιτία – χωρίς κἄν νά ἔχη ἐπιλέξει τό θάνατό του, χωρίς νάἀντιλαμβάνεται ὅτι πεθαίνει. Ὁ θάνατος ἔρχεται ἐρήμην μας. Ἐάν προσέξετε τά ὅσαἀπασχολοῦν καί τά ὅσα δέν ἀπασχολοῦν τά αὐτοαποκαλούμενα “ἀνώταταπνευματικά ἱδρύματά” μας − ὅλα, ἀκαδημία, πανεπιστήμια, λογῆς σχολές καί δῆθενἰνστιτοῦτα −, ἐάν παρακολουθήσετε τά ὅσα γράφουν καί τά ὅσα δέν γράφουν οἱἐφημερίδες μας, ὁ σωρός τῶν περιοδικῶν μας καί ἡ σορός τῆς τηλεοράσεώς μας, θάδιαπιστώσετε ἀμέσως τήν ἀνατριχιαστικῆς ὡμότητος ἀντίστροφο μέτρηση, τόἐπερχόμενο σημεῖο μηδέν.Εἶναι ἐξαιρετικά χαρακτηριστικός καί ἄξιος πολλῆςμελέτης ὁ τρόπος τοῦ θνήσκειν. (Εἶναι βέβαιον ὅτι θ’ἀποτελέση θέμα γιά τούς ἱστορικούς ἄλλων, ἀσφαλῶς, λαῶν). Ἐδῶ χρειάζονται μελέτες κοινωνιολογικές, ἱστορικές, φιλοσοφικές καί ἄλλες. Μέ τό σημείωμά μου αὐτό, θἄθελα νά ἐπισημάνωἕναν ἀπό τούς ἐπί μέρους παράγοντες πού συναποτελοῦν τόν τρόπο τοῦ θνήσκειν: πρόκειται γιά τόν ἐγκλωβισμό μέσα σ’ἕνα “σήμερα” χωρίς διαστάσεις, χωρίς ἐξακτινώσεις στό χρονικό συνεχές. Ἐνῶ εἴμαστε βέβαιοι ὅτι ἔχουμε αὐτονόητο τόδικαίωμα ν’ἀποφασίζουμε γιά ὅλα, ἀκόμη καί γιά ὅσα μόνο σέ μεγάλες προοπτικές μποροῦν ν᾿ἀντιμετωπισθοῦν, οἱ ἀποφάσεις μας στεροῦνται οἱουδήποτε ἴχνουςπροοπτικῆς. Ἔτσι, γιά παράδειγμα, ἀποφασίζουμε τήν κατάργηση τῆς ἑλληνικῆςγλώσσας (τοῦ τρόπου γραφῆς της, τῆς συντακτικῆς της δομῆς, οὐ μήν ἀλλά καί τῆςσημασιολογίας πού διαφυλάσσεται ἐπί χιλιετίες!) μέ κριτήριο τό πόσο “κουράζεται” ὁ κάθε Παυλάκης κι ὁ κάθε Νικάκης στό καθ᾿ὑπόθεσιν λειτουργοῦν σχολεῖο του! Ἤ, ἄλλο παράδειγμα, βλέπουμε τόν λαό τῆς Ἰθάκης νά ἀποφαίνεται διά δημοψηφίσματος ὅτι πρέπει νά κατεδαφισθοῦν πάραυτα ὅλα τά κτίρια παραδοσιακῆς ἀρχιτεκτονικῆςκαί ν’ἀντικατασταθοῦν μέ τριάρια καί τεσσάρια γιά νά βολεύεται ἡ κάθε κυρά-Κούλα (ἡ ὁποία, ὡς λαός καί αὐτή, ψήφισε “δαγκωτά”!)».

Ὁ Χρῆστος Γιανναρᾶς ἔγραφε τό 1996 ἐξ ἀφορμῆς δηλώσεων τοῦ Γ. Ράλλη γιά τήνἀναγκαιότητα καί τό ἐπωφελές τῆς γλωσσικῆς μεταρρυθμίσεώς του κατά τό 1976 (Οἱὑπογραμμίσεις τοῦ ίδίου τοῦ συγγραφέα): «Στήν Καθημερινή τῆς περασμένης Κυριακῆς (21. 4. 96) ὁ κ. Ράλλης ὑπεραμύνθηκε μέ ἄρθρο του τῆς γλωσσικῆςμεταρρύθμισης πού ὁ ἴδιος, ὡς ὑπουργός Παιδείας, πραγματοποίησε τό 1976. Τολμῶνά ἔχω κάποιες ἀντιρρήσεις στά ἐπιχειρήματά του καί στίς θέσεις του – μέ τήνἐμπειρία τοῦ δασκάλου καί τῆς καθημερινότητας τοῦ ἁπλοῦ πολίτη. Τό πιό ἀληθινό, κατά τή γνώμη μου, γι᾿αὐτό καί ἰσχυρότερο, ἐπιχείρημα τοῦ κ. Ράλλη εἶναι ὅτι ἡ μεταρρύθμισή του ἀλλοιώθηκε καί κακοφόρμισε μετά τό 1982. Ἄς μοῦ ἐπιτραπεῖ νάκαταθέσω (γιά πολλοστή φορά) τήν ἐκτίμησή μου, πού τήν πιστεύω ρεαλιστική καίκαθόλου συναισθηματική ἤ κομματικά μεροληπτική: ὅτι ἀπό τό ᾽82 καί μετά συντελέστηκε στήν παιδεία καταστροφή, πού γιά τήν Ἑλλάδα ἀποδείχνεται τραγικότερη τῆς μικρασιατικῆς. Γιατί τό 1922 χάθηκαν ὁριστικά πανάρχαιες κοιτίδες τοῦἙλληνισμοῦ. Ἀλλά μετά τό ᾽82 χάθηκε τό συνεκτικό στοιχεῖο καί θεμέλιο τῆςδιαχρονικῆς ἑνότητας τοῦ πολιτισμοῦ τῶν Ἑλλήνων: ἡ γλωσσική συνέχεια. Χάθηκε μέτήν κατάργηση τῆς διδασκαλίας τῶν ἀρχαίων, τόν ἐξοστρακισμό τῆς μεταγενέστερης λόγιας παράδοσης∙ χάθηκε μέ τό ἔγκλημα τῆς εἰσαγωγῆς τοῦ μονοτονικοῦ. Ἡ ἀνεπανόρθωτη πιά καταστροφή θά ἐρχόταν ἔτσι κι ἀλλιῶς μέ τήν πολιτική ἀλλαγήτοῦ ᾽81. Ὅμως συνέπεσε ἡ μεταρρύθμιση Ράλλη νά ἔχει ἀνοίξει τόν δρόμο. Ὑπάρχουν ἄλλοι, ἁρμοδιότεροι ἀπό μένα, γιά νά ὑπομνήσουν στόν σεβαστό πολιτικό κάποια καίρια καί στοιχειώδη δεδομένα: ὅτι ἡ γλώσσα πλάθεται ἀπό τόν λαό, τίς ἀνάγκες καί τίς εὐαισθησίες του∙ δέν μπαίνει στό γύψο μέ κρατικά διατάγματα δίχως νά προκληθοῦν τερατογενέσεις∙ ὅτι σέ μιά προηγμένη γλώσσα συνυπάρχει ὀργανικάἡ λόγια ἔκφραση μέ τή δημώδη· ὅτι στήν Ἑλλάδα δέν ταυτίζεται συλλήβδην ἡ λόγια γλώσσα μέ τήν πλαστή κοραϊκή “καθαρεύουσα”. Ἡ κρατική ἐπιβολή τῆς δημοτικῆςστή δημόσια διοίκηση ὡς “ἑνιαίου καί δόκιμου γλωσσικοῦ ὀργάνου”, ὅπως τή θέλησε ὁ κ. Ράλλης, γέννησε μιά καινούρια “καθαρεύουσα” (γλώσσα πού ἔπρεπεὁπωσδήποτε νά “καθαρεύει”ἀπό λόγια στοιχεῖα), τεχνητή καί ψεύτικη, συχνά ὁλότελα κωμική: ἕναν τραγέλαφο κακῆς λόγιας σύνταξης μέ ὅρους δημώδους ἰδιώματος.“Δέν καταργήσαμε τήν ἀρχαιογνωσία στά σχολεῖα” λέει ὁ κ. Ράλλης. “Καθιερώσαμε νά διδάσκονται τά ἀρχαῖα κείμενα ἀπό δόκιμες μεταφράσεις”. Κάποιος ἁρμοδιότερος ἀπό μένα πρέπει νά τοῦ ὑπομνήσει τήν καισαρική διαφορά ὅτιεἶναι ἄλλο πράγμα ἡ πληροφορία πού παρέχει τό περιεχόμενο τοῦ ἀρχαιοελληνικοῦκειμένου, καί ριζικά ἄλλη ἡ γλωσσική παιδεία πού τό ἴδιο τό πρωτότυπο κείμενο προσφέρει. Ἄν τό ἑλληνόπουλο δέν προλάβει νά διδαχθεῖ τό “περιεχόμενο” κάποιων ἀρχαίων κειμένων, ἡ ζημιά δέν εἶναι ἀνεπανόρθωτη – ἀρκεῖ νά ἔχει μάθει νάκαταφεύγει σέ δόκιμες μεταφράσεις ὅποτε τό θελήσει. Ἄν ὅμως τό ἑλληνόπουλοχάσει τήν “αἴσθηση” τῆς δοτικῆς, τόν ἐθισμό στή νοηματική της λειτουργία, ἄν δένμπορεῖ πιά νά τραγουδήσει “ἐν τῷ σπηλαίῳ τίκτεται ἐν φάτνῃ τῶν ἀλόγων”, ἡ καταστροφή τοῦ γλωσσικοῦ του αἰσθητηρίου εἶναι πολιτιστικό ἔγκλημα. Ἀκριβῶςγιατί ἀποκόπτεται τό ἑλληνόπουλο ἀπό τή δυνατότητα μέθεξης στή συνέχεια τοῦπολιτισμοῦ του, χάνεται ἡ συνοχή τῆς πρότασης πού κόμιζε πάντοτε αὐτός ὁ πολιτισμός.Εἶχε πεῖ κάποτε ὁ ἀείμνηστος Παπανοῦτσος: “Δέν μπορεῖ κανείς νάμιλήσει καί νά γράψει σωστά τή δημοτική, ἄν δέν πατάει στέρεα στή γνώση τῆς ἀρχαίαςκλασσικῆς γλώσσας”. Ἀναθεματίζουν ὅλοι σήμερα, καί ὁ κ. Ράλλης ἐπίσης, τόν “κακό τρόπο” μέ τόν ὁποῖο διδάσκονταν τά ἀρχαῖα ἑλληνικά στά σχολεῖα μας πρίν ἀπό τό1976. Καί δέν θέλουν νά δοῦν ὅτι χάρη σέ ἐκεῖνο τόν “κακό τρόπο” ἡ ζωντανή καθημερινή γλώσσα ἀκόμα καί τῶν μή λογίων Ἑλλήνων διέσωζε τότε τήν ὀρθή κλίση τῶν τριτοκλίτων, τή σωστή ἐκφορά τῶν ἐπιρρημάτων, τή διάκριση τοῦ στιγμιαίου ἀπό τό διαρκές στούς χρόνους τῶν ρημάτων, καί πλῆθος ἀκόμα ἐκφραστικῶνδυνατοτήτων, πού σήμερα ἔχουν σχεδόν ἀφανιστεῖ. Ἡ ἀνεπιτήδευτη καθημερινή γλώσσα ἦταν κατάσπαρτη μέ τύπους καί ἐκφράσεις τῆς λόγιας, τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἤ καί τῆς ἀρχαιοελληνικῆς παράδοσης. Λειτουργοῦσε, ἔστω ἀνεπίγνωστα, ἡ συνέχεια τῆς γλώσσας, ἡ συνέχεια τοῦ γένους τῶν Ἑλλήνων…Ἡ ἀπόδοση ἱστορικῶν εὐθυνῶνδέν ἔχει κανένα νόημα. Ἡ καταστροφή ἔχει συντελεστεῖ καί εἶναι ἀνεπανόρθωτη. Ἄν ὁσεβαστός μου κ. Ράλλης πάρει στά χέρια του τά γραπτά τῶν σημερινῶν φοιτητῶνμας, εἶμαι σίγουρος ὅτι θά παραιτηθεῖ ἀπό κάθε προσπάθεια ὑπεράσπισης τῆςγλωσσικῆς του μεταρρύθμισης. Ἄν καί ἀρκεῖ νά διαβάζει ἐφημερίδες, νά ἀκούειραδιόφωνο καί τηλεόραση. Ἡ Ἑλλάδα αὐτοκαταδικάστηκε στήν πολιτική περιθωριοποίηση καί σέ ἐπιταχυνόμενη ὀπισθοδρόμηση. Ἡ Ἑλλάδα τέλειωσε ἀπό τήστιγμή πού αὐτοκαταργήθηκε γλωσσικά» (Τά πλάγια γράμματα τοῦ ἰδίου τοῦσυγγραφέως).

Τήν ἐποχή τῆς γλωσσικῆς μεταρρυθμίσεως τῶν Ράλλη-Βερυβάκη ὑπῆρξαν λιγοστές ἀντιδράσεις. Μεταξύ αὐτῶν ἐξέχουσες προσωπικότητες τῆς πνευματικῆς ζωῆς τῆςτότε Ἑλλάδος, ὅπως ὁ φιλόσοφος καί Πρόεδρος τῆς Δημοκρατίας ΚωνσταντῖνοςΤσάτσος καί ὁ ποιητής Ὀδυσσέας Ἐλύτης (ἄν δέν μέ ἀπατᾶ ἡ μνήμη μου ἀντέδρασανκαί ἄλλοι σημαντικοί ποιητές, ὅπως, π.χ., ὁ Νικηφόρος Βρεττάκος, ὁ ὁποῖος σέ τηλεοπτική ἐκπομπή τῆς τότε κρατικῆς – μοναδικῆς τότε – τηλεοράσεως ἐτάχθη ὑπέρτῆς ἐπαναφορᾶς τοῦ μαθήματος τῶν ἀρχαίων ἑλληνικῶν στό Γυμνάσιο).

Ὁ Κωνσταντῖνος Τσάτσος, καίτοι γνήσιος δημοτικιστής, ἀντιδρᾶ στόνἐξοστρακισμό τῆς καθαρεύουσας, θεωρώντάς τον μιά πράξη βάρβαρη: «Ἀπό τό 1933 στρέφομαι ὁριστικά πρός τή δημοτική, χωρίς ποτέ νά θεωρῶ ξορκισμένη τήνκαθαρεύουσα, τῆς ὁποίας τήν ὀμορφιά καί αἰσθάνομαι καί συχνά διαβάζω, καί ἀπότήν ὁποία πολλά δανείζομαι, γιά νά ἐμπλουτίσω τή δημοτική μου. Θεωρῶ τόν διωγμό τῆς καθαρεύουσας πού τώρα ἐπιβάλλεται καί νομοθετικά ἀπό τήν Πολιτεία, μιάπράξη βάρβαρη, πού δέν ἐξηγεῖται παρά ὡς μέρος μιᾶς γενικώτερης τάσης νάκαταλυθῆ ὁ πλοῦτος τῆς ἑλληνικῆς παράδοσης. Μπορεῖ μερικοί εἰδήμονεςγλωσσολόγοι καί γραμματικοί νά συνεργοῦν σέ αὐτή τήν καταστροφή ἀπό μιάδογματική ἀκαμψία». Ὁ ἴδιος φιλόσοφος ἐπικαίρως, τό 1976, ἀμέως μετά τήνκαθιέρωση τῆς Δημοτικῆς ὡς ἐπίσημης γλώσσας τῆς Ἑλληνικῆς Παιδείας καί τῆςἙλληνικῆς Δημοσίας Διοικήσεως, τήν ἀπολάκτιση τῆς καθαρεύουσας καί τήνκατάργηση τῆς διδασκαλίας τῶν Ἀρχαίων Ἑλληνικῶν στό τριετές Γυμνάσιο, ἐδήλωσε ἐπισήμως στήν Ἀκαδημία τῶν Ἀθηνῶν τά ἑξῆς: «Τά ἀρχαῖα ἑλληνικά δέν εἶναι ξένη γλῶσσα. Εἶναι ἡ γλῶσσα μας. Εἶναι ἡ ρίζα τῆς σημερινῆς μορφῆς της. Ἔχει τήν ἴδιανψυχήν, τόν ἴδιον ἐσωτερικόν ρυθμόν. Εἶναι ἡ ἀκένωτος πηγή πρός ἐμπλουτισμόν, πρός ἐκλέπτυνσιν, πρός ἀποκρυστάλλωσιν τῆς σημερινῆς μας γλώσσης. Ὅσοι δένγνωρίζουν καλά ἀρχαῖα ἑλληνικά, δέν ἠμποροῦν νά γράφουν καί καλήν Δημοτικήν».

Ὁμοίως καί ὁ Ὀδυσσέας Ἐλύτης τήν ἴδια ἐποχή ἀντιτίθεται στήν κατάργηση τῶνἀρχαίων στό ἑλληνικό Γυμνάσιο: «Ἐγώ δέν ξέρω νά ὑπάρχει, παρά μόνο μία γλώσσα, ἡ ἑνιαία γλῶσσα, ἡ ἑλληνική, ὅπως ἐξελίχθηκε ἀπό τήν ἀρχαία, πού ἔπρεπε νά εἶναιτό μεγάλο καμάρι μας καί τό μεγάλο στήριγμα…Οἱ ρίζες μας βρίσκονται ἐκεῖ στάἀρχαία. Γι’αὐτό καί λυπᾶμαι πού καταργήθηκαν ἀπό τό γυμνάσιο καί ἄς μέ ποῦνεκαθυστερημένο… Ἔχω τήν ἐντύπωση ὅτι μόνο ὅποιος γνωρίζει τά ἀρχαῖα μπορεῖ νάγράψη σωστά καί τήν νεοελληνική δημοτική. Αὐτά πού βλέπουμε καί ἀκοῦμε σήμερα γύρω μας, μέ συγχωρεῖτε, εἶναι κορακίστικα».

Ἀλλά καί ὁ Κορνήλιος Καστοριάδης πρός τά τέλη τῆς δεκαετίας τοῦ ᾿80 εἶναι καταπέλτης κατά τοῦ μονοτονικοῦ: «Ἄν δέν θέλετε κύριοι τοῦ ὑπουργείου νά κάνετε φωνητική ὀρθογραφία, τότε πρέπει νά ἀφήσετε τούς τόνους καί τά πνεύματα, γιατί αὐτοί πού τούς βάλανε ἤξεραν τί ἔκαναν. Δέν ὑπῆρχαν στά ἀρχαῖα ἑλληνικά γιατί ἁπλούστατα ὑπῆρχαν μέσα στίς ἴδιες τίς λέξεις. Αὐτοί, οἱ Κριαρᾶς καί οἱ ἄλλοι, τάκτήνη τά τετράποδα πού ἔκαναν αὐτές τίς μεταρρυθμίσεις – αὐτό παρακαλῶ νάγραφεῖ στίς ἐφημερίδες – δέν ξέρουν τί εἶναι γλῶσσα. Δέν ξέρουν αὐτό πού γνώριζε ἡ κόρη μου στά τρία της χρόνια. Μάθαινε μιά λέξη καί μετά ἔψαχνε γιά τίς συγγενεῖςτης. Αὐτό εἶναι μιά γλῶσσα. Ἕνα μᾶγμα, ἕνα πλέγμα, ὅπου οἱ λέξεις παράγονται οἱ μέν ἀπό τίς δέ, ὅπου οἱ σημασίες γλιστρᾶνε ἀπό τή μία στήν ἄλλη, εἶναι μία ὀργανική ἑνότητα ἀπό τήν ὁποῖα δέν μπορεῖς νά βγάλεις καί νά κολλήσεις πράγματα, δυνάμει μιᾶς ψευτοκυβέρνησης, καθισμένος σ’ ἕνα γραφεῖο στό ὑπουργεῖο Παιδείας. Ἡ κατάργηση τῶν τόνων καί τῶν πνευμάτων εἶναι ἡ κατάργηση τῆς ὀρθογραφίας, πού εἶναι τελικά ἡ καταστροφή τῆς συνέχειας. Ἤδη, τά παιδιά δέν μποροῦν νάκαταλάβουν Καβάφη, Σεφέρη, Ἐλύτη γιατί αὐτοί εἶναι γεμᾶτοι ἀπό τόν πλοῦτο τῶνἀρχαίων ἑλληνικῶν. Δηλαδή, πᾶμε νά καταστρέψουμε ὅ,τι κτίσαμε. Αὐτή εἶναι ἡ δραματική μοῖρα τοῦ σύγχρονου ἑλληνισμοῦ».

Οἱ σημερινοί διανοούμενοι καί προοδευτικοί διανοούμενοι δέν λαμβάνουν ὑπ᾿ ὄψιντήν τραγική ἐμπειρία τῆς Νεοελληνικῆς κοινωνίας ἀπό τή Μεταπολίτευση καί δῶθε; Καί τήν λογία γλῶσσα ἀπολέσαμε καί ἡ περιβόητη καί πολυθρύλητη παιδευτική ἀναγέννηση καί ἐθνική ἄνθιση ὄχι μόνο δέν ἔλαβε χώρα, ἀλλά ἔλαβε χώρα τό ἀκριβῶς ἀντίθετο, γενικευμένη ἀπαιδευσία, ἐθνική παρακμή καί οἰκονομική καταβαράθρωση! Καί νά σκεφθεῖ κανείς ὅτι ὁ ρυθμός ἀναπτύξεως τῆς ἑλληνικῆςοἰκονομίας τή δεκαετία τοῦ ᾽50, τοῦ ᾽60 καί μέχρι τά μισά περίπου τῆς δεκαετίας τοῦ ᾽70 ἦταν τῆς τάξεως τοῦ 7%, γεγονός πού βάρυνε καθοριστικά στήν ἀπόφαση τῶνΕὐρωπαίων νά μᾶς δεχθοῦν στήν τότε ΕΟΚ. Μετά; Μετά ἡ ἀπόλυτη κατρακύλα! Καί ὄχι μόνο στόν οἰκονομικό τομέα, ἀλλά σέ ὅλους τούς τομεῖς τῆς δημόσιας ζωῆς τῆςἙλλάδος: τήν παιδεία, τόν πολιτισμό, τή πολιτική, τή φιλοσοφία, τή θεολογία, τήλογοτεχνία κλπ. Ὁ καθ. Κώστας Ἀνδρουλιδάκης αἴφνης γράφει: «Σοβαρό πρόβλημα ἐπίσης ἡ γενική πτώση τοῦ ἐπιπέδου τῶν πανεπιστημιακῶν σπουδῶν. Χωρίς ὑπερβολή μποροῦμε πιά νά μιλᾶμε γιά παρωδία σπουδῶν (εἰδικά στίς ἀνθρωπιστικέςἐπιστῆμες), ὅπως γενικότερα ἰσχύει ὁ τρομερός αὐτός χαρακτηρισμός γιά πλῆθοςθεσμῶν στή χώρα μας». Μάλιστα ὁ ἴδιος καθηγητής λίγο παρακάτω στό ἀνωτέρωἄρθρο κάνει λόγο γιά «τό συνεχές χαμηλότερο ἐπίπεδο τῶν διδασκόντων στά ΑΕΙ».

Βεβαίως δέν λησμονοῦμε καί καταδικάζουμε τό μετεμφυλιακό κλίμα διώξεων τῶνἀριστερῶν, τά πιστοποιητικά κοινωνικῶν φρονημάτων καί τόν αὐταρχισμό πού ἐπικρατοῦσαν στή μεταπολεμική Ἑλλάδα. Δέν πρέπει ὅμως νά παραθεωροῦμε ὅτιπέραν τῆς ἀναντίρρητης οἰκονομικῆς ἀναπτύξεως, εἶχε ἡ Ἑλλάδα νά παρουσιάσει καίμουσικούς τῆς περιωπῆς τοῦ Θεοδωράκη καί τοῦ Χατζηδάκι, ποιητές τῆς περιωπῆςτοῦ Σεφέρη καί τοῦ Ἐλύτη, φιλοσόφους τῆς περιωπῆς τοῦ Ἰ.Θεοδωρακόπουλου, τοῦΚ.Τσάτσου, τοῦ Π. Κανελλόπουλου, τοῦ Ε. Παπανούτσου καί τοῦ Κ.Γεωργούλη. Τώρα τί ἔχει νά παρουσιάσει ἡ Ἑλλάδα; Καί ἄν κανείς, βασίμως, ἀντιλέξει ὅτι καί ἡ περίοδος τῆς Μεταπολιτεύσεως ἔχει νά ἐπιδείξει λαμπρά πνευματικά μεγέθη, ὅπως, π.χ., τόν Τ. Κονδύλη, τόν Χρ. Μαλεβίτση, τόν Εὐ. Μουτσόπουλο, τόν Χρ. Γιανναρᾶ, τόν Στ. Ράμφο, τόν Ἀρ. Σκιαδᾶ, τόν Ἀν. Γιανναρᾶ καί πλείστους ὅσους ἄλλους, θά συμφωνήσουμε μέν μαζί του, θά τοῦ ὑπενθυμίσουμε ὅμως ὅτι ὅτι οἱ ὡς ἄνωπνευματικές προσωπικότητες (καί πλεῖστοι ἄλλοι − τελείως ἐνδεικτικά μνημονεύσαμε μερικούς) τήν σχολική τοὐλάχιστον παιδεία, ἀλλά καί τήν πανεπιστημιακή τους ὀφείλουν στήν πρό Ράλλη μεταρρύθμιση, ἔστω καί ἄν συμφωνοῦν μ’αὐτήν. Ἕνας φίλος εἶχε πεῖ κάποτε ὅτι ἀπό τήν Ἑλλάδα τοῦ Ἐλύτη καί τοῦ Χατζηδάκι φτάσαμε στήν Ἑλλάδα τῆς Μενεγάκη καί τοῦ Λαζόπουλου! Βέβαια γιά νά εἴμαστε δίκαιοι στήν Μεταπολιτευτική Ἑλλάδα ἀνεδείχθη ὁ ὑψηλῆς περιωπῆς κινηματογράφος τοῦ Θόδωρου Ἀγγελόπουλου.

Μάλιστα ὄχι μόνο δέν πραγματοποιήθηκαν οἱ ὑποσχέσεις τῶν μεταρρυθμιστῶν, ἀλλά κόπηκε καί τό νῆμα τῆς γλωσσικῆς συνέχειας τῆς ἑλληνίδος φωνῆς. Τόσύγχρονο ἑλληνόπουλο δυσκολεύεται ἤ ἀδυνατεῖ παντελῶς νά κατανοήσει τάπολιτικά κείμενα τοῦ μεγαλύτερου νεοέλληνα πολιτικοῦ, τοῦ Ἐλευθ. Βενιζέλου (ἤκαί τοῦ Χαριλάου Τρικούπη καί τοῦ Ἰ. Καποδίστρια), τά διηγήματα τοῦ μεγαλύτερουνεοέλληνα πεζογράφου, τοῦ Ἀλ. Παπαδιαμάντη (ἤ καί τοῦ Γ.Βιζυηνοῦ), τά ἱστορικά κείμενα τοῦ μεγαλύτερου νεοέλληνα ἱστορικοῦ, τοῦ Κ. Παπαρρηγόπουλου (ἤ καί τοῦ Σπ. Ζαμπελίου καί τοῦ Σπ. Τρικούπη), τά κείμενα τοῦ μεγαλύτερου νεοέλληνα φιλολόγου, τοῦ Ἰ. Συκουτρῆ (ἤ καί τοῦ Ἀδ. Κοραῆ), τά κείμενα τῶν σπουδαίων φιλοσόφων τοῦ 20ου αἰῶνος, ὅπως τοῦ Θεοφίλου Βορέα, τοῦ Ν. Λούβαρι, τοῦ Σπ. Κυριαζόπουλου καί τοῦ Κων. Γεωργούλη, τά κείμενα τοῦ πρυτάνεως τῶν Ἑλλήνωνθεολόγων τοῦ 20ου αἰῶνος, Παν. Τρεμπέλα (ἤ καί τοῦ Ἰ. Καρμίρη, τοῦ Παν. Μπρατσιώτη καί τοῦ Χρ. Ἀνδρούτσου), κείμενα σπουδαίων νεοελλήνων θεολόγων γραμμένα στήν καθαρεύουσα, ὅπως τοῦ π. Ἰωάννου Ζηζιούλα, τοῦ π. Ἰωάννου Ρωμανίδου, τοῦ Γεωργίου Μαντζαρίδη, τά κείμενα σπουδαίων Γερόντων τοῦ 20ουαἰῶνος, ὅπως τοῦ π. Φιλοθέου Ζερβάκου, τοῦ π. Γαβριήλ Διονυσιάτου, τοῦ π. Θεοκλήτου Διονυσιάτου, τοῦ π. Δανιήλ Κατουνακιώτου, τοῦ π. Ἐπιφανίου Θεοδωροπούλου κ. ἄ., τά κείμενα τοῦ μεγάλου Ἁγίου τοῦ 20ου αἰῶνος, τοῦ ἁγίου Νεκταρίου Πενταπόλεως, τά κείμενα τοῦ μεγαλύτερου νεοέλληνα Πατέρα τῆςὈρθοδόξου Ἐκκλησίας, τοῦ ὁσίου Νικοδήμου τοῦ Ἁγιορείτου – κείμενα πού ἄνετα κατανοεῖ ὁ γεννηθείς πρό τοῦ 1960 περίπου. Τώρα γιά νά γίνουν κατανοητοί οἱ ἀνωτέρω διανοητές χρειάζονται μεταγλώττιση στήν σημερινή μορφή τῆς γλώσσας μας.

Οἱ ἀνωτέρω ἀναφερθέντες καί πλεῖστοι ὅσοι ἄλλοι συγγραφεῖς, πού δένμνημονεύσαμε, ἀλλ᾿ἔχουν ἐξίσου σημαντικό ἔργο, ἔχουν γράψει σέ λόγια μορφή τῆςἑλληνικῆς γλώσσας καί ἀποτελοῦν ἀναπόσπαστο κομμάτι τῆς νεοελληνικῆς μας παραδόσεως. Χαρακτηριστικά ὁ Ρένος Ἀποστολίδης, πού κάθε ἄλλο παρά συντηρητικός, γλωσσαμύντωρ καί καθαρευσιάνος μπορεῖ νά χαρακτηρισθεῖ ἔχειγράψει: «Δύο αἰῶνες τώρα, τοὐλάχιστον (γιά νά μήν πῶ 25) ὅλος ὁ θεωρητικός ὁπλισμός αὐτοῦ τοῦ Τόπου, ὅ,τι σκέφτηκαν ἄνθρωποι ἱκανοί νά σκεφτοῦν καί νάδιατυπώσουν κάτι τό θεωρητικό κ᾿ ἐπιστημονικό, εἶναι στήν Καθαρεύουσα». Βέβαια θεωρῶ ὅτι εἶναι ὑπερβολική αὐτή ἡ ἀπόφανση τοῦ Ρένου Ἀποστολίδη∙ διασώζει ὅμωςμεγάλο ποσοστό ἀληθείας. Μέ τόν βάρβαρο, ὅπως τόν ἐχαρακτήρισε ὁ Κ. Τσάτσος, καί βίαιο ἐξοστρακισμό τῆς καθαρεύουσας ἀπό τή Δημόσια ζωή καί Παιδεία τοῦτόπου, καί τήν ἐπιποθούμενη καί ἰσχυρῶς ἐπηγγελμένη ἀπό τούς ὀπαδούς τῆςγλωσσικῆς μεταρρυθμίσεως πνευματική ἄνθιση, οἰκονομική ἰσχύ καί πολιτιστική ἀναγέννηση τῆς χώρας ἀπετύχαμε νά πραγματοποιήσουμε καί τοὐναντίον στερήσαμε, ἴσως ἀμετάκλητα, στή νεώτερη γενιά τῆς Ἑλλάδος τή γλωσσική πρόσβαση σέ ἕνασημαντικό, ζωντανό καί πλούσιο κομμάτι τῆς νεοελληνικῆς μας παραδόσεως. Κυριολεκτικῶς εἰπεῖν πάθαμε αὐτό πού ἔπαθε ὁ συγκλητικός τῆς ἐποχῆς τοῦ Μ. Βασιλείου, ὁ ὁποῖος ἐγκατέλιψε τό Συγκλητικό ἀξίωμα χάριν τῆς μοναστικῆςπολιτείας καί στόν ὁποῖο ὁ Καππαδόκης Ἱεράρχης εἶπε: “Καί τό Συγκλητικόνἀπώλεσας καί μοναχός οὐκ ἐγένω.”

Ἀπό τήν ἐμπειρία πού ἔχω ὡς Σχολικός Σύμβουλος Φιλολόγων τῆς Μεσσηνίας τήνπερίοδο 2007 ἕως 2011 μπορῶ βάσιμα νά ἰσχυριστῶ ὅτι ἡ γλωσσική ἐπάρκεια τῶνμαθητῶν εἶναι ἐλλιπεστάτη. Κατά τή διάρκεια τῆς θητείας μου ἐπισκέφθηκα περί τά20 σχολεῖα στήν Καλαμάτα, ἀλλά καί εὐρύτερα στό νομό Μεσσηνίας καί ἦλθα σέ ἐπαφή μέ 100 περίπου φιλολόγους πού ἐργάζονται ὡς μάχιμοι ἐκπαιδευτικοί σέ αὐτά. Τό συμπέρασμα εἶναι ἄκρως ἀπογοητευτικό. Οἱ ἐκπαιδευτικοί μοῦ τόνισαν ὅτι οἱμαθητές τους ἀδυνατοῦν νά παράγουν λόγο, εἴτε γραπτό εἴτε προφορικό, σέ ἱκανοποιητικό βαθμό. Μάλιστα ἀπεχθάνονται τά γλωσσικά μαθήματα εἴτε ἀφοροῦντά Ἀρχαῖα Ἑλληνικά εἴτε τά Νέα Ἑλληνικά. Ὅπως χαρακτηριστικά μοῦ εἶπεΔιευθύντρια φιλόλογος ἑνός Γυμνασίου τῆς Καλαμάτας τό μάθημα τῆς Γλώσσας (Νεοελληνικῆς καί Ἀρχαίας) ἀποτελεῖ τό φόβητρο τῶν μαθητῶν, ὅπως κάποτε φόβητρο τῶν μαθητῶν ἀποτελοῦσαν τά Μαθηματικά. Οἱ ἐκπαιδευτικοί τόνισαν ὅτι εἶναι ἐντελῶς ἀπαράδεκτα τά βιβλία τῶν Γλωσσικῶν μαθημάτων, ἰδιαίτερα τάἈρχαῖα τῶν τριῶν τάξεων τοῦ Γυμνασίου.

Ἡ γλωσσική ἀνεπάρκεια συμπαρασύρει καί τή διδασκαλία τῶν ἄλλων μαθημάτωνσέ ἀναποτελεσματικότητα, ἀκριβῶς γιατί ἡ διδασκαλία διενεργεῖται κυρίως μέσῳ τῆςγλώσσας. Ἡ γλῶσσα διατρέχει ὅλα τά διδασκόμενα μαθήματα καί ἀποτελεῖ τόκυριώτερο μέσο μεταδόσεως τῶν πληροφοριῶν καί ἐπικοινωνίας διδασκόντων καίδιδασκομένων. Καί ἡ μαθησιακή αὐτή ἀποτυχία καί ἀναποτελεσματικότητα δέν περιορίζεται μόνο στά λεγόμενα θεωρητικά μαθήματα, ἀλλά ἐπεκτείνεται καί στάλεγόμενα θετικά. Ἕνας μαθηματικός μοῦ ἔλεγε ὅτι οἱ μαθητές του ἀδυνατοῦσαν νάκατανοήσουν τίς λέξεις “ἀνιοῦσα” καί “κατιοῦσα”. Στόν γνωστικό τομέα πού ἡ γλωσσική ἀνεπάρκεια ἔχει ἀρνητικώτατες συνέπειες εἶναι ἡ Ἱστορία, μάθημα βασικώτατο γιά τή συγκρότηση ἱστορικῆς καί ἐθνικῆς συνειδήσεως. Φαντάζομαι ὅτικαί στά Θρησκευτικά κάτι ἀνάλογο θά συμβαίνει μέ ἀποτέλεσμα νά ἀκυρώνεται ἤ νάδυσχεραίνεται δραματικά ἡ ἀνάπτυξη θρησκευτικῆς συνειδήσεως.

Ἀναντίρρητα ἡ γλῶσσα ἀποτελεῖ την κυριώτερη νοητική δεξιότητα (intellectualskill) πού καθιστᾶ δυνατή τήν πρόσβαση στή συνεχῶς διογκούμενη καί ἀνανεούμενη ἐπιστημονική γνώση. Ἡ γλῶσσα ἀποτελεῖ sine qua non προϋπόθεση γιά τήνἀνάπτυξη ὄχι μόνο τῆς γνωστικῆς, ἀλλά καί τῆς μεταγνωστικῆς ἱκανότητος τῶνμαθητῶν. Ἡ πρόσβαση στήν συνεχῶς παραγόμενη καινούργια γνώση εἶναι ἀδύνατη χωρίς τήν ἐπαρκῆ κατοχή τοῦ γλωσσικοῦ ὀργάνου. Βεβαίως γνωρίζω τήν ἔνστασηὁρισμένων στό θέμα αὐτό: ἡ πρόσβαση στήν καινούργια γνώση μπορεῖ νά γίνει ἀποτελεσματικώτερα μέ τά Ἀγγλικά παρά μέ τά Ἑλληνικά. Τοῦτο ὡς ἕνα σημεῖο εἶναιἀναντιρρήτως ἀληθές. Ὅμως θά ἀφήσουμε τή γλῶσσα μας νά ἀχρηστευθεῖ de facto; Εἶναι θέμα ἐπιλογῶν καί προτεραιοτήτων τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, κυρίως αὐτοῦ, καίτῆς Ἑλληνικῆς πολιτείας…

Γιά νά εἴμαστε δίκαιοι ἡ ἀναντίρρητη γλωσσική ἀνεπάρκεια τῶν σημερινῶν μαθητῶνκαί φοιτητῶν ὀφείλεται, σέ πολύ μεγάλο βαθμό, στήν χρήση τῆς νέας τεχνολογίας. Ἡ συνεχής χρήση τοῦ Η/Υ καί τοῦ κινητοῦ ἔχει ἄμεσες ἐπιπτώσεις στήν ὀργάνωση, δόμηση καί ἐκφορά τῆς γλώσσας. Τά περιβόητα Greeklish εἶναι γνωστά τοῖς πᾶσι καίδέν πρόκειται νά μείνουμε περισσότερο στό θέμα αὐτό. Πάντως συνιστᾶ ἕνα ἀκόμα πρόβλημα πού ὀφείλει νά ἀντιμετωπίσει ἡ Πολιτεία. Ὁ π. Βασίλειος Θερμός γράφειἐπ᾿ αὐτοῦ: «Παλιά τό περιβόητο γλωσσικό πρόβλημα ἦταν συνώνυμο τῆς ἀντιδικίας δημοτικῆς καί καθαρεύουσας, ἐνῶ σήμερα τοῦ ἀγῶνα ἐπικράτησης μεταξύ γλώσσας καί εἰκόνας-ψηφιακότητας» (Ἡ ὑπογράμμιση τοῦ π. Βασιλείου). Θεωροῦμε πώς βασικά ἔχει δίκιο ὁ π. Βασίλειος. Γενικά ἐπίσης θεωροῦμε πώς εἶναι εὔστοχες οἱἀναλύσεις του γιά τή γλῶσσα σέ σχέση μέ τήν συνεχῆ χρήση τοῦ Η/Υ ἀπό τούς νέους πού ἐπιχειρεῖ στό πρῶτο κεφάλαιο, τό ἐπιγραφόμενο Ἡ τωρινή γλωσσική κατάσταση τοῦ Ἕλληνα στό βιβλίο του Σύνεσις καί παράνοια. Ὅμως ἡ παραδοχή τῆς θέσεως αὐτῆς καθιστᾶ περιττή τή διδασκαλία τῶν ἀρχαίων καί τῶν νέων ἑλληνικῶν; Ἴσα-ἴσατώρα ἐπιβάλλεται ἡ ἀποτελεσματικώτερη διδασκαλία τῆς ἑλληνικῆς γλώσσας, σέ ὅλες τίς φάσεις καί μορφές τῆς διαχρονικῆς παρουσίας της. Εἶναι τό ἀπαραίτητοἀντιστάθμισμα, τό ἀπαραίτητο ἀντίβαρο στήν ἐπίδραση τῆς νέας τεχνολογίας στόνγλωσσικό ἀκροτηριασμό τῶν συγχρόνων παιδιῶν!

Ὁ π. Παντελεήμων Μίχας, ἱερομόναχος στή Μονή τῆς Κεχαριτωμένης στήνΤροιζήνα, πνευματικό τέκνο τοῦ π. Ἐπιφανίου Θεοδωροπούλου, μοῦ εἶπε ὅτι ὁ μακαριστός Γέροντας ἦταν βαθιά, ἦταν ἀπαρηγόρητα στενοχωρημένος τό 1976 γιάτήν γλωσσική μεταρρύθμιση τοῦ Γ. Ράλλη. Τήν θεωροῦσε δέ τόσο καταστρεπτική γιάτήν Ἑλλάδα, ὅσο ἦταν καταστρεπτική ἡ ἀπώλεια τοῦ Μικρασιατικοῦ Ἑλληνισμοῦ τό 1922. Ὁ μεγάλος ἅγιος τῶν ἡμερῶν μας, ὁ Γέροντας Πορφύριος ἔλεγε: «Ἡ γλῶσσαεἶναι σπουδαῖο πρᾶγμα. Ἔχουν πεῖ τόσο βαθιά πράγματα σ᾽ αὐτή τήν γλῶσσα καί δένπρέπει ἐμεῖς νά τήν ἀφήσουμε, γιατί θά φτωχύνουμε πολύ. Θά καταργηθοῦν ὅλα, ἀλλά ὕστερα ἀπό χρόνια οἱ ἄνθρωποι θά ἀναζητήσουν πάλι τήν παλιά γλῶσσα καί τά κείμενα ἐκεῖνα. Γιατί θά κουραστοῦν, θά ἀδειάσουν. Ἡ λέξη πού χρησιμοποιεῖ ὁ παλιός ἔχει σημασία.Ἡ φράση “μέσα στόν Χριστό” διαφέρει ἀπό τήν φράση “ἐν τῷ Χριστῷ” ἤ “ἐν Χριστῷ” καί ἄς φαίνεται ὅτι εἶναι τό ἴδιο. Λοιπόν, ἔπρεπε νά συνεχίσουν νά μαθαίνουν τά ἀρχαῖα τά παιδιά καί οἱ λογοτέχνες, οἱ ποιητές ἄςἔγραφαν στήν νέα, ὅπως θέλουν, καί ἄς τούς διαβάζουν τά παιδιά καί ὅλοι. Ἐκείνητήν γλῶσσα ὅμως νά μήν τήν ἀφήναμε, δέν ἔπρεπε. Φτωχαίνουμε πολύ». Ὡσαύτως ὁ π. Πορφύριος θεωρεῖ τήν διδασκαλία τῆς ἀρχαίας ἰσχυρή ἐκγύμναση τοῦ νοῦ: «Δέν ἔπρεπε νά πάψουν νά μαθαίνουν στά παιδιά τήν παλιά γλῶσσα. Εἶναι ψυχολογικοί οἱλόγοι πού δυσκολεύουν τά παιδιά στήν μάθηση, ὄχι πώς εἶναι δύσκολο νά μάθουν ἀρχαῖα. Καί ἦταν μιά σπουδαία ἄσκηση αὐτή γιά τά παιδιά. Μιά ἐξάσκηση τοῦ νοῦ».

Βέβαια τώρα ἡ Δημοτική καί τό μονοτονικό ἐπεκράτησαν καί μᾶλλον ὁριστικά. Δένἔχουν πλέον θέση οἱ θρῆνοι καί οἱ ἱερεμιάδες γιά τόν ἀπολεσθέντα γλωσσικό πλοῦτο. Ὅ γέγονε, γέγονε. Ἅς εἴμαστε προσεκτικοί νά μή ἐπαναλάβουμε τά ἴδια ἤ παραπλήσια λάθη καί στόν θεσμό τῆς γλώσσας (καί εἶναι ἕνας θεσμός ἡ γλῶσσα, ἕνας κοινωνικός θεσμός) ἤ σέ ἄλλους θεσμούς.

Ο ζωγραφικός πίνακας που πλαισιώνει τη σελίδα είναι έργο της Μαρίας Αναγνωστοπούλου.

Γλωσσική μεταρρύθμιση καί ἐθνική παρακμή

Erdoğan is the catalyst not the cause of Turkey’s authoritarian future

0

This week we caught up with Ahval columnist and political scientist Gökhan Bacık to discuss where Turkey’s current political system is heading and possible changes to the state’s power structure. Bacık had the following to say:

Turkey has reached a consensus that the country’s current predicament is not just a product of the state system, but society as a whole, with a wide range of the Turkish political demographic – from Islamists to secular Kemalists – adhering to this theory

The Turkish political structure is essentially one where the bureaucrats and military make the key decisions. While Turkey has a parliament and supreme court, those authorities linked directly to President Recep Tayyip Erdoğan intervene when necessary – shaping both government branches accordingly.

Erdoğan is playing a game on his own terms where the opposition is unable to change the rules. And it is not clear what anyone can do if they are not happy with the status quo. They could take to the streets in protest – an approach the opposition would appreciate. But the fact of the matter is there is a different power structure in Turkey today than there was a decade ago.

The question is whether Erdoğan will keep things the way they are or if there will be another ideological transformation in Turkey. Because remaining within the confines of the current system would eventually no longer serve Erdoğan’s long-term goals.

Will circles closely linked to Erdoğan’s government come out and declare that Western democracy is insufficient and that Islamic democracy is the truest form of governance? Because, based on what has happened in Turkey, the end of the road is in sight. The current trajectory will end in an existential questioning of Western democracy and entirely change the political system.

The current circumstances are exhausting for Erdoğan too. Using your veto power repeatedly in an authoritarian regime within a democratic system is politically costly and becomes a gradually more difficult process to lean on as time passes. Erdoğan’s rule is under the guise of a democracy but the ruse is unsustainable. As such, it is necessary to call the political system what it actually is in order to consider returning to democratic values.

In any case, the system in Turkey has unofficially changed since Erdoğan’s Justice and Development Party (AKP) took power in 2002 and should be carefully scrutinised since the current situation cannot be explained with the old political theory.

Not only did Turkey’s political system change, but its economic system as well. The state has been very active in the economy, through moves such as printing more Turkish lira and injecting it into the market.

Erdoğan’s repeated economic intervention also included his removal of Turkish Central Bank Governor Murat Çetinkaya for not lowering interest rates fast enough last year and Turkey’s Banking Regulation and Supervision Agency (BDDK) temporarily banning lira trading at Citigroup, UBS and BNP Paribas after the currency fell to a record low of 7.27 per dollar in early May.

What we are experiencing is statism, a doctrine of giving a centralised government control over economic planning and policy. In Turkey’s case, this is a third-world type of statism.

The current government’s economic policy carries arguments of a free market. But it is not time for the economic system to reform. There are already signs of such drastic remodelling in Turkey through a change in political attitude towards the West. In Turkey’s military bureaucracy, there is already an ingrained anti-Western sentiment.

The government preceding the ruling AKP fell out with the United States long before Erdoğan took power. If you listen to Kemalists, you will hear dreams of modernisation, but none favour Europe. There are no pro-Western actors left in Turkey and Turkish relations with the West are based on pragmatism. Ankara’s pro-Westernism ceased to exist in the 1970s.

That pre-Erdoğan policy model was similar to those of China and Russia, and one which aspires to become more secular, without the West. Moreover, the West’s ability to impact Ankara has decreased over the years.

The expectation that the Turkish economy will play a positive role in the future of Erdoğan’s government is gone. Turkey’s political economy has changed. The middle class will become poorer, but this will only have a limited effect on Erdoğan’s overall popularity since it is the poorer economic classes that support him.

When it comes to future elections, financially, Turkey is being relegated to a lower global league. The people of Turkey are growing accustomed to this change. So why would Erdoğan place his power at risk and leave the door open to possible snap elections? Whether he will take this route or hold elections as scheduled in 2023 be revealed in the weeks and months ahead.

Although Turkey has a parliament and judicial courts, which are necessary institutions in the democratic process, they only function through Erdoğan’s intervention. Yes, this country wanted to modernise and prosper, yet after almost 200 years since the Tanzimat period, a time when the Ottoman Empire went through a series of constitutional reforms in the name of modernisation, what we have in the end is a Turkish authoritarian regime.

There will be no Norway that emerges from Turkey. There is a peculiar, harsh political culture that has formed in Turkey – one that the country does not wish to abandon. It is not only the state that defends it, but the people as well. Society wants a strong leader. It does not wish to rely too much on institutions and it does not hold in high regard intermediary organisations.

The Republic of Turkey is nearing its centenary and it is possible to discern the traits and society that make up the current state of the country. This nation does not have the capacity to produce pro-Western sentiment.

This is Ankara’s political model, a stylistically Turkish authoritarian regime that views the world through a lens of suspicion. Moreover, it also sees that the people are quick to follow the state in holding enmity toward other groups and individuals.

A Western-style state will not emerge from here, but rather an Islamist-Turkish variation. Turkey will inevitably want to label this political structure.

The only democratic practice maintained in Turkey is a commitment to the ballot box. Turkish society holds the ballot box in very high esteem. There may be a risk at this juncture where Erdoğan is concerned, but as long as he does not hold a snap election, it is safe to say that for now, he is not going anywhere.

https://ahvalnews.com/recep-tayyip-erdogan/erdogan-catalyst-not-cause-turkeys-authoritarian-future

Turkey: Westerner in word, anti-Western in deed

0

The “West”, precisely the European Union and NATO, but many “non-aligned” western countries as well, are currently in a war-like situation. Putin’s Russia appears as an aggressor in Ukraine and even as a threat to Europe since he hints that he may make use of weapons beyond the conventional ones “in case Russia is threatened”.

In this conjecture, Turkey’s position is welcomed, appreciated, and even praised. Turkey supported the United Nations General Assembly resolution demanding that Russia immediately ends its military operations in Ukraine.

Lately, Turkey has also made a 180-degree turn trying to improve its relations with France, the USA, and many of its neighboring countries, which have harmonious relations with the “Western world”– Israel, Egypt, Greece, and Saudi Arabia. Turkey hosted the meetings of the Ukraine and Russia delegations that intended to agree on a ceasefire and even peace in Ukraine.

It is understandable that in this tense period in Europe, these choices of Turkey are preferable to the ones made only a few months ago: A country in close collaboration with Russia and in controversy with many Western countries and/or with the “friends” of the West.

A closer look, however, sheds some shadows to this appreciation of Turkey. Russia is not so much concerned about what the world would say but rather of what the countries involved would do. The economic sanctions are what worries Russia. And on this matter, Turkey is on the side of Russia. Not only does it not participate in this campaign of conducting sanctions, but on the contrary, it supports Russia by establishing an outlet for its products. Turkey also hosts and saves the yachts and the deposits of the “oligarchs”. Turkey has turned into a sanctuary for the supporters of Putin.

This service is accompanied with close economic relations with Russia. There was no sign of wavering on this issue. Turkey is obliged to obey Russia which is building a nuclear power center in Turkey. It also bought the Russian S-400 missile system and insists on keeping it despite the stern reaction of the USA.

Still, Turkey could have been considered as complying with some “Western” principles had the contradictions been limited to its choices in its international relations. However, the regime itself is in a direct contrast with the Western world.

According to the Freedom House report of 2022, “On Balance, antidemocratic forces appeared to have the upper hand in Turkey, which once again ranked as the least free country in the region.”

The Human Rights Watch report is of similar nature. “The authoritarian and highly centralized presidential government of Recep Tayyip Erdoğan has set back Turkey’s human rights record by decades, targeting perceived government critics and political opponents, profoundly undermining the independence of the judiciary, and hollowing out democratic institutions.”

The U.S.Department of State’s 2022 report, too, drew a negative picture of Turkey: “Arbitrary killings; suspicious deaths of persons in custody; forced disappearances; torture; arbitrary arrest and continued detention of tens of thousands of persons, including opposition politicians and former members of the parliament, lawyers, journalists, human rights activists, and employees of the US Mission, for purported ties to ‘terrorist’ groups or peaceful legitimate speech; political prisoners, including elected officials; politically motivated reprisal against individuals located outside the country, including kidnappings and transfers without due process of alleged members of the Gulen movement; significant problems with judicial independence; support for Syrian opposition groups that perpetrated serious abuses in conflict, including the recruitment and use of child soldiers; severe restrictions on freedom of expression, the press, and the internet, including violence and threats of violence against journalists, closure of media outlets, and arrests or criminal prosecution of journalists and others for criticizing government policies or officials, censorship, site blocking, and criminal libel laws; severe restriction of freedoms of assembly, association, and movement, including overly restrictive laws regarding government oversight of nongovernmental organizations and civil society organizations; some cases of refoulement of refugees; serious government harassment of domestic human rights organizations; gender-based violence; crimes involving violence targeting members of national/racial/ethnic minority groups; crimes involving violence against lesbian, gay, bisexual, transgender, queer, and intersex persons.”

It becomes apparent that Turkey needs to be evaluated on two different scales: in the short term and during this Russia-West conflict, efforts should be made to keep Turkey at least at a “neutral” position. Turkey is not in tune with the “West” in coping with Putin, but at least, in theory, is not on the side of Russia. Officially, Turkey is a NATO member even though it uses a Russian defense system. NATO at present cannot risk losing Turkey to Putin, and therefore it closes its eyes to what is going on.

In the long term, however, the situation bears another meaning. To ignore what is happening in Turkey with respect to antidemocratic practices, human rights violations, and general autocratic policies bears two negative results. First, a NATO member and normal ally that behaves in this negative manner vis-à-vis its citizens and is still being handled as if nothing deplorable is happening impairs the image and the credibility of NATO, the EU, the U.S., and the West in general.

Secondly, a cynical approach of abiding with the undemocratic practices of Turkey would alienate the Turkish citizens from the western world. In the long run, a toleration of this kind will weaken the faith to the ideals of the western world in Turkey, but also in Europe.

Turkey needs to be evaluated from a different perspective, too. It is not enough to judge Turkey-based only on its choices. The logic and the ideological background that cause the frequent zigzag shifts of decisions should be analyzed in order to get a complete understanding of Turkey.

This analysis will lead to two sources: a) to the beliefs and needs of the strong man of the country, Erdogan, whose urge to stay in power, even with a heavy cost to his credibility, enforces the hectic decisions; and b) to its close ally and partner, Devlet Bahceli, the head of the nationalist party MHP, who further extorts extremist actions. Overall, these tendencies, in practice, are not in harmony with western priorities.

All these put together give a more holistic picture of Turkey and its dynamics.

This article was originally published in the Washington-based Maple Institute and republished here with permission.

https://ahvalnews.com/turkey/turkey-westerner-word-anti-western-deed

Why is Russia strengthening Erdogan and Turkey Erdogan becomes Moscow’s most important partner

0
 Gevorg Mirzayan
The sharp strengthening of Turkey has become one of the main geopolitical consequences of the Russian special military operation in Ukraine. In other words, Russia, willingly or unwittingly, is helping to dramatically strengthen its neighbor. Why is it doing this, what consequences can it lead to and why is there nothing good in this for the European Union?

A number of Russian experts demand that Moscow introduce even more radical counter-sanctions against the European Union. However, they overlook an important fact – such sanctions actually already exist, although they are not visible at first glance. They are implemented within the framework of other processes and have a long-term effect. And these invisible sanctions are, in particular, the new relations between Russia and Turkey.

There is a widespread opinion in the West that these relations are nothing more than the strengthening of Russia’s dependence on Ankara.

“At the beginning of this year, Turkey needed a partnership with Russia more than Russia needed a partnership with Turkey. The lion’s share of tourists in Turkish resorts were Russians, and diplomats from Ankara begged Moscow to lift sanctions on Turkish agricultural products… Then Russia could choose,” writes the Carnegie Foundation. – However, everything changed with Russia’s invasion of Ukraine” (as the Russian special military operation is called in the West).

In particular, in the first nine months, the trade turnover doubled, making Turkey one of the key trading partners of the Russian Federation (although it was not in the top ten before) – according to the West, due to the fact that Western goods went through Turkey to Russia. And now Moscow allegedly depends largely on the whims of Turkish leader Recep Erdogan.

Perhaps this is partly true – Moscow is strengthening Ankara’s position. However, this strengthening poses a much greater threat to Europe than to Russia.

It is no secret that in the European vision of the world, Turkey (like Russia) is on the periphery of civilization. It is regarded as a kind of barbaric state that is unworthy of being part of European civilization – and not because it is currently undemocratic, but because it is simply different.

“Until recently, Turkey could still discuss the issue of visa–free regime, but in the last few years even the Turks have realized that their relations are not such as to expect this regime from Brussels,” Yashar Niyazbayev, a journalist working in Turkey, author of the Telegram channel “Turkey’s Agenda”, explains to the newspaper VIEW. – When Turkish elites accuse Europe, it sounds sly. Every time Foreign Minister Cavusoglu or President Erdogan say phrases from the series “why don’t you take us to the European Union”, it is clear that they are aware of the reasons. They realize that they do not meet European criteria. Ankara has always understood that the EU has never sincerely planned to accept Turkey into its closed club.”

However, Turkish President Erdogan has never accepted such an attitude from the European Union and tried to overcome it. First, in order to integrate Turkey into the EU, and then (when I fully realized that this was impossible) in order to force the European Union to respect Turkey and milk the maximum amount of resources from Europe. And Erdogan was not alone in the growth of aggressiveness towards the EU – his electorate was in solidarity with him.
“The attitude towards the Russian Federation in Turkey can be positive or negative, but it always borders on respect – as a friend or as an enemy. To Europe, the Turkish consciousness is increasingly disgusted. The strengthening of anti–Western sentiments in Turkey is due to a number of factors,” Vladimir Avatkov, head of the Department of the Near and Post-Soviet East of the INION RAS, explains to the newspaper VZGLYAD. – Firstly, the traditional ones – because of the long standing at the door of the European Union in an attempt to integrate into it.
Secondly, the West, being Turkey’s NATO ally and expressing its allied obligations in words, in fact imposed sanctions against Ankara. This attitude translates into anti-Western protest activity and negative perceptions of the US and the EU in the minds of ordinary Turks. Thirdly, there are other elements of perception. The West used to be associated with prosperity, but now it is associated with ruin and unconventional values. Both are not attractive to Ankara.”

To change the status of Turkish-European relations, it is not enough to be rude to Brussels (for example, to give one seat to the head of the European Commission Ursula von der Leyen and the President of the European Council Charles Michel) or to blackmail Finland and Sweden without giving them consent to join NATO. We need long–term instruments of influence on Europe – and here Ankara is being helped by Russia, willingly or unwittingly. In particular, in the implementation of Erdogan’s plan to turn Turkey into a gas hub for the European Union – a hub where the degree of openness of the tap (as well as the conditions for its openness) will be determined by Ankara.

Moreover, Turkey is already a hub.

“Russian gas, the Turkish Stream, is already passing through Turkey. 15.75 billion cubic meters pass through this gas pipeline to Europe (at least some of these volumes go to Serbia). Another 10 billion cubic meters are now coming from Azerbaijan through Turkey to Europe (8 billion cubic meters of these volumes are going to Italy, another 1 billion cubic meters. m to Bulgaria and Greece). In the future, in addition to increasing supplies from Russia, transit through Turkey is possible to supply from Iran,” Igor Yushkov, a lecturer at the Financial University, a leading analyst at the National Energy Security Fund, explains to the newspaper VZGLYAD. But the hub is not decisive – 25 billion cubic meters is not such a strong instrument of pressure on the EU.

Volumes need to be increased – and Turkey can do this only at the expense of Russian gas. There are not so many additional volumes in Azerbaijan, and Europe will not receive Iranian pipeline gas soon. Potential gas supplies from Israeli offshore fields (which were recently discovered) also require a lot of time, as well as maintaining normal relations between Ankara and Tel Aviv. Gas from the Transcaspian fields is also unlikely to come to Turkey – and not only because it is fundamentally contracted by China.

“They periodically recall that Turkmenistan can also supply gas to Europe, as provided for by the Nabucco project. However, according to the agreement on the status of the Caspian Sea, the construction of such facilities as the Trans-Caspian gas pipeline (from Turkmenistan to Azerbaijan) requires the consent of all Caspian littoral countries. Naturally, Russia and Iran will not give such an agreement,” says Igor Yushkov.

Yes, it costs money. “In order to get a gas hub, Turkey needs to increase supplies from various sources. In particular, to build infrastructure. Russia, for example, should build gas pipelines from Yamal to Anapa and then sea sections to Turkey. It will take several billion dollars. And the Europeans also need to invest money and build gas pipelines from the border of Bulgaria and Turkey, apparently, to the current gas hub in Austria – Bamugertner, since there is already a system of gas pipelines from it to the whole of Europe,” says Igor Yushkov.

And of course, this requires the will of Europe. “The fact that the Europeans will also need to build gas pipelines creates risks for the entire project. Since at every discussion of the allocation of investments in new gas pipelines, Russia’s opponents in European political circles will declare that this money will actually go to help Russia. For the construction of gas pipelines that will be needed for Russia to earn money from Europe,” Igor Yushkov continues.

However, if the EU refuses direct supplies of Russian gas, what options do it have if there are no alternatives to such a volume at such a price anywhere?

Moreover, Europe was offered a fig leaf. “Moscow is trying to depersonalize its gas due to the fact that it will go through Turkey. To make it conditionally “Turkish” so that the West turns a blind eye to its purchase,” says Yashar Niyazbayev.

It seemed that the European Union was not so short–sighted in order to change a Russian supplier to a Turkish transit – however, in recent years, the European Commission has been doing exactly the same thing. She tried to reduce direct gas imports from Russia in order to “diversify suppliers” – not really looking at who she is changing Russia for.

Moreover, thanks to Russia, Turkey is turning into a hub not only for gas. “Turkey is becoming a center through which trade routes pass – both along the North–South and West–East lines. And this strengthens Turkey’s position in the international arena. In case of successful implementation of the hub strategy, it will be Turkey that will manage these flows. That is, the situation regarding Turkey and Europe will turn upside down, which gives Turkey carte blanche,” says Vladimir Avatkov.

Finally, Moscow is helping Erdogan resist, in fact, Europe’s only realistic strategy to pacify Turkey. That is, attempts to oust Erdogan through the polling stations (once through a coup in 2016 failed).

“Parliamentary elections will be held in Turkey early next year, and Moscow hopes for the victory of the current Turkish president. Therefore, the current Russian initiatives are aimed, among other things, at supporting Erdogan personally. They are already paying dividends – plans to create a gas hub, etc. led to an increase in the rating of the current head of state, and many even lost the feeling that Erdogan could lose these elections. Putin began to be called “the third in Erdogan’s coalition” – after the ruling Justice and Development Party and its partner in the person of the Nationalist Party,” says Yashar Niyazbayev.

Yes, the status of “third in the coalition” creates a number of political risks for Russia. However, in the current conditions and with the current status of Russian-European relations, Moscow is forced to act on the principle of “lesser evil”. And the lesser evil in this case is the short-term benefits of cooperation with Ankara to overcome Western sanctions and victory in its own, coupled with the long-term creation of a threat to Europe in order to force it to build new relations with Russia. At least to stop threats to the EU coming from the Turkish direction.

Ξαναδιαβάζοντας τους όρους του 1914

0

Η ερμηνεία της συμφωνίας όπου προβλέφθηκε για πρώτη φορά η αποστρατιωτικοποίηση για τα νησιά του Αιγαίου

Τα τελευταία περίπου 15 χρόνια οι Τούρκοι επιστήμονες έχουν στρέψει την προσοχή τους στην απόφαση των Μεγάλων Δυνάμεων της 13ης Φεβρουαρίου 1914 σχετικά με τα νησιά του Αιγαίου. Με αυτή την απόφαση η Ελλάδα θα αποκτούσε τη νόμιμη αναγνώριση όλων των νησιών του Αιγαίου που είχε εκείνη τη στιγμή στην κατοχή της, εκτός από την Ιμβρο, την Τένεδο και το Καστελλόριζο, όταν θα εκπλήρωνε κάποιες συγκεκριμένες προϋποθέσεις, με κύρια προϋπόθεση την αποχώρηση του Ελληνικού Στρατού από τη Βόρειο Ηπειρο.

Επίσης η Ελλάδα ήταν υποχρεωμένη να παράσχει ικανοποιητικές εγγυήσεις στις Μεγάλες Δυνάμεις και στην Τουρκία πως δεν θα οχυρώσει τα νησιά αυτά και δεν θα χρησιμοποιηθούν για κανένα ναυτικό ή στρατιωτικό σκοπό. Επειδή η απόφαση αυτή αναφέρεται/επικυρώνεται και στο άρθρο 12 της Συνθήκης της Λωζάννης του 1923, η τουρκική πλευρά επικαλείται πως ποτέ δεν έχει ακυρωθεί ή τροποποιηθεί και έτσι η ολική αποστρατιωτικοποίηση σε όλα τα νησιά του Αιγαίου που η Ελλάδα είχε στην κατοχή της τον Φεβρουάριο του 1914 ισχύει μέχρι και σήμερα! Αυτή τη θέση παρουσίασαν οι Τούρκοι στο ΝΑΤΟ το 2007 για να ζητήσουν την ακύρωση της στρατιωτικής άσκησης «Noble Archer» στον Αγιο Ευστράτιο. Από τις μετέπειτα διαρροές στο WikiLeaks είναι φανερό πως οι ΗΠΑ δεν αποδέχθηκαν την ελληνική άποψη ότι η συμφωνία του 1914 αφορούσε μόνο την κυριαρχία και όχι την αποστρατιωτικοποίηση, αλλά εντέλει προτίμησαν να κρατήσουν μια ουδέτερη στάση.

Την τελευταία διετία η κυβέρνηση Ερντογάν έχει αποφασίσει να χρησιμοποιήσει το 1914 για μια ολική επίθεση απέναντι στην Ελλάδα, όπως είναι εμφανές από τα διαδοχικά γράμματα του Φεριντούν Σινιρλίογλου, του μόνιμου αντιπροσώπου της Τουρκίας στον ΟΗΕ, προς τον γενικό γραμματέα του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες, που έχουν ως κεντρικό άξονα τη σύνδεση της αποστρατιωτικοποίησης των νησιών με τα κυριαρχικά δικαιώματα της Ελλάδας. Επίσης, η σελίδα του τουρκικού ΥΠΕΞ ξεκινάει τη συζήτηση για την αποστρατιωτικοποίηση των νησιών από το 1914, ενώ το ελληνικό ΥΠΕΞ έχει επιλέξει να αγνοεί αυτή την περίοδο και να ξεκινάει από το 1923 και τη Συνθήκη της Λωζάννης. Την ίδια γραμμή επέλεξε και η Ελληνίδα μόνιμη αντιπρόσωπος στον ΟΗΕ Μαρία Θεοφίλη στις απαντήσεις της προς τον κ. Σινιρλίογλου.

Νομίζουμε πως και η ελληνική πλευρά έχει αναλωθεί σε μια ατέρμονη νομική μάχη με την Τουρκία και έχει ξεχάσει εντελώς τον ιστορικό παράγοντα, ο οποίος θα μπορούσε να προσφέρει νέες διεξόδους στην κρίσιμη περίοδο που έχουμε μπροστά μας. Με το να αγνοούμε το 1914 το μόνο που καταφέρνουμε είναι να αφήνουμε ελεύθερους τους Τούρκους να συνεχίζουν την προκλητική ρητορική τους, την οποία είναι πολύ εύκολο να αποδομήσουμε βασιζόμενοι στο πλούσιο αρχειακό υλικό εκείνης της εποχής.

Τα καίρια ερωτήματα

Τρία είναι τα καίρια ερωτήματα που πρέπει να απαντηθούν:

  1. Υπήρξε σύνδεση της κυριαρχίας των νησιών του Αιγαίου με τους όρους της αποστρατιωτικοποίησης το 1914;
  2. Οι όροι της αποστρατιωτικοποίησης του 1914 μπήκαν για την εθνική ασφάλεια της Τουρκίας;
  3. Εφαρμόστηκαν όπως είχαν συμφωνηθεί το 1914 και ισχύουν σήμερα;

Στο πρώτο ερώτημα η απάντηση είναι ξεκάθαρη. Δεν υπάρχει καμία σύνδεση αποστρατιωτικοποίησης και κυριαρχίας, γιατί οι Τούρκοι άφησαν όλα τα νησιά του Αιγαίου στις έξι Μεγάλες Δυνάμεις της εποχής (Μ. Βρετανία, Γαλλία, Ρωσία και Γερμανία, Αυστροουγγαρία, Ιταλία), ώστε εκείνες να αποφασίσουν εν λευκώ για την τύχη τους. Αυτός ο όρος αποτέλεσε μία από τις τέσσερις προϋποθέσεις για να μεσολαβήσουν οι Μεγάλες Δυνάμεις στη συνθήκη ειρήνης μεταξύ της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και της Βαλκανικής Συμμαχίας, και κοινοποιήθηκε με συλλογική διακοίνωση των έξι Μεγάλων Δυνάμεων προς την Υψηλή Πύλη στις 31 Μαρτίου 1913, η οποία και έγινε αποδεκτή την επόμενη ημέρα.

Επικυρώθηκε με το άρθρο 5 της Συνθήκης του Λονδίνου στις 30 Μαΐου 1913. Με τη Συνθήκη του Λονδίνου η Οθωμανική Αυτοκρατορία δεν έχασε μόνο τα νησιά του Αιγαίου, αλλά όλες τις ευρωπαϊκές κτήσεις της (συγκεκριμένα, όλα τα εδάφη που βρίσκονταν δυτικά της γραμμής Αίνου – Μηδείας), εκτός από την περιοχή της Κωνσταντινούπολης, την οποία και διατήρησε με την παρέμβαση των Μεγάλων Δυνάμεων, όντας η μεγάλη ηττημένη του Α΄ Βαλκανικού Πολέμου. Αρα, τα νησιά που αναφέρει η απόφαση του 1914 δεν μας τα έδωσαν οι Τούρκοι για να μπορούν να αξιώνουν την επιστροφή τους, αλλά οι Μεγάλες Δυνάμεις. Η χρονική διαφορά των οκτώμισι μηνών που μεσολάβησαν από τη Συνθήκη του Λονδίνου μέχρι την κοινοποίηση της απόφασης οφείλεται στα αντικρουόμενα συμφέροντα των Μεγάλων Δυνάμεων, αλλά και στο ότι ο Βενιζέλος αρχικά δεν ήταν διατεθειμένος να θυσιάσει τη Βόρειο Ηπειρο, ακόμα και αν του παραχωρούνταν όλα τα νησιά του Αιγαίου (συμπεριλαμβανομένων των Δωδεκανήσων).

Οι όροι της αποστρατιωτικοποίησης

Οσον αφορά τους όρους της αποστρατιωτικοποίησης, είχαν συζητηθεί σε ανύποπτο χρόνο με την έναρξη της Συνδιάσκεψης των Πρεσβευτών των έξι Μεγάλων Δυνάμεων στο Λονδίνο τον Δεκέμβριο του 1912, χωρίς να έχει ακόμα αποφασισθεί ποια νησιά θα παραχωρηθούν στην Ελλάδα, ποια στην Τουρκία και πώς θα γίνει η αποχώρηση των Ιταλών από τα Δωδεκάνησα, οι οποίοι τα είχαν καταλάβει με τον ιταλοτουρκικό πόλεμο του 1912. Η Συνδιάσκεψη των Πρεσβευτών, όπως είναι γνωστή, ελάμβανε χώρα πίσω από κλειστές πόρτες στο γραφείο του υπουργού Εξωτερικών της Μ. Βρετανίας Εντουαρντ Γκρέι και είχε τον τελευταίο λόγο σε όλες τις αλλαγές συνόρων στην Ευρώπη. Δεν την απασχολούσαν ούτε τα εθνολογικά στοιχεία, ούτε οι πληθυσμιακές συνθέσεις, ούτε τα αποτελέσματα στο πεδίο της μάχης: ενεργούσε με αποκλειστικό στόχο να διατηρηθούν οι ισορροπίες των Μεγάλων Δυνάμεων και να αποτραπεί ένας πόλεμος μεταξύ τους. Ηταν λοιπόν ένας έκτακτος μηχανισμός αντιμετώπισης κρίσεων και τέθηκε σε λειτουργία για να αντιμετωπιστεί το χάος που είχαν δημιουργήσει ο Α΄ Βαλκανικός Πόλεμος και το αλβανικό ζήτημα. Ο Γκρέι γνώριζε πως η πρώτη χώρα που θα έπρεπε να ερωτηθεί σχετικά με τα νησιά ήταν η Ρωσία, καθώς πίστευε πως η Ελλάδα με μερικά υποβρύχια με βάση τον όρμο του Μούδρου στη Λήμνο είχε τη δυνατότητα να ελέγχει πλήρως τα στενά των Δαρδανελλίων.

Oι Τούρκοι άφησαν όλα τα νησιά του Αιγαίου στις έξι Μεγάλες Δυνάμεις της εποχής (Μ. Βρετανία, Γαλλία, Ρωσία και Γερμανία, Αυστροουγγαρία, Ιταλία), ώστε εκείνες να αποφασίσουν εν λευκώ για την τύχη τους.

Ετσι, με την έναρξη των συνδιασκέψεων ο Ρώσος πρεσβευτής στο Λονδίνο, κόμης Μπέκεντορφ, ζήτησε τα νησιά που βρίσκονται κοντά στα στενά, Ιμβρος, Τένεδος, Λήμνος και Σαμοθράκη, που είχαν απελευθερωθεί από το Ελληνικό Ναυτικό και τον ναύαρχο Κουντουριώτη, να επιστραφούν στην Τουρκία!

Με αυτή την πρόταση εντέλει συντάχθηκαν και οι τρεις πρεσβευτές των Κεντρικών Δυνάμεων και στις 7 Ιανουαρίου 1913 έθεσαν στο τραπέζι την αποκαλούμενη «ιταλική πρόταση», να αφήσουν δηλαδή τουλάχιστον έξι νησιά στην Τουρκία, τα τέσσερα των Στενών, τη Χίο και τη Λέσβο, ενώ συζητούσαν για την τύχη της Κω και της Ρόδου. O Γκρέι, χωρίς να θέλει να είναι «περισσότερο Ελληνας από τους Ελληνες», με την ευστροφία του και την επιχειρηματολογία του κατάφερε να μπλοκάρει την ιταλική πρόταση, έχοντας ως βασικό επιχείρημα πως τα νησιά του Αιγαίου είχαν καθαρά ελληνικό πληθυσμό και ότι η βρετανική κυβέρνηση και η κοινή γνώμη της Ευρώπης δεν θα ανέχονταν την καταπίεση του πληθυσμού αυτού από τους Τούρκους. Η περίπτωση ενός καθεστώτος αυτονομίας πάλι απορρίφθηκε από τον Γκρέι, ο οποίος έφερε ως παράδειγμα τα προβλήματα που προέκυψαν στην περίπτωση της Κρήτης. Επίσης και η στάση των Ρώσων άλλαξε, αλλά ζήτησαν ως αντάλλαγμα να αποκηρύξει η Ελλάδα τα κυριαρχικά της δικαιώματα στο Αγιον Ορος.

Τις προηγούμενες ημέρες με την πρωτοβουλία του Γκρέυ είχαν συζητηθεί σενάρια αποστρατιωτικοποίησης σαν μια εναλλακτική λύση στην περίπτωση που η Ελλάδα τελικά κρατούσε την κυριαρχία των νησιών. Ετσι ο Ρώσος πρεσβευτής εισηγήθηκε τέσσερα σημεία που προέβλεπαν την ολική αποστρατιωτικοποίηση για τα τέσσερα νησιά των Στενών. Η Ελλάδα αναλάμβανε την υποχρέωση να καταστρέψει όλα τα οχυρωματικά έργα, να μην τα ανεγείρει ποτέ εκ νέου, να μη χρησιμοποιεί τα νησιά ως βάσεις και επίσης να μην μπορεί να εκχωρήσει τη χρήση ή την κυριαρχία τους σε κάποια από τις Μεγάλες Δυνάμεις.

Ο συμβιβασμός που έγινε για να πάρει η Ελλάδα τα νησιά ήταν να περάσει η πρόταση της Γερμανίας, η οποία ζήτησε οι αυστηροί όροι της αποστρατιωτικοποίησης να επιβληθούν σε όλα τα νησιά του Αιγαίου που θα περνούσαν στην ελληνική κυριαρχία. Το ζήτημα δεν συζητήθηκε έκτοτε και οι αποφάσεις που ελήφθησαν τον Ιανουάριο του 1913 πέρασαν τελικά στην απόφαση του Φεβρουαρίου του 1914. Οι Τούρκοι δεν πήραν μέρος σε αυτές τις συνομιλίες που ήταν μυστικές και μόνο μεταξύ των έξι Μεγάλων Δυνάμεων. Δεν μπήκαν λοιπόν οι όροι της αποστρατιωτικοποίησης για την ασφάλεια της Τουρκίας, αλλά γιατί βόλευε όλες τις Μεγάλες Δυνάμεις της εποχής ένα ανοιχτό Αιγαίο και κυρίως η ελεύθερη και απρόσκοπτη πρόσβαση της Ρωσίας και της Μ. Βρετανίας στα Στενά. Αρα, ακόμη κι αν ίσχυε σήμερα η αποστρατιωτικοποίηση του 1914, που δεν ισχύει σε καμία περίπτωση, οι αρμόδιες χώρες για την επιβολή της θα ήταν οι έξι Μεγάλες Δυνάμεις εκείνης της μακρινής εποχής και όχι ο κ. Ερντογάν. Τέλος, στην αποκαλούμενη «βρετανική πρόταση» της 12ης Δεκεμβρίου 1913 για τη λύση του θέματος των νησιών του Αιγαίου και της αποχώρησης του Ελληνικού Στρατού από τη Βόρειο Ηπειρο, σε μια ενδεχόμενη παραχώρηση των Δωδεκανήσων στην Τουρκία, αλλά υπό ένα ειδικό καθεστώς αυτονομίας, όποιο καθεστώς αποστρατιωτικοποίησης θα ίσχυε για τα ελληνικά νησιά θα ίσχυε και για τα Δωδεκάνησα σε μια εφαρμογή της αρχής της αναλογικότητας.

Σχετικά με το τρίτο ερώτημα, που είναι και το πιο καίριο, θα πρέπει να εξετασθεί η φύση της συμφωνίας του 1914. Η απόφαση της 13ης Φεβρουαρίου 1914 έθετε ένα χρονοδιάγραμμα για την αποχώρηση του Ελληνικού Στρατού από τη Βόρειο Ηπειρο, ήταν δηλαδή μια κανονική και δεσμευτική απόφαση για την Ελλάδα, και στην πράξη ήταν μια «παραίνεση» προς την Τουρκία να αναγνωρίσει την κυριαρχία της Ελλάδας στα νησιά του ΒΑ Αιγαίου. Οι ισορροπίες μεταξύ των Μεγάλων Δυνάμεων είχαν αλλάξει σε σχέση με το προηγούμενο έτος και δεν υπήρχε η διάθεση επιβολής της απόφασης ως προς τα νησιά. Οι Τούρκοι μέχρι και την έναρξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου προσπάθησαν ό,τι δεν κέρδισαν με τη διπλωματία να το αποσπάσουν διά της βίας, χρησιμοποιώντας ως μοχλό πίεσης τον Ελληνισμό της Μικράς Ασίας. Οι πρώτοι διωγμοί στη Σμύρνη και η μαζική έξοδος των Μικρασιατών προς τα ελληνικά νησιά συντελέστηκαν ακριβώς εκείνη την περίοδο.

Οι διακοινώσεις

Η απόφαση κοινοποιήθηκε με δύο ξεχωριστές συλλογικές διακοινώσεις, προς την Ελλάδα στις 13 Φεβρουαρίου και προς την Τουρκία την επομένη. Ακολούθησε και δεύτερη συλλογική διακοίνωση στις 23 Απριλίου 1914 που έθετε το θέμα της αποστρατιωτικοποίησης των στενών της Κέρκυρας που ενδιέφερε άμεσα τους Ιταλούς, και δεν ακολούθησε τρίτη γιατί η Γερμανία είχε αλλάξει πολιτική, οι έξι Μεγάλες Δυνάμεις σταμάτησαν τη συνεργασία τους και ακολούθησε ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος. Πρέπει να επισημανθεί πως ιστορικά είναι λάθος να λέμε πως οι Τούρκοι δεν δέχτηκαν τη συμφωνία, καθώς είχαν a priori αποδεχτεί την οποιαδήποτε απόφαση των Μεγάλων Δυνάμεων για τα νησιά με το άρθρο 5 της Συνθήκης του Λονδίνου και το άρθρο 15 της Συνθήκης των Αθηνών. Αυτό ακριβώς το γεγονός είχε τονίσει το βρετανικό υπουργείο Εξωτερικών στους Τούρκους στις 31 Δεκεμβρίου 1913, όταν ο Τούρκος πρεσβευτής στο Λονδίνο είχε καταθέσει έγγραφη διαμαρτυρία που απειλούσε ανοιχτά με πόλεμο την Ελλάδα στην περίπτωση που δεν θα τους ικανοποιούσε η απόφαση των Μεγάλων Δυνάμεων.

Οι διακοινώσεις που στάλθηκαν είχαν σημαντικές ελλείψεις για να μπορούν να θεωρηθούν ένα ολοκληρωμένο κείμενο συνθήκης, με πρώτο και βασικό πρόβλημα ότι δεν προσδιόριζαν ονομαστικά τα νησιά στα οποία η Ελλάδα θα αποκτούσε την κυριαρχία, την οποία και η Ελλάδα θα αποκτούσε όταν αποχωρούσε ο Ελληνικός Στρατός από τη Βόρειο Ηπειρο, παραχωρούσαν τη νήσο Σάσωνα στην Αλβανία και αποστρατιωτικοποιούσαν τα στενά της Κέρκυρας. Είναι φανερό πως η πιστοποίηση της εκπλήρωσης αυτών των προϋποθέσεων θα έπρεπε να επικυρωθεί με ένα τρίτο σημείωμα, όπως επίσης έπρεπε να δοθεί και λύση στο θέμα των Δωδεκανήσων και του Καστελλόριζου, που ύστερα από την επιμονή των Γερμανών επιστράφηκε και αυτό στην Τουρκία μαζί με την Ιμβρο και την Τένεδο. Με αυτό το σκεπτικό η συμφωνία του 1914 μπορεί να χαρακτηριστεί ημιτελής ή ενδιάμεση, η οποία και τελικά επικυρώθηκε με το άρθρο 84 της Συνθήκης των Σεβρών και κατόπιν πέρασε για λόγους δεδικασμένου στο άρθρο 12 της Λωζάννης. Στη Συνθήκη των Σεβρών ορίστηκε επακριβώς σε ποια νησιά απέκτησε η Ελλάδα την κυριαρχία το 1914, προσδιορίζοντάς τα μάλιστα ως νησιά της Ανατολικής Μεσογείου (Λήμνος, Σαμοθράκη, Λέσβος, Χίος, Σάμος, Ικαρία), και όλα τα μικρότερα νησιά και οι βραχονησίδες καλύφθηκαν με τον γνωστό όρο των τριών μιλίων.

Η αποστρατιωτικοποίηση του Αιγαίου δεν εφαρμόστηκε ποτέ το 1914, καθώς οι διωγμοί του ελληνικού στοιχείου της Μικράς Ασίας είχαν οδηγήσει Ελλάδα και Τουρκία στα πρόθυρα μιας νέας σύρραξης. Ειδικά το καλοκαίρι του 1914 η σύγκρουση έμοιαζε αναπόφευκτη και απετράπη με την έναρξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, σε συνδυασμό με τη συμμαχία Γερμανίας – Τουρκίας και την άρνηση της Βρετανίας να δεχτεί την Ελλάδα ως σύμμαχο της Τριπλής Συνεννόησης, έπειτα από την προτροπή του Γκρέι ο οποίος θεώρησε πως η ουδετερότητα της Ελλάδας θα εξυπηρετούσε επί του παρόντος καλύτερα και τις δύο χώρες. Τον Σεπτέμβριο του 1914 ο τουρκικός στόλος θεωρούνταν πλέον παράρτημα του γερμανικού στόλου για τους Αγγλους, οι οποίοι και είχαν ενημερώσει τους Τούρκους πως θα τον βούλιαζαν στην περίπτωση που εφορμούσε στο Αιγαίο, υποχρεώνοντας έτσι τους Τούρκους να εγκαταλείψουν κάθε σκέψη να επιτεθούν εναντίον της Ελλάδας. Στη διάρκεια του πολέμου ο γαλλικός στόλος εγκαταστάθηκε στη Λήμνο και κατέλαβε το Καστελλόριζο. Στον όρμο του Μούδρου κατέπλευσε και ο βρετανικός στόλος και από εκεί οργανώθηκε η αποτυχημένη επιχείρηση της Καλλίπολης, στην προσπάθεια των Αγγλογάλλων να βοηθήσουν τους Ρώσους στο ρωσοτουρκικό μέτωπο. Το γεγονός αυτό αποτέλεσε και την κατάφωρη καταστρατήγηση του τέταρτου σημείου που είχαν θέσει οι ίδιοι οι Ρώσοι τον Ιανουάριο του 1913, που απαγόρευε στην Ελλάδα να εκχωρήσει την κυριαρχία ή τη χρήση ελληνικού νησιού, και ειδικότερα ενός εκ των τεσσάρων νησιών των Στενών, σε κάποια από τις Μεγάλες Δυνάμεις. Ετσι λοιπόν η αποστρατιωτικοποίηση του 1914, που εμπνεύστηκαν οι Μεγάλες Δυνάμεις το 1913, δεν ίσχυσε ποτέ και καταργήθηκε de facto από τις ίδιες το 1915. Το να υποστηρίζουν οι Τούρκοι πως όλα έγιναν για την ασφάλεια της Τουρκίας και ότι οι όροι της αποστρατιωτικοποίησης του 1914 ισχύουν και σήμερα είναι ιστορικά ανυπόστατο.

* Το παραπάνω κείμενο βασίζεται στην έρευνα προς δημοσίευση των κ. Βασίλη και Δημήτρη Κόντη. Ο κ. Βασίλης Κόντης είναι ομότιμος καθηγητής Ιστορίας στο ΑΠΘ και πρώην πρόεδρος του Ιδρύματος Μελετών Χερσονήσου του Αίμου. Ο κ. Δημήτρης Κόντης είναι ανεξάρτητος ερευνητής με μεταπτυχιακές σπουδές στα Διεθνή Οικονομικά.

Καθημερινή