Evan Osnos / The New Yorker
Το Πεκίνο, η αχανής πρωτεύουσα της Κίνας. Φωτογραφία: UCEAP
Μετάβαση στο πρωτότυπο / Εκτυπώσιμη έκδοση / Εγγραφή / Δωρεά
3 Αυγούστου 2026
Το Πεκίνο ανταγωνίζεται τις ΗΠΑ για την τεχνολογική υπεροχή. Το ποιος θα επικρατήσει θα έχει τεράστιες πολιτικές συνέπειες.
Ο Kai-Fu Lee, διευθύνων σύμβουλος της εταιρείας τεχνητής νοημοσύνης 01.AI, ζει σε έναν γυάλινο ουρανοξύστη στο Πεκίνο, κοντά σε μια σειρά μνημείων τα οποία οι αυτοκράτορες θεωρούσαν κέντρο του σύμπαντος. Ο Lee πραγματοποιεί τις πρωινές συναντήσεις του σε ένα κοντινό ξενοδοχείο που θα μπορούσε να βρίσκεται σε οποιαδήποτε χώρα — με τη διαφορά ότι η υπηρεσία δωματίου παρέχεται από ρομπότ βαμμένα ώστε να θυμίζουν μπάτλερ και καμαριέρες. Η κρατική προπαγάνδα εξυμνεί αυτά τα ρομπότ ως σύμβολα της ανόδου της Κίνας· στους διαδρόμους, οι περισσότεροι άνθρωποι τα προσπερνούν με την αδιαφορία που συνήθως επιφυλάσσεται σε μια ρομποτική σκούπα Roomba.
Ένα πρόσφατο πρωινό, κατά τη διάρκεια του πρωινού, ο Lee —φορώντας λευκό μπλουζάκι πόλο και γυαλιά χωρίς σκελετό— μιλούσε για το μέλλον με έναν αέρα αισιόδοξης περιέργειας. Γεννήθηκε στην Ταϊβάν το 1961 και έχτισε τη σταδιοδρομία του ακολουθώντας τα διαρκώς μετακινούμενα όρια των ευκαιριών. Τη δεκαετία του 1980 απέκτησε πτυχίο πληροφορικής από το Πανεπιστήμιο Columbia και συνέχισε στο Carnegie Mellon, όπου σπούδασε τον τότε νεοσύστατο τομέα της τεχνητής νοημοσύνης. Εκείνη την εποχή την περιέγραφε ως την «πλέον πολλά υποσχόμενη επιστήμη», η οποία θα αποτελούσε «το τελικό βήμα του ανθρώπου για την κατανόηση του εαυτού του».
Διηύθυνε τον τομέα αναγνώρισης ομιλίας στην Apple και το 1992 εμφανίστηκε στην εκπομπή Good Morning America, για να παρουσιάσει έναν πρωτότυπο υπολογιστή που χρησιμοποιούσε φωνητικές εντολές ώστε να γράφει τις ειδήσεις σε βιντεοκασέτα. Η παρουσιάστρια Joan Lunden σχολίασε με θαυμασμό: «Θα είναι σχεδόν σαν φίλος». Κατά τη διάρκεια της θητείας του στη Microsoft, θυμάται ότι παρότρυνε τον Bill Gates να αγοράσει μια φιλόδοξη νεοφυή επιχείρηση που ονομαζόταν Google, αλλά ο Gates αρνήθηκε. Αργότερα, ο Lee ανέλαβε επικεφαλής της Google στην Κίνα.
Ο Lee στράφηκε στις επενδύσεις το 2009 και σχεδίαζε να επικεντρωθεί τόσο στην Κίνα όσο και στις Ηνωμένες Πολιτείες. Τελικά, όμως, έκλεισε το αμερικανικό του γραφείο. «Τώρα πια πρόκειται για δύο διαφορετικά σύμπαντα», μου είπε. Οι δύο χώρες έχουν αποκλίνει όχι μόνο σε μακροχρόνια ζητήματα, όπως το εμπόριο, η Ταϊβάν, τα ανθρώπινα δικαιώματα και η κατασκοπεία, αλλά και, ολοένα περισσότερο, ως προς την πολιτική για την τεχνολογία.
Όπως έχει επισημάνει ο Lee, η κυβέρνηση Obama δημοσίευσε το 2016 το πρώτο σημαντικό σχέδιο της ομοσπονδιακής κυβέρνησης για την εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, αλλά αυτό πέρασε σχεδόν απαρατήρητο: Κυκλοφόρησε λίγες ημέρες αφότου η κασέτα του Access Hollywood προκάλεσε πολιτική έκρηξη στην προεδρική εκστρατεία. Όταν ανέλαβε την εξουσία ο Donald Trump, εγκατέλειψε το σχέδιο και εμπιστεύθηκε σε μεγάλο βαθμό τη στρατηγική για την τεχνητή νοημοσύνη στη Silicon Valley.
Όταν η κινεζική κυβέρνηση δημοσίευσε λίγο αργότερα το δικό της σχέδιο για την τεχνητή νοημοσύνη, το κείμενο ήταν γεμάτο δυσκίνητη κομματική ορολογία. Παράλληλα, όμως, παρουσίαζε μια τεράστια βιομηχανική πολιτική, η οποία κάλυπτε εφαρμογές από τη γεωργία μέχρι την αστυνόμευση και υποσχόταν «σημαντικές καινοτομίες» έως το 2025 και «ηγετική θέση παγκοσμίως» έως το 2030. Ο Lee τη χαρακτήρισε «προσέγγιση γενικής επιστράτευσης για την εθνική καινοτομία».
Για μεγάλο χρονικό διάστημα, η Κίνα στρεφόταν προς τη Δύση αναζητώντας οράματα για το μέλλον. Σήμερα προτιμά το δικό της. Η κινεζική αυτοκινητοβιομηχανία BYD ξεπέρασε πρόσφατα την Tesla και έγινε ο μεγαλύτερος κατασκευαστής ηλεκτρικών οχημάτων στον κόσμο. Σε ένα δημοφιλές απόσπασμα, ο διευθύνων σύμβουλος της Tesla, Elon Musk, ερωτάται το 2011 σχετικά με τον ανταγωνισμό από την BYD, η οποία τότε ήταν γνωστή κυρίως για ένα μικρό, άκομψο σεντάν. Ο Musk γελά και απαντά: «Έχετε δει το αυτοκίνητό τους;»
Δεκαπέντε χρόνια αργότερα, η Κίνα διαθέτει περισσότερες από εκατό αυτοκινητοβιομηχανίες, οι οποίες ανταγωνίζονται για την προσέλκυση πελατών με τόσο υπερβολικές παροχές όσο το καραόκε μέσα στο αυτοκίνητο, οι μηχανικές συσκευές μασάζ ποδιών και οι προβολείς βίντεο που μπορούν να προβάλλουν κινηματογραφικές ταινίες υπαίθριας προβολής.
Ο Lee, του οποίου οι αναρτήσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν προσελκύσει περισσότερους από 50 εκατομμύρια ακολούθους, έχει διατυπώσει μια εντυπωσιακή πρόβλεψη για τις δύο χώρες στις οποίες γνώρισε επαγγελματική επιτυχία. Στο βιβλίο του AI Superpowers, που κυκλοφόρησε το 2018, προβλέπει μια «νέα παγκόσμια τάξη», με «κύματα τεχνολογίας που σύντομα θα σαρώσουν την παγκόσμια οικονομία και θα μετατοπίσουν το γεωπολιτικό τοπίο προς την Κίνα».
Αυτού του είδους η προφητεία ταιριάζει με το επίσημο κλίμα στο Πεκίνο, όπου ο Xi Jinping, πρόεδρος της χώρας και γενικός γραμματέας του Κομμουνιστικού Κόμματος, χαρακτηρίζει την τεχνολογία «κύριο πεδίο μάχης του διεθνούς ανταγωνισμού» και δηλώνει απερίφραστα ότι «η Ανατολή ανεβαίνει και η Δύση παρακμάζει».
Τον Ιούλιο, η κινεζική εταιρεία Moonshot παρουσίασε ένα μοντέλο τεχνητής νοημοσύνης με επιδόσεις συγκρίσιμες με εκείνες των Αμερικανών ανταγωνιστών της, αλλά με ένα κλάσμα του κόστους. Οι μετοχές των εταιρειών μικροεπεξεργαστών καταποντίστηκαν, εξαιτίας των φόβων ότι η Κίνα θα κυριαρχήσει στην τεχνητή νοημοσύνη, όπως κυριαρχεί πλέον και στο υλικό. Η Κίνα παράγει τουλάχιστον το 70% των μη επανδρωμένων αεροσκαφών, των ηλεκτρικών οχημάτων, των μπαταριών ιόντων λιθίου και των ηλιακών κυψελών παγκοσμίως. Εγκαθιστά περισσότερα βιομηχανικά ρομπότ από όσα όλες οι υπόλοιπες χώρες μαζί, ενώ στον τομέα της ιατρικής έχει ξεπεράσει τις Ηνωμένες Πολιτείες ως προς τον αριθμό των καταχωρισμένων κλινικών δοκιμών. Η ναυπηγική της ικανότητα είναι περίπου διακόσιες φορές μεγαλύτερη από εκείνη των ΗΠΑ, και ορισμένοι παρατηρητές στην Ουάσιγκτον ανησυχούν ότι, σε περίπτωση πολέμου για την Ταϊβάν, τα αμερικανικά αποθέματα πυρομαχικών δεν θα μπορούσαν να ανταγωνιστούν τα κινεζικά.
Και οι δύο χώρες προβληματίζονται έντονα στις μέρες μας για την πορεία τους. Ενώ οι ΗΠΑ ανησυχούν για το αν μπορούν να παρατείνουν έναν αιώνα κυριαρχίας, η Κίνα επιθυμεί διακαώς να αποκαταστήσει την ιστορική της αίγλη, έπειτα από διακόσια χρόνια αυτού που το Κόμμα θεωρεί αφύσικη παρέκκλιση φτώχειας. Ο Zhou Bo, απόστρατος ανώτερος συνταγματάρχης του Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρατού και νυν ερευνητής στο Πανεπιστήμιο Tsinghua, μου είπε: «Η κοινή λογική λέει ότι οι χώρες ανεβαίνουν και παρακμάζουν σε κύκλους». Κατά την άποψή του, όμως, οι Αμερικανοί έχουν χάσει αυτή την ιστορική επίγνωση. «Ήταν τόσο ισχυροί επί τόσο μεγάλο διάστημα, ώστε κάθε Αμερικανός πιστεύει: “Είμαι πολίτης του ισχυρότερου έθνους στη Γη”», είπε. Οι Κινέζοι δεν είναι λιγότερο πεπεισμένοι για τη δική τους άνοδο. Ένας Ευρωπαίος διπλωμάτης που έχει παρευρεθεί σε συναντήσεις με τον Xi και τους συμβούλους του μου είπε: «Αισθάνονται σαν να είναι οι πρωταθλητές του κόσμου. Πιστεύουν ότι μπορούν να αναμετρηθούν με οποιονδήποτε».
Πριν από μία δεκαετία, λίγοι στο Πεκίνο θα προέβλεπαν ότι η Κίνα θα αμφισβητούσε σύντομα την πρωτοκαθεδρία των ΗΠΑ. Η πολυετής οικονομική άνθηση της Κίνας επιβραδυνόταν, ενώ ο ασφυκτικός κυβερνητικός έλεγχος της ελεύθερης σκέψης ωθούσε τους φιλόδοξους ανθρώπους στο εξωτερικό. Εκείνη την εποχή, ένας Αμερικανός στην Κίνα που αναφερόταν στα πλεονεκτήματα των δύο χωρών ήταν πιθανό να εμπλακεί σε έναν σχεδόν τελετουργικό διάλογο. Παρατηρούσες ότι η Κίνα γινόταν ισχυρή. Ο συνομιλητής σου απαντούσε: «Όχι τόσο ισχυρή όσο η Αμερική».
Το κινεζικό κατεστημένο εγκατέλειψε αυτή την αντίληψη σταδιακά. Όταν εγκρίθηκε το Brexit, το 2016, η Δύση έμοιαζε να στρέφεται προς τον εαυτό της. Η διαμάχη για τα εμβόλια κατά της Covid-19 αποτέλεσε ένδειξη ότι οι ΗΠΑ κατακερματίζονταν· η έφοδος στο Καπιτώλιο πρόσφερε άλλη μία. Μετά την επιστροφή του Trump στον Λευκό Οίκο, η κυβέρνησή του διακήρυξε: «Οι ημέρες κατά τις οποίες οι Ηνωμένες Πολιτείες στήριζαν στους ώμους τους ολόκληρη την παγκόσμια τάξη σαν τον Άτλαντα έχουν τελειώσει». Ο συνεργάτης του Stephen Miller μίλησε αντ’ αυτού για μια διεθνή τάξη «που διέπεται από την ισχύ», προσθέτοντας: «Αυτοί είναι οι σιδηροί νόμοι του κόσμου, οι οποίοι ισχύουν από την αρχή του χρόνου».
Στο Πεκίνο, μια δεξαμενή σκέψης του Πανεπιστημίου Renmin δημοσίευσε πρόσφατα μια ανάλυση με τίτλο «Ευχαριστούμε, Trump», η οποία εξυμνούσε ειρωνικά τις προσπάθειές του να επιταχύνει το «λυκόφως μιας αυτοκρατορίας», υπονομεύοντας τις συμμαχίες, τη δημόσια διοίκηση, τους επιστημονικούς θεσμούς και τη δημοκρατική αξιοπιστία των ΗΠΑ. Κατά τα τελευταία δύο χρόνια, το ποσοστό διεθνούς αποδοχής των Ηνωμένων Πολιτειών έχει μειωθεί σχεδόν κατά σαράντα μονάδες, σύμφωνα με παγκόσμια έρευνα της Συμμαχίας των Δημοκρατιών. Σε πολλές δημοσκοπήσεις, η Κίνα αξιολογείται πλέον θετικότερα από τις ΗΠΑ.
Για την Κίνα, η υποχώρηση της Αμερικής συμπίπτει με τη στιγμή κατά την οποία δεκαετίες κρατικών επενδύσεων, βιομηχανικής πολιτικής και διπλωματικού σχεδιασμού αρχίζουν να αποδίδουν. Θα ήταν απερίσκεπτο να εμπιστευτεί κανείς πλήρως τα επίσημα στατιστικά στοιχεία της Κίνας· όπως είπε κάποτε ο οικονομολόγος Gao Shanwen σε ακροατήριο στην Ουάσιγκτον, ο επίσημος ρυθμός ανάπτυξης «θα βρίσκεται πάντοτε γύρω στο 5%». Η μεταβολή, όμως, είναι ολοφάνερη. Μέσα σε δύο δεκαετίες, η Κίνα πέρασε από την παραγωγή περίπου της μισής ηλεκτρικής ενέργειας σε σύγκριση με τις ΗΠΑ στην παραγωγή υπερδιπλάσιας ποσότητας, και μάλιστα σε πολύ χαμηλότερες τιμές. Το 2023 εγκατέστησε περισσότερη ηλιακή ισχύ από όση είχαν εγκαταστήσει οι ΗΠΑ σε ολόκληρη την ιστορία τους. Την ίδια στιγμή, ο Trump επανέφερε τα ορυκτά καύσιμα στο επίκεντρο — μια επιλογή που ο ιστορικός Timothy Snyder χαρακτήρισε «αυτοκτονία υπερδύναμης, ίσως στην πιο θεμελιώδη μορφή της».
Ο Trump υποσχόταν επί χρόνια ότι θα εμπόδιζε την Κίνα να «βιάζει τη χώρα μας» μέσω αθέμιτων εμπορικών πρακτικών. Τον Απρίλιο του 2025, την «Ημέρα της Απελευθέρωσης», παρουσίασε ένα εκτεταμένο πρόγραμμα δασμών. Ο υπουργός Οικονομικών Scott Bessent προέβλεψε ότι το Πεκίνο θα υποχωρούσε γρήγορα, λέγοντας πως οι Κινέζοι ομόλογοί του «έπαιζαν έχοντας ένα ζευγάρι δυάρια». Αντ’ αυτού, η Κίνα αντεπιτέθηκε περιορίζοντας τις εξαγωγές σπάνιων γαιών και μαγνητών υψηλής ισχύος. Μέσα σε λίγες εβδομάδες, η Ford αναγκάστηκε να αναστείλει την παραγωγή των Explorer στο εργοστάσιό της στο Σικάγο και οι αυτοκινητοβιομηχανίες εκλιπαρούσαν για συμφωνία.
Έκτοτε, η Κίνα όχι μόνο διατήρησε τη θέση της ως η μεγαλύτερη εμπορική δύναμη στον κόσμο, αλλά πέτυχε και εμπορικό πλεόνασμα-ρεκόρ ύψους 1,2 τρισεκατομμυρίων δολαρίων, ανακατευθύνοντας τις εξαγωγές της μακριά από τις ΗΠΑ. Το 2001, τέσσερις στις πέντε χώρες πραγματοποιούσαν περισσότερες εμπορικές συναλλαγές με την Αμερική παρά με την Κίνα. Μέχρι το 2023, ο χάρτης είχε αντιστραφεί: επτά στις δέκα εμπορεύονται περισσότερο με την Κίνα.
Προς το παρόν, οι κυβερνώντες της Κίνας αποφεύγουν να προκαλέσουν ανοιχτά την Αμερική, επειδή πιστεύουν ότι, ακόμη και σε παρακμή, εξακολουθεί να είναι μοναδικά επικίνδυνη. Μετά τις επεμβάσεις του Trump στη Βενεζουέλα και στο Ιράν και τις απειλές του κατά του Καναδά και της Γροιλανδίας, η Beijing Daily, όργανο του Κομμουνιστικού Κόμματος, έγραψε ότι οι ΗΠΑ «σύρουν τον κόσμο πίσω σε μια σκοτεινή εποχή λεηλασίας και διαμελισμού μέσω της υπέρτερης στρατιωτικής τους ισχύος». Πίσω από αυτή τη ρητορική, όμως, κρύβεται ένας ψυχρότερος υπολογισμός: οι Κινέζοι ηγέτες πιστεύουν ότι ο αγώνας του Trump να κυριαρχήσει στον κόσμο στην πραγματικότητα βοηθά την Κίνα.
Ο Rush Doshi, καθηγητής στο Georgetown και ειδικός σε θέματα Κίνας στο Συμβούλιο Εξωτερικών Σχέσεων, διακρίνει στην επιδίωξη εδαφικού ελέγχου από τον Trump ένα επαναλαμβανόμενο ιστορικό σφάλμα. Τον 18ο αιώνα, ενώ η Ρωσία ήταν προσηλωμένη στην κατάκτηση της Ευρασίας, η Βρετανία ανέπτυσσε την ατμομηχανή. Τον 19ο και τον 20ό αιώνα, ενώ οι Ευρωπαίοι πολεμούσαν για την Αφρική, οι Αμερικανοί τελειοποιούσαν τη γραμμή συναρμολόγησης. Σήμερα, ενώ οι ΗΠΑ προσπαθούν να κυβερνήσουν τη Βενεζουέλα και να ακρωτηριάσουν το Ιράν και την Κούβα, «η Κίνα είναι προσηλωμένη στο να κερδίσει τις τεχνολογίες του μέλλοντος», είπε ο Doshi.
Εάν οι ΗΠΑ έχαναν τον ανταγωνισμό για το επόμενο κύμα βιομηχανιών —μεταξύ των οποίων η τεχνητή νοημοσύνη, η βιοτεχνολογία και η ρομποτική— όπως έχασαν εκείνον για τα ηλιακά πάνελ, τις μπαταρίες και τα ηλεκτρικά οχήματα, «αυτό θα άλλαζε ανεπιστρεπτί την ισορροπία ισχύος».
Τι είδους κόσμο οραματίζεται η Κίνα; Μια πρόγευση προσφέρει η Πρωτοβουλία «Μία Ζώνη, Ένας Δρόμος», η οποία από το 2013 έχει διοχετεύσει περίπου ένα τρισεκατομμύριο δολάρια σε δεκάδες χώρες, κατασκευάζοντας αυτοκινητοδρόμους, νοσοκομεία, ορυχεία, λιμάνια και «έξυπνες πόλεις» εξοπλισμένες με κινεζική τεχνολογία. Για την Κίνα, είπε ο Doshi, «τα αυταρχικά καθεστώτα θεωρούνται απολύτως θεμιτά και η τεχνολογία χρησιμοποιείται για να τα ενισχύσει. Η Κίνα λέει ολοένα συχνότερα στους αυταρχικούς ηγέτες: “Θέλετε να παραμείνετε στην εξουσία; Μπορώ να σας βοηθήσω”». Στο Νεπάλ, όπου νεοεγκατεστημένα συστήματα αναγνώρισης προσώπου έχουν χρησιμοποιηθεί εναντίον ακτιβιστών, μια φωτογραφία από αρχηγείο των υπηρεσιών ασφαλείας έδειχνε έναν τοίχο με ζωντανές μεταδόσεις βίντεο και, από κάτω, μια πινακίδα που έγραφε: «Με την ευγενική προσφορά του υπουργείου Δημόσιας Ασφάλειας της Κίνας».
Η σαφέστερη ένδειξη, όμως, για το παγκόσμιο όραμα του Πεκίνου ίσως είναι η σημερινή κατάσταση της ίδιας της Κίνας. «Μια χώρα τείνει να δημιουργεί μια εξωτερική τάξη που μοιάζει πολύ με την εσωτερική της τάξη», είπε ο Doshi. «Η Κίνα δεν θέλει να συλλογίζεστε πολύ τι θα σημαίνει η άνοδός της για τον κόσμο. Θέλει να σας δείξει την αιχμή του μέλλοντος. Έχει δύο μηνύματα που θέλει να πουλήσει σε όλους. Το ένα είναι: “Η επικράτησή μας είναι αναπόφευκτη”. Και το άλλο: “Μην ανησυχείτε”».
Το Πεκίνο είναι πιο ήσυχο απ’ ό,τι όταν ζούσα εκεί, από το 2005 έως το 2013. Τα οχήματα, πολλά από τα οποία είναι πλέον ηλεκτρικά, κινούνται αθόρυβα στους δρόμους· ούτως ή άλλως, οι κάτοικοι έχουν λιγότερους λόγους να βγουν από το σπίτι. Η Κίνα διαθέτει τη μεγαλύτερη αγορά ηλεκτρονικού εμπορίου στον κόσμο και ελάχιστα είναι εκείνα που δεν μπορούν να παραδοθούν με ένα μηχανάκι. Όλη την ημέρα, οι άνθρωποι σαρώνουν ο ένας τους κωδικούς QR του άλλου για να ανταλλάξουν χρήματα μέσω συστημάτων ψηφιακών πληρωμών, όπως το WeChat και το Alipay, τροφοδοτώντας τους αλγορίθμους με μια ολοένα λεπτομερέστερη εικόνα των κινήσεων και των προτιμήσεών τους.
Η ζωή στην πρωτεύουσα ενός τεχνολογικά προηγμένου μονοκομματικού κράτους χαρακτηρίζεται από μια αμήχανη γαλήνη. «Είναι ένα από τα ασφαλέστερα μέρη στον κόσμο, αρκεί να μην είσαι αντιφρονών», μου είπε ο Ευρωπαίος διπλωμάτης. Περισσότερο από μία δεκαετία αφότου ο Xi Jinping ξεκίνησε την εκστρατεία απομάκρυνσης ανεπιθύμητων προσώπων από το Κόμμα, τον στρατό και την επιχειρηματική ελίτ, οι εκκαθαρίσεις έχουν επιστρέψει κυκλικά στα ανώτατα κλιμάκια. (Παλαιότερα έλεγαν ότι οι εκκαθαρίσεις θύμιζαν την παλιά κινεζική παροιμία «Σκότωσε τις κότες για να τρομάξεις τις μαϊμούδες». Τώρα λένε ότι ο Xi σκοτώνει απλώς τις μαϊμούδες.)
Παραδόξως, συνηθίζει κανείς την εξαφάνιση γνωστών του. Επειδή οι κατηγορίες μπορούν να παραμένουν μυστικές επί χρόνια, κάποιος μπορεί απλώς να «εξαφανιστεί χωρίς ίχνος», είπε ο διπλωμάτης, προσθέτοντας ότι αυτό αντιμετωπίζεται ως παρεπόμενο της διατήρησης της κοινωνικής τάξης. «Η μεγάλη προτεραιότητα εδώ είναι ο κομματικός μηχανισμός. Οι άνθρωποι έρχονται δεύτεροι».
Οι ηγέτες της Κίνας πιστεύουν εδώ και πολύ καιρό ότι η τεχνολογία μπορεί να βοηθήσει το κράτος να υπερβεί την αταξία των ανθρώπινων υποθέσεων. Ο Xi, ο οποίος έχει δανειστεί τη σταλινική εικόνα των ιδεολογικών μηχανισμών ως «μηχανικών της ανθρώπινης ψυχής», έχει διευρύνει την εμβέλεια της κυβέρνησης στην ιδιωτική ζωή, στο όνομα της προώθησης της «πολιτισμένης» συμπεριφοράς. Στη νότια πόλη Guangzhou, η τεχνητή νοημοσύνη βοηθά στην πειθάρχηση των κατοίκων που δεν διαχωρίζουν τα υπολείμματα τροφών από τα κοινά απορρίμματα, δημοσιεύοντας τις φωτογραφίες τους στον «σταθμό έκθεσης», μια ψηφιακή οθόνη κοντά στους κάδους. Άλλες πόλεις χρησιμοποιούν παρόμοια συστήματα για να διαπομπεύουν όσους πετούν σκουπίδια, διασχίζουν τον δρόμο παράνομα ή φτύνουν δημοσίως.
Στην προσπάθεια αυτή συμμετέχουν και οι επιχειρήσεις. Σε μια έκθεση προϊόντων που αξιοποιούν την τεχνητή νοημοσύνη στο Πεκίνο, συνάντησα ένα ψηλό λευκό περίπτερο κατασκευασμένο από τη Langxin, μια εταιρεία που εφαρμόζει την τεχνητή νοημοσύνη στην ψυχολογία. Το μηχάνημα έφερε την ένδειξη «Σύστημα Ενισχυμένης Εκπαίδευσης στην Αναγνώριση Συναισθημάτων». Στάθηκα μπροστά σε μια κάμερα για να αξιολογηθούν οι «μικροκινήσεις» του προσώπου μου και η οθόνη εμφάνισε ένα κυκλικό διάγραμμα με τίτλο «Αναλογίες θετικών και αρνητικών συναισθημάτων». Με ενημέρωσε ότι διαθέτω 76,67% θετικό συναίσθημα και 23,33% αρνητικό. Όπως αποδείχθηκε, τα αρνητικά μου συναισθήματα περιλάμβαναν φόβο σε ποσοστό 13,33% και οργή σε ποσοστό 6,67%.
Η Langxin διαθέτει στην αγορά παρόμοια προϊόντα για εκπαιδευτικούς, μεταξύ των οποίων το «Ολοκληρωμένο Σύστημα Έγκαιρης Προειδοποίησης Κινδύνου», το οποίο ανιχνεύει στους μαθητές ενδείξεις διαταρακτικής συμπεριφοράς. Συνδυάζοντας δεδομένα από τα μαθήματα, τις φοιτητικές εστίες, τις δαπάνες και τα ψυχολογικά αρχεία, κατατάσσει κάθε μαθητή σε ένα «επίπεδο συναγερμού» — κόκκινο, κίτρινο ή μπλε. Η αστυνομία διαθέτει ισχυρότερες επιλογές. Σε μια εμπορική έκθεση στο Πεκίνο, μια άλλη εταιρεία προωθούσε λογισμικό το οποίο σαρώνει ζωτικές ενδείξεις από απόσταση και ισχυρίζεται ότι μπορεί να αξιολογήσει την προσωπικότητα κάποιου μέσα σε δεκαπέντε δευτερόλεπτα, συμπεριλαμβανομένης της συναισθηματικής του σταθερότητας και των «συμπεριφορικών τάσεων».
Η τεχνητή νοημοσύνη έχει ενσωματωθεί γρήγορα στην εργασία και στην καθημερινή ζωή στην Κίνα. Οι άνθρωποι εκεί συχνά αντιμετωπίζουν την τεχνολογία με λιγότερη επιφυλακτικότητα από τους Αμερικανούς, επειδή το βιοτικό επίπεδο έχει βελτιωθεί θεαματικά στην εποχή της πληροφορικής. Τη δεκαετία του 1970, περισσότερο από το 70% του πληθυσμού εργαζόταν στη γεωργία· σήμερα, το ποσοστό αυτό είναι μικρότερο από 25%.
Ο Kai-Fu Lee, ο επενδυτής, υποστήριξε ότι οι Κινέζοι ήταν επίσης πολιτισμικά προετοιμασμένοι για αυτού του είδους την τεχνολογία. Για τους Αμερικανούς, «το να ακούει κάποιος διαρκώς είναι τρομακτικό», είπε. Στην Κίνα, οι κάμερες καλύπτουν ήδη σχεδόν κάθε τετραγωνικό εκατοστό κατοικημένου χώρου. Ο Lee εξήρε ένα νέο λογισμικό της εταιρείας του, το οποίο του επιτρέπει να καταγράφει κάθε συνάντηση στο γραφείο και να αναλύει το ηχητικό υλικό με ερωτήματα όπως: «Από τα έργα που πιστεύω ότι εξελίσσονται καλά, ποια στην πραγματικότητα δεν πάνε καλά;»
Το λογισμικό καταγράφει επίσης τις προφορικές δεσμεύσεις σε ένα αρχείο που ονομάζεται «Μητρώο Υποσχέσεων», ώστε οι εργαζόμενοι να λογοδοτούν κατά τις αξιολογήσεις της απόδοσής τους. Τον ρώτησα αν οι καταγραφές του κάνουν κάποιους λιγότερο πρόθυμους να αναλάβουν δεσμεύσεις. «Ίσως υπάρχει κάποιο αποτρεπτικό αποτέλεσμα», είπε. «Στην Κίνα, όμως, όχι τόσο, επειδή οι άνθρωποι πάντοτε θεωρούν ότι το αφεντικό είναι ισχυρό και έχει το δικαίωμα να ακούει». Πρόσθεσε: «Πρόκειται για μια διαδικασία αυτοεπιλογής. Όσοι δεν το αποδέχονται, δεν θα έρθουν στην εταιρεία μου».
Στη νότια πλευρά του Πεκίνου, επισκέφθηκα το διασημότερο εργοστάσιο αυτοκινήτων της Κίνας — το Hyperfactory, ένα βιομηχανικό συγκρότημα έκτασης εκατό γηπέδων ποδοσφαίρου, το οποίο κατασκευάστηκε μέσα σε δεκατέσσερις μήνες. Ανήκει στη Xiaomi, μια εταιρεία που έγινε γνωστή πουλώντας έξυπνα κινητά και οικιακά προϊόντα, όπως ηλεκτρικές οδοντόβουρτσες και τηγάνια, προτού εισέλθει στην αυτοκινητοβιομηχανία.
Στο λόμπι, συνάντησα μια αντιπροσωπεία Κινέζων επισκεπτών που ξεδίπλωνε μια σημαία με το σφυροδρέπανο για μια ομαδική φωτογραφία. Πίσω τους, ο πάγκος ενός Starbucks έσφυζε από κίνηση. Κρεμασμένο από καλώδια πάνω από τα κεφάλια μας, ένα σπορ αυτοκίνητο έμοιαζε έτοιμο να αγωνιστεί πάνω σε μια λωρίδα του Μέμπιους, συμβολίζοντας την αδιάκοπη επιδίωξη της βελτίωσης.
Μια ξεναγός μάς συγκέντρωσε σε οχήματα του γκολφ και μας οδήγησε στο εσωτερικό μιας αχανής εγκατάστασης. Οι ορατοί εργαζόμενοι ήταν τόσο λίγοι, ώστε εύκολα θα νόμιζε κανείς ότι ήταν εθνική αργία. Τα αυτοκίνητα κατασκευάζονται από περίπου επτακόσια ρομπότ, τοποθετημένα το ένα κοντά στο άλλο σε περίπλοκους, χορογραφημένους σχηματισμούς, τους οποίους ελέγχουν χοντρές δέσμες καλωδίων. Τα καινούργια εξαρτήματα καταφθάνουν με 127 αυτόνομα οχήματα, τα οποία φωνάζουν «Κάντε στην άκρη!» στους ανθρώπους που περιπλανώνται στην πορεία τους. Σύμφωνα με την εταιρεία, ένα ολοκληρωμένο αυτοκίνητο βγαίνει από τη γραμμή παραγωγής κάθε 76 δευτερόλεπτα.
Στο τέλος της ξενάγησης, με κατεύθυναν σε μια πίστα, όπου ένας οδηγός περίμενε μέσα σε ένα φωτεινό κίτρινο Xiaomi SU7 Ultra. Κάθισα στη θέση του συνοδηγού. Χαμογέλασε, είπε «Τρία, δύο, ένα» και πάτησε το πεντάλ μέχρι τέρμα. Δεν είχα δώσει ιδιαίτερη προσοχή στις λεπτομέρειες αυτού που επρόκειτο να κάνουμε — κάτι που μάλλον ήταν λάθος. Το αυτοκίνητο εκτινάχθηκε μπροστά με μια ορμή που σπάνια βιώνει κανείς χωρίς αεριωθούμενη πρόωση. Όπως έμαθα αργότερα, το SU7 Ultra διαθέτει 1.548 ίππους και επιταχύνει από τα μηδέν στα 60 μίλια την ώρα σε λιγότερο από δύο δευτερόλεπτα — γρηγορότερα από μια Ferrari.
Καρφώθηκα στο κάθισμά μου και ένα κύμα ναυτίας ανέβηκε στο στήθος μου. Καθώς στρίβαμε σε μια καμπή και εκτοξευόμασταν στην ευθεία, κρατούσα τα μάτια μου στον ορίζοντα και αναρωτιόμουν αν το ασφαλιστήριο ζωής μου ήταν τακτοποιημένο. Ο οδηγός προσφέρθηκε πρόθυμα να κάνουμε άλλον έναν γύρο, αλλά του έγνεψα αρνητικά.
Δεν είναι τυχαίο ότι το εργοστάσιο χτίστηκε σε μικρή απόσταση από τη συνοικία των πολυτελών ξενοδοχείων του Πεκίνου και όχι στην απομακρυσμένη ενδοχώρα. Αποτελεί αξιοθέατο για τους ξένους, αλλά και για τους τυχερούς κατοίκους που κερδίζουν με κλήρωση το δικαίωμα να το επισκεφθούν. Ταξιδιωτικές εταιρείες οργανώνουν «τεχνολογικές περιηγήσεις» στις εντυπωσιακότερες βιομηχανικές εγκαταστάσεις της Κίνας, προσφέροντας διαδρομές με αυτό που διαφημίζουν ως «το ταχύτερο τρένο στον κόσμο», πρόσβαση σε «γυαλιά τεχνητής νοημοσύνης» και διαλείμματα για καφέ, κατά τα οποία μπορείς να παρακολουθήσεις «ένα drone να κατεβαίνει μεταφέροντας το λάτε σου».
Μια διαδοχή Δυτικών influencers, επενδυτών και σχολιαστών δημοσίευσε, όπως ήταν αναμενόμενο, εικόνες γεμάτες δέος από γέφυρες και σιδηροδρομικούς σταθμούς, τροφοδοτώντας διαδικτυακά είδη περιεχομένου όπως το λεγόμενο «πορνό υποδομών» και το «Chinamaxxing», δηλαδή την εξιδανίκευση της Κίνας. Οι εντυπώσεις τους διαμορφώνονται από αδιάκοπο μάρκετινγκ και προπαγάνδα. Το απόγευμα που ξεναγήθηκα στο Hyperfactory, τα ρομπότ είχαν ακινητοποιηθεί για «ρυθμίσεις». Η ξεναγός, όμως, σπάνια σταματούσε για περισσότερα από λίγα δευτερόλεπτα προτού επισημάνει τη μηχανή χύτευσης υπό πίεση των επτακοσίων τόνων ή το ταχύτατο σύστημα ακτίνων Χ που ελέγχει αν ένα χυτό εξάρτημα αποκλίνει έστω και κατά ένα απειροελάχιστο κλάσμα από τις προδιαγραφές.
Παρά την υπερβολή, υπάρχουν και πραγματικά πλεονεκτήματα. Ο Jim Farley, διευθύνων σύμβουλος της Ford, επισκέφθηκε πρόσφατα εργοστάσια αυτοκινήτων στην Κίνα και χαρακτήρισε την πρόοδο της κινεζικής αυτοκινητοβιομηχανίας «την πιο ταπεινωτική εμπειρία που έχω ζήσει ποτέ».
Οι Κινέζοι ηγέτες φαίνεται να στοιχηματίζουν ότι, επιταχύνοντας προς το μέλλον, μπορούν να ξεφύγουν από τα λάθη του πρόσφατου παρελθόντος. Σε ολόκληρη τη χώρα, το τοπίο των πόλεων διακόπτεται από τα lanweilou, δηλαδή τα «κτίρια με σάπια ουρά»: τσιμεντένιοι σκελετοί ημιτελών πολυκατοικιών και επαύλεων, οι κατασκευαστές των οποίων ξέμειναν από χρήματα. Επί χρόνια, οι τοπικοί αξιωματούχοι ενθάρρυναν την υπερβολική οικοδόμηση, επειδή χρηματοδοτούσε τις υποδομές, ενίσχυε την ανάπτυξη και τους εξασφάλιζε προαγωγές. Οι κατασκευαστές πουλούσαν κατοικίες στο κοινό προτού ακόμη αυτές χτιστούν.
Η αγορά ακινήτων, όμως, άρχισε να καταρρέει το 2021 — με τις πωλήσεις νέων κατοικιών να μειώνονται τελικά στο μισό. Η Κίνα έμεινε με περίπου 90 εκατομμύρια κενές κατοικίες, αρκετές για να στεγάσουν ολόκληρο τον πληθυσμό της Ρωσίας. Όταν οι χρεοκοπημένοι κατασκευαστές εγκατέλειψαν τα ημιτελή κτίρια, ορισμένοι από τους πιο αποφασισμένους αγοραστές βολεύτηκαν όπως μπορούσαν: εγκαταστάθηκαν στους γυμνούς σκελετούς, μαγείρευαν σε σόμπες με κάρβουνο και κουβαλούσαν νερό από τις σκάλες.
Σήμερα στην Κίνα συνυπάρχουν πολλές παράλληλες οικονομίες. Δίπλα στα συντρίμμια της κατάρρευσης της αγοράς ακινήτων και στην ακμάζουσα κυψέλη των νέων τεχνολογιών, υπάρχουν στρατιές αποφοίτων πανεπιστημίων που εκπαιδεύτηκαν για παραδοσιακές θέσεις υπαλλήλων γραφείου, αλλά βρέθηκαν σε μια αγορά εργασίας ολοένα περισσότερο προσανατολισμένη στη μεταποίηση υψηλής τεχνολογίας. Το επίσημο ποσοστό ανεργίας των νέων ξεπέρασε το 21%, προτού η κυβέρνηση αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο δημοσιεύει τον δείκτη.
Μια μελέτη της κινεζικής κοινής γνώμης, την οποία δημοσίευσαν πέρυσι ερευνητές των Stanford και Harvard, πρόσφερε μια σπάνια και εις βάθος ματιά στις αντιλήψεις των κατοίκων και διαπίστωσε μια έντονη μεταστροφή «από την αισιοδοξία στην απαισιοδοξία». Το ποσοστό των πολιτών που αναμένουν βελτίωση του βιοτικού τους επιπέδου έχει μειωθεί περίπου στο 28% — σχεδόν στο μισό από ό,τι ήταν στις αρχές αυτού του αιώνα. Ο επιδραστικός συγγραφέας Xu Zhiyuan έχει χαρακτηρίσει την περίοδο αυτή «μια εποχή βαθιάς σύγχυσης», η οποία σημαδεύεται ταυτόχρονα από «οικονομική κάμψη, αβεβαιότητα στη διεθνή γεωπολιτική και τον τεράστιο αντίκτυπο της τεχνητής νοημοσύνης». Το περασμένο φθινόπωρο, οι κυβερνητικοί λογοκριτές ξεκίνησαν εκστρατεία κατά του «υπερβολικά απαισιόδοξου συναισθήματος» στο διαδίκτυο, συμπεριλαμβανομένων σχολίων όπως «Η σκληρή δουλειά είναι μάταιη».
Ένα πρωινό, πέρασα από το σπίτι όπου ζούσα παλαιότερα στο Πεκίνο και εξεπλάγην όταν βρήκα την εξώπορτα ορθάνοιχτη. Το σπίτι ήταν άδειο, αλλά κόσμος μπαινόβγαινε βιαστικά. Κατά σύμπτωση, είχα φτάσει τη στιγμή που μεσίτες έβγαζαν φωτογραφίες, ελπίζοντας να βρουν ενοικιαστή και να εισπράξουν προμήθεια. Μου έκανε εντύπωση ο αριθμός των μεσιτών που ανταγωνίζονταν για την ενοικίαση ενός διαμερίσματος δύο υπνοδωματίων — ένα σύμβολο του ακραίου ανταγωνισμού που επικρατεί στους κινεζικούς κλάδους.
Ένας μεσίτης με γκρίζο αντιανεμικό με πλησίασε κρατώντας ένα κράνος μηχανής. Λυπήθηκε όταν έμαθε ότι δεν ήμουν υποψήφιος πελάτης, αλλά ήταν πρόθυμος να συζητήσει. Μιλούσε αγγλικά με την ένθερμη επισημότητα κάποιου που είχε εργαστεί σκληρά για να μάθει μια γλώσσα την οποία σπάνια είχε την ευκαιρία να χρησιμοποιήσει. Είχε υιοθετήσει το όνομα John και διανθίζε τα σχόλιά του με αγγλικούς αφορισμούς. Όταν τον ρώτησα πώς πήγαιναν οι δουλειές, απάντησε: «Δύσκολα, αλλά κάθε νόμισμα έχει δύο όψεις».
Μίλησε με ειλικρίνεια για τις πιέσεις του επαγγέλματός του. Η αλήθεια ήταν ότι δεν είχε κερδίσει καμία προμήθεια επί τέσσερις μήνες. Πολλοί μεσίτες ακινήτων είχαν χρεοκοπήσει. «Λιγότεροι από το 20% βγάζουν χρήματα», είπε. Ο John ήταν 47 ετών, διαζευγμένος και είχε μια κόρη στο πανεπιστήμιο. Ο πατέρας του και η μεγαλύτερη αδελφή του τον βοηθούσαν να πληρώνει το φαγητό του. «Είναι χάλια να βρίσκομαι σε αυτή την κατάσταση στην ηλικία μου», είπε. «Εξακολουθώ να θέλω να βρω την αγάπη, αλλά είναι πραγματικά δύσκολο».
Είχε βγει ραντεβού, αλλά τίποτε δεν είχε προχωρήσει. «Νομίζω ότι ένας λόγος είναι πως δεν έχω αρκετά χρήματα», είπε. «Αν ήμουν μεγιστάνας, θα ήθελαν να επικοινωνήσουν μαζί μου». Προσπαθώντας να τον καθησυχάσω, του είπα ότι φαινόταν καλός άνθρωπος. Ο John χαμογέλασε και ίσιωσε το σώμα του. Είχε πρόχειρο ακόμη ένα απόφθεγμα: «Η ζωή δεν είναι εύκολη, αλλά δεν ξέρουμε τι θα συμβεί αύριο».
Η επιθυμία της Κίνας να σχεδιάσει το μέλλον ήταν ανέκαθεν συνυφασμένη με το άγχος της απέναντι στη Δύση. Το 1872, κατά τη δυναστεία Qing, ο γενικός κυβερνήτης Li Hongzhang έγραψε με πικρία για μια αλλαγή «που δεν είχε παρατηρηθεί εδώ και τρεις χιλιάδες χρόνια»: Οι Δυτικοί, βασιζόμενοι στα «προηγμένα τουφέκια, κανόνια και ατμόπλοιά τους, μπόρεσαν να αλωνίζουν ανεξέλεγκτα στο κινεζικό έδαφος». Η Κίνα είχε αρχίσει να χυτεύει σίδηρο περίπου μία χιλιετία πριν από την Ευρώπη, αλλά είχε επαναπαυθεί. Τώρα, διακήρυξε, είχε έρθει η ώρα «να διδαχθούμε τις ανώτερες δεξιότητες των βαρβάρων, ώστε να ελέγξουμε τους βαρβάρους».
Η αυτοκρατορία, όμως, αντιστάθηκε στις προσπάθειες εκσυγχρονισμού και οι Κινέζοι μεταρρυθμιστές κατέφυγαν στην εξορία. Το 1902, ένας από τους ηγέτες της μεταρρυθμιστικής προσπάθειας, ο Liang Qichao, δημοσίευσε το μυθιστόρημα Το μέλλον της Νέας Κίνας, στο οποίο φανταζόταν τη χώρα αρκετές δεκαετίες αργότερα, με Σύνταγμα, κοινοβούλιο και τόσο υψηλό τεχνολογικό κύρος ώστε φοιτητές από το εξωτερικό συνέρρεαν για να σπουδάσουν εκεί. Όταν ο Mao Zedong ανέλαβε την εξουσία το 1949, είχε διαφορετικές ιδέες. «Η πολιτική και η τεχνολογία πρέπει να ενοποιηθούν», διακήρυξε. Η ένωσή τους αποδείχθηκε καταστροφική: Το Μεγάλο Άλμα προς τα Εμπρός του Mao, μια παραληρηματική απόπειρα να εκτοξεύσει την Κίνα πάνω από τη Βρετανία μέσα σε μόλις δεκαπέντε χρόνια, προκάλεσε τον χειρότερο λιμό στην ιστορία και τον θάνατο περίπου 45 εκατομμυρίων ανθρώπων.
Από τα τέλη της δεκαετίας του 1970, η ψευδαίσθηση της κοινωνικής μηχανικής προκάλεσε ακόμη μία καταστροφή. Το Κόμμα υιοθέτησε ως στόχο την επίτευξη ετήσιου κατά κεφαλήν εισοδήματος από 800 έως 1.000 δολάρια. Για να φτάσει εκεί, συμπέρανε ότι έπρεπε να ελέγξει την αύξηση του πληθυσμού. Ένας Κινέζος επιστήμονας πυραυλικών συστημάτων, ο Song Jian, βοήθησε να οργανωθεί μια αποστολή για τη χάραξη της σωστής πορείας με τη χρήση των πιο προηγμένων υπολογιστών της χώρας. Ο ίδιος και η ομάδα του κατέληξαν ότι το «κλειδί για ολόκληρο το πρόβλημα» ήταν ο περιορισμός κάθε οικογένειας σε ένα παιδί. Η ιδέα ήταν ριζοσπαστική, αλλά ο Song και η ομάδα του αποδείχθηκαν πειστικοί· παρουσίασαν τα ευρήματά τους με εκτυπωμένα γραφήματα και αριθμητικά στοιχεία, σε μια εποχή κατά την οποία πολλοί ειδικοί εξακολουθούσαν να εργάζονται με άβακες και αριθμομηχανές τσέπης.
Η Susan Greenhalgh, ανθρωπολόγος και συγγραφέας του βιβλίου Μόνο ένα παιδί, γράφει ότι οι μηχανικοί «έκλειναν τα πάντα μέσα σε ένα μαύρο κουτί με την ετικέτα “επιστήμη”», παρότι η πολιτική βασιζόταν σε ανεξέταστες πολιτικές κρίσεις σχετικά με τον ρόλο της κυβέρνησης, το απαραβίαστο του ανθρώπινου σώματος και τα όρια της ιδιωτικής ζωής. Ήταν επίσης λανθασμένη. Όπως έγραψε η Greenhalgh, οι μηχανικοί είχαν συρράψει αποσπασματικά δεδομένα και τα είχαν προεκτείνει μέχρι δεύτερου δεκαδικού ψηφίου, δημιουργώντας μια ψευδή εντύπωση ακρίβειας. Πάνω απ’ όλα, ήταν συνηθισμένοι να ασχολούνται με άψυχα αντικείμενα και όχι με την ακατάστατη πολυπλοκότητα της ανθρώπινης κοινωνίας. Απέρριψαν, επομένως, τις προειδοποιήσεις κοινωνικών επιστημόνων για τις συνέπειες: την ταχεία γήρανση του πληθυσμού, τις ελλείψεις εργατικού και στρατιωτικού δυναμικού και τις βάναυσες πρακτικές που θα απαιτούσε η επιβολή του νόμου.
Κατά τα επόμενα 35 χρόνια, η πολιτική του ενός παιδιού οδήγησε στη στείρωση σχεδόν 200 εκατομμυρίων πολιτών και σε περισσότερες από 300 εκατομμύρια αμβλώσεις. Μέχρι να εγκαταλείψει η Κίνα την πολιτική αυτή, το 2015, είχε επίσης προκαλέσει οικονομικό φιάσκο: είχε συρρικνώσει τη δεξαμενή διαθέσιμων εργαζομένων και είχε εθίσει τη χώρα στο πρότυπο της οικογένειας με ένα μόνο παιδί. Ο αριθμός των παιδιών που γεννιούνται στην Κίνα έχει μειωθεί σχεδόν κατά τα δύο τρίτα από το 1987. Πέρυσι καταγράφηκαν λιγότερες από οκτώ εκατομμύρια γεννήσεις — ο χαμηλότερος αριθμός από τότε που άρχισαν να τηρούνται αρχεία, το 1949. Μολονότι και στις ΗΠΑ ο δείκτης γονιμότητας μειώθηκε στις 1,6 γεννήσεις ανά γυναίκα το 2024, το πρόβλημα της Κίνας είναι πολύ σοβαρότερο. Ο δείκτης γονιμότητάς της βρίσκεται πλέον στο ένα παιδί ανά γυναίκα.
Για να αντιστρέψει την πτώση, η Κίνα προσέφερε κάλυψη εξόδων παιδικής φροντίδας, φορολογικές ελαφρύνσεις, στεγαστικά κίνητρα και επιδοτήσεις για θεραπείες γονιμότητας. Τίποτε από αυτά δεν απέδωσε. Μαιευτικές κλινικές και νηπιαγωγεία κλείνουν. Η Emma Zang, κοινωνιολόγος στο Yale που μελετά τις δημογραφικές τάσεις, επισκέφθηκε πέρυσι την Κίνα και εξεπλάγη όταν διαπίστωσε ότι οι νέοι τη ρωτούσαν συχνά γιατί είχε αποφασίσει να αποκτήσει παιδιά. Κατέληξε ότι «το πραγματικό εμπόδιο δεν είναι το κόστος της ανατροφής των παιδιών. Είναι μάλλον η πεποίθηση ότι η γονεϊκότητα δεν έχει πλέον νόημα μέσα σε ένα μέλλον που μοιάζει αβέβαιο και ανάξιο επένδυσης».
Καμία από αυτές τις επιπτώσεις δεν έχει κλονίσει την πίστη του Κόμματος στη μεταμορφωτική δύναμη της μηχανικής. Κατά την τελευταία δεκαετία, ο Xi άρχισε να περιγράφει την ιστορική συγκυρία με μια χαρακτηριστική φράση: «μεγάλες αλλαγές που δεν έχουν παρατηρηθεί εδώ και έναν αιώνα». Επαναλαμβάνει τον απόηχο του 1872, αλλά με μία διαφορά. Τότε, οι «πρωτοφανείς» αλλαγές ήταν οι νέες δυνάμεις της Δύσης· σήμερα, ο Xi καλεί τη χώρα να εκμεταλλευτεί τις αδυναμίες της.
Το 1978, τη στιγμή ακριβώς που ο Deng Xiaoping έθετε την Κίνα στην πορεία των μεταρρυθμίσεων, ένας επίδοξος επιστήμονας ονόματι Yi Rao άρχιζε τις πανεπιστημιακές του σπουδές. Εκείνα τα χρόνια, η κινεζική επιστήμη υποχρηματοδοτούνταν δραματικά· ακόμη και τα πλαστικά ρύγχη μίας χρήσης για τις πιπέτες ήταν σχεδόν αδύνατο να βρεθούν στα εργαστήρια. Ο Rao γνώριζε, όμως, Κινέζους επιστήμονες στις ΗΠΑ, οι οποίοι συμφώνησαν να τα μαζεύουν από τα σκουπίδια και να τα στέλνουν πίσω. «Μπορούσαμε να τα χρησιμοποιήσουμε πολλές ακόμη φορές», είπε.
Οι Κινέζοι ηγέτες ήταν αποφασισμένοι να «φτάσουν και να ξεπεράσουν» τις προηγμένες χώρες στην επιστήμη, και τρία πράγματα είχαν μεγαλύτερη σημασία από οτιδήποτε άλλο: το ανθρώπινο ταλέντο, τα χρήματα και οι υποδομές. Για να εκπαιδεύσουν ταλαντούχους επιστήμονες, έστειλαν φοιτητές στο εξωτερικό· μέσα σε μία δεκαετία, ο αριθμός των Κινέζων φοιτητών στις ΗΠΑ δεκαπλασιάστηκε. Το 1985, ο Rao μετακόμισε στο Σαν Φρανσίσκο για να σπουδάσει νευροεπιστήμη και παρατήρησε ότι ένας συνηθισμένος πάγκος κουζίνας ήταν κατασκευασμένος από καλύτερο υλικό «από οποιονδήποτε ερευνητικό πάγκο στην Κίνα», όπως είπε. «Πώς θα μπορούσα να φανταστώ ότι θα επέστρεφα ποτέ;»
Στα μέσα της δεκαετίας του 2000, όμως, όταν ήταν καθηγητής στο Northwestern, του προσφέρθηκε η θέση του κοσμήτορα στη Σχολή Βιοεπιστημών του Πανεπιστημίου του Πεκίνου. Η Κίνα προσέλκυε επιστήμονες πίσω στη χώρα με πατριωτικές εκκλήσεις και με την υπόσχεση ότι θα μεταμόρφωναν τις επιστημονικές της προοπτικές. Ο Rao δέχθηκε, αλλά οι προσδοκίες του ήταν περιορισμένες. Θυμάται ότι κανείς στο πανεπιστήμιο δεν είχε δημοσιεύσει ούτε μία εργασία σε κορυφαίο διεθνές επιστημονικό περιοδικό. Οι καθηγητές έδιναν θέσεις εργασίας σε ανεπαρκώς καταρτισμένους φίλους και προστατευόμενούς τους, ενώ η ακαδημαϊκή απάτη ήταν συχνό φαινόμενο. Η κινεζική βιοτεχνολογία δεν παρήγε σχεδόν τίποτε πέρα από φθηνά γενόσημα φάρμακα.
Ο Rao ανέλαβε τη διοίκηση και αντικατέστησε τα υποχρεωτικά μαθήματα βοτανικής και ζωολογίας με γενετική και μοριακή βιολογία. Ένα σημείο καμπής ήρθε το 2015, όταν η Κίνα άρχισε να αναμορφώνει τη νομοθεσία της για την ασφάλεια των φαρμάκων, ώστε να ανταποκρίνεται στα διεθνή πρότυπα, επιτρέποντας στις εγχώριες εταιρείες βιοτεχνολογίας να εξασφαλίζουν επικερδή συμβόλαια από το εξωτερικό. Το επιστημονικό δυναμικό είχε αρχίσει να επιστρέφει, προσελκυόμενο από τη γενναιόδωρη χρηματοδότηση εργαστηρίων και τα μπόνους πρόσληψης, τα οποία μπορούσαν να υπερβούν τις 150.000 δολάρια.
Τότε οι εντάσεις με τις ΗΠΑ εξερράγησαν. Το 2018, ο Trump ξεκίνησε εμπορικό πόλεμο και το υπουργείο Δικαιοσύνης του δημιούργησε την «Πρωτοβουλία για την Κίνα», με στόχο την εξάλειψη της κατασκοπείας και της κλοπής εμπορικών μυστικών. Η πρωτοβουλία έθεσε στο στόχαστρο περισσότερους από εκατό επιστήμονες και άλλα πρόσωπα κινεζικής καταγωγής. Με τρόπους που οι εξωτερικοί παρατηρητές δεν αντιλήφθηκαν πλήρως, ο Trump έγειρε την πλάστιγγα μιας εσωτερικής πολιτικής διαμάχης στην Κίνα.
Ο ιδιωτικός τομέας βρισκόταν σε άνοδο και ο επιδραστικός δισεκατομμυριούχος Jack Ma υποστήριζε ότι η πανεπιστημιακή εκπαίδευση ήταν υπερεκτιμημένη. «Έλεγε, ουσιαστικά, ότι οι διανοούμενοι δεν παράγουν τίποτε», μου είπε ο Rao. «Η οικονομία της Κίνας τα πήγε καλά αντιγράφοντας τη Δύση, οπότε γιατί να διαθέσουμε περισσότερη χρηματοδότηση στην πρωτότυπη έρευνα; Μόλις, όμως, εμφανίστηκε ο Trump, αυτή η πλευρά κατέρρευσε ολοκληρωτικά». Το 2020, η Κεντρική Επιτροπή του Κόμματος καθιέρωσε την «επιστημονική και τεχνολογική αυτοδυναμία» ως ύψιστο στόχο. Πέρυσι, η χρηματοδότηση της διερευνητικής βασικής έρευνας έφτασε στο επίπεδο-ρεκόρ του 7% του εθνικού προϋπολογισμού για έρευνα και ανάπτυξη.
Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά. Μέχρι το 2024, η Κίνα είχε ξεπεράσει τις ΗΠΑ στον αριθμό των κλινικών δοκιμών. Η στρατολόγηση συμμετεχόντων εκεί μπορεί να απαιτεί λιγότερο από τον μισό χρόνο, ενώ το κόστος των δοκιμών εκτιμάται ότι είναι κατά 40% χαμηλότερο. Το φθινόπωρο εκείνης της χρονιάς, ένα πειραματικό αντικαρκινικό φάρμακο της κινεζικής εταιρείας Akeso ξεπέρασε σε αποτελεσματικότητα το Keytruda, μια θεραπεία που θεωρείται σημείο αναφοράς και παράγεται από τον αμερικανικό φαρμακευτικό κολοσσό Merck.
Στις αρχές του τρέχοντος έτους, αφού η κυβέρνηση Trump περιέκοψε δραστικά τη χρηματοδότηση των επιστημονικών ερευνών της αμερικανικής ομοσπονδιακής κυβέρνησης και των πανεπιστημίων, η κινεζική κυβέρνηση ανακοίνωσε νέα αύξηση κατά 10% στη χρηματοδότηση της επιστήμης και της τεχνολογίας. Η Κίνα έχει ξεπεράσει τόσο τις ΗΠΑ όσο και την Ευρωπαϊκή Ένωση στη δημοσίευση επιστημονικών εργασιών υψηλής επιρροής, με βάση τη συχνότητα με την οποία παραπέμπουν σε αυτές άλλοι ερευνητές. Οι κινεζικές εταιρείες βιοτεχνολογίας δημιουργούν πλέον σχεδόν το ένα τρίτο των νέων υποψήφιων φαρμάκων παγκοσμίως, πλησιάζοντας σχεδόν τις επιδόσεις των ΗΠΑ.
«Οι άνθρωποι στην Ουάσιγκτον ανησυχούν ότι η βιοτεχνολογία θα είναι τα επόμενα ηλεκτρικά οχήματα», μου είπε Αμερικανός επιχειρηματικός παράγοντας. «Τρομάξαμε όλο αυτό το γαμημένο ταλέντο και το στείλαμε πίσω στην Κίνα. Αν κοιτάξεις ποιοι είναι οι άνθρωποι που το κάνουν αυτό, θα δεις ότι εργάζονταν παλαιότερα για δυτικούς φαρμακευτικούς κολοσσούς ή διηύθυναν κάποιο κορυφαίο πανεπιστημιακό τμήμα».
Έκθεση ερευνητών των Princeton, Harvard και M.I.T. εντόπισε σχεδόν 20.000 επιστήμονες κινεζικής καταγωγής που εγκατέλειψαν την Αμερική από το 2010 έως το 2021. Ο Καναδός ακαδημαϊκός David Zweig, ο οποίος έχει μελετήσει αυτή τη μαζική έξοδο, μου είπε ότι στο Πανεπιστήμιο Westlake, ένα νέο κινεζικό ερευνητικό ίδρυμα, «έχουν δημιουργηθεί περίπου εκατό νέα εργαστήρια από επιστήμονες που επέστρεψαν στη χώρα και πιθανότατα το 80% από αυτούς προέρχεται από τις Ηνωμένες Πολιτείες». Και πρόσθεσε: «Στην αρχή, έφευγαν επειδή ένιωθαν αποξενωμένοι. Έπειτα, στέρεψε η χρηματοδότηση».
Επισκέφθηκα πρόσφατα τον Yi Rao και τον συνάντησα στον τελευταίο όροφο ενός πανεπιστημιακού συγκροτήματος, σε ένα γωνιακό γραφείο με θέα σε μια λίμνη. Μου έδειξε ένα εργαστήριο γεμάτο εξοπλισμό παγκόσμιας κλάσης, διαθέσιμο στους φοιτητές ερευνητές. «Πρέπει να τους υπενθυμίζω συνεχώς μέσα σε τι πολυτέλεια ζουν», είπε.
Ρώτησα τον Rao για τις συνέπειες των περικοπών του Trump στην επιστήμη. «Είναι πολύ ανόητο», είπε. «Οι εφευρέσεις δεν εμφανίζονται από το πουθενά». Έφερε ένα παράδειγμα: αν οι ΗΠΑ μειώσουν τη χρηματοδότηση της αντικαρκινικής έρευνας, «θα ήταν πλέον φυσικό η Κίνα να ανακαλύψει ένα εμβόλιο κατά του καρκίνου πριν από τις ΗΠΑ».
Ο Rao μιλά με ειλικρίνεια για τα επίμονα προβλήματα που αντιμετωπίζουν η κινεζική επιστήμη και τεχνολογία. Για παράδειγμα, η Κίνα δεν έχει κατακτήσει ποτέ την κατασκευή εξαιρετικά υψηλής ακρίβειας που απαιτούν οι κινητήρες των εμπορικών αεροσκαφών ή τα ισχυρότερα μικροτσίπ. Απορρίπτει το 30% των επιστημονικών εργασιών βιολογίας της χώρας ως «σκουπίδια» και λέει ότι άλλο ένα 50% αντιπροσωπεύει σταδιακές βελτιώσεις και όχι πρωτοποριακές ανακαλύψεις που οδηγούν «από το μηδέν στο ένα». Προς το παρόν, υποστηρίζει, η Κίνα διαπρέπει κυρίως στην πρόοδο «από το δύο στο εκατό», αλλά πιστεύει ότι το επίπεδο θα βελτιωθεί.
Αν η Κίνα γίνει γνωστή ως ο τόπος όπου αναπτύσσονται θεραπείες για τον καρκίνο, τα πράγματα θα αλλάξουν ριζικά. «Η σημερινή παγκόσμια τάξη οικοδομήθηκε από μια ομάδα ιδιοφυϊών, κυρίως στις ΗΠΑ, οι οποίοι κατάγονταν από την Ευρώπη», είπε ο Rao. «Αν ο Trump είχε διατηρήσει αποτελεσματικά αυτή την τάξη, η Κίνα θα δυσκολευόταν πολύ να την υπερβεί. Ο Trump μάς βοήθησε πραγματικά».
Πολλές από τις τεχνολογικές εταιρείες του Πεκίνου βρίσκονται στη συνοικία Zhongguancun, μια συστάδα συγκροτημάτων γραφείων χτισμένη σε έκταση η οποία, κατά την αυτοκρατορική περίοδο, χρησίμευε ως τόπος ταφής των ευνούχων του παλατιού. Εδώ και μία γενιά, η Zhongguancun μεταμορφώνεται ακολουθώντας κάθε νέα μόδα της τεχνολογίας. Σήμερα, οι διαφημίσεις προϊόντων τεχνητής νοημοσύνης αντικαθιστούν με γρήγορους ρυθμούς τις ξεθωριασμένες διαφημίσεις του μετασύμπαντος.
Όσοι έχουν εργαστεί τόσο στην Κίνα όσο και στη Silicon Valley σχολιάζουν συνήθως τις ομοιότητες: την πίστη στις ραγδαίες αλλαγές, την ισχύ των μηχανικών, τους ύμνους προς την ανθρωπότητα που συγκαλύπτουν την ανυπομονησία απέναντι στους πραγματικούς ανθρώπους. Σε ένα Peet’s Coffee στη Zhongguancun, γεμάτο εικοσάρηδες με AirPods, ένας επισκέπτης από το Palo Alto θα μπορούσε εύκολα να αισθανθεί σαν στο σπίτι του.
Η μεγάλη διαφορά ανάμεσα στους κόμβους τεχνητής νοημοσύνης των δύο χωρών βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι μιλούν για τις προθέσεις τους. Οι Αμερικανοί μηχανικοί τείνουν να επικεντρώνονται στις μεταμορφωτικές δυνατότητες της επίτευξης γενικής τεχνητής νοημοσύνης και στην ουτοπική —ή δυστοπική— αλληλουχία εξελίξεων που θα μπορούσε να ακολουθήσει. Οι κινεζικές τεχνολογικές εταιρείες έχουν πιο άμεσους στόχους. Διαθέτουν λιγότερα κεφάλαια και μικρότερη υπολογιστική ισχύ, εν μέρει εξαιτίας των αμερικανικών περιορισμών στις εξαγωγές των πιο προηγμένων μικροτσίπ, και επομένως επικεντρώνονται κυρίως στην εισαγωγή προϊόντων στην καθημερινή οικονομική δραστηριότητα.
Πέρυσι, η κινεζική νεοφυής εταιρεία DeepSeek παρουσίασε ένα μοντέλο τεχνητής νοημοσύνης που άφησε άναυδη τη Silicon Valley. Οι επικριτές απέδωσαν την επιτυχία του σε λαθραία μικροτσίπ και αδιαφανή χρηματοδότηση, ενώ η OpenAI την κατηγόρησε ότι αντέγραψε από καλύτερα μοντέλα. Οι Κινέζοι παρατηρητές επισήμαναν ότι το DeepSeek λειτουργούσε καλά — και με πολύ λιγότερα χρήματα.
Στην AInnovation, μια εταιρεία που ενσωματώνει την τεχνητή νοημοσύνη σε παραδοσιακά εργοστάσια, συνάντησα τον διευθυντή τεχνολογίας Fan Li, τον οποίο ένα κρατικό πρόγραμμα για χαρισματικά παιδιά είχε ανακαλύψει σε μια πόλη ανθρακωρυχείων. Εργάστηκε στη Microsoft και στην Amazon προτού επιστρέψει στην Κίνα το 2021 για να συμμετάσχει στην άνθηση της τεχνητής νοημοσύνης.
Ο Li με οδήγησε σε ένα μηχάνημα με την ένδειξη «Εξοπλισμός επιθεώρησης βιδών με τεχνητή νοημοσύνη». Στο εσωτερικό του, μικροσκοπικές βίδες περνούσαν με μεγάλη ταχύτητα από μια γραμμή παραγωγής, καθώς κάμερες υψηλής ανάλυσης τις σάρωναν για ανεπαίσθητα ελαττώματα. Όσες περνούσαν τον έλεγχο γλιστρούσαν σε έναν αγωγό με την ένδειξη «Καλό προϊόν». Μου θύμισε ένα σύνθημα της Πολιτιστικής Επανάστασης που παρότρυνε κάθε σύντροφο να γίνει «μια βίδα που δεν σκουριάζει μέσα στην επαναστατική μηχανή». Πριν από την τεχνητή νοημοσύνη, το εργοστάσιο χρειαζόταν ανθρώπους για να ελέγχουν τις βίδες, κάτι που, όπως είπε ο Li, «δεν ήταν αποδοτικό». Τώρα αυτοί οι άνθρωποι μπορούσαν να αντικατασταθούν.
Τα κινεζικά εργοστάσια εξακολουθούν να κατασκευάζουν πολλά φθηνά παιχνίδια και παπούτσια, αλλά η χώρα έχει πραγματοποιήσει επίσης ένα τεχνολογικό άλμα. Οι επενδύσεις στον αυτοματισμό των εργοστασίων και στη ρομποτική έχουν επιτρέψει την παραγωγή αγαθών με τόσο χαμηλό κόστος, ώστε οι αμερικανικοί δασμοί ως επί το πλείστον δεν έχουν σημασία· ακόμη και μετά την προσθήκη των επιβαρύνσεων, οι τιμές παραμένουν χαμηλές.
Σε μια οθόνη, ο Li εμφάνισε ένα περίπλοκο διάγραμμα ενός εργοστασίου της ζυθοποιίας Tsingtao, ενός από τους πελάτες του. Πληκτρολόγησε μια εντολή: «Πέτυχαν τον στόχο εξοικονόμησης ενέργειας κατά το περασμένο έτος; Αν όχι, γιατί;» Πρόκειται για μια απατηλά απλή ερώτηση. Δεν αρκεί να γνωρίζει κανείς τις προηγούμενες επιδόσεις και τους μελλοντικούς στόχους· «πρέπει να εμβαθύνεις σε κάθε γραμμή παραγωγής, σε κάθε μηχάνημα», είπε.
Έπειτα από λίγο, το σύστημα εμφάνισε ένα μήνυμα: «Ανακτήσαμε επιτυχώς δεδομένα κατανάλωσης ενέργειας, αιτίες ανωμαλιών και συνιστώμενες ενέργειες για τέσσερις συσκευές». Επισήμανε ότι υπήρχαν «ανωμαλίες» σε έναν παστεριωτή και σε έναν μύλο βύνης και μας υπέδειξε τι έπρεπε να κάνουμε: Να αναζητήσουμε υγρή βύνη ή εμπλοκές στον μύλο και να διερευνήσουμε τη λειτουργία του ατμού και της αντλίας στον παστεριωτή. «Ένας άνθρωπος ίσως χρειαζόταν τρεις ώρες για να ολοκληρώσει όλη τη διαδικασία», είπε ο Li. «Τώρα μπορείς να την ολοκληρώσεις μέσα σε λίγα λεπτά».
Η Κίνα δεν είναι απρόσβλητη από τους φόβους ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα προκαλέσει μαζικές απώλειες θέσεων εργασίας και κοινωνική αναταραχή. Ο Kai-Fu Lee προειδοποίησε στο βιβλίο του ότι «η τεχνητή νοημοσύνη κινδυνεύει να δημιουργήσει ένα σύστημα κοινωνικών καστών του 21ου αιώνα». Προέβλεψε, όμως, ότι οι απώλειες θέσεων εργασίας θα προκαλέσουν μεγαλύτερη αναταραχή στις ΗΠΑ απ’ ό,τι στην Κίνα, επειδή μεγαλύτερο ποσοστό των Αμερικανών εργαζομένων απασχολείται σε υπαλληλικές και επαγγελματικές θέσεις γραφείου.
Τον ρώτησα τι συμπέρασμα έβγαζε από την είδηση ότι απόφοιτοι πανεπιστημίων στις ΗΠΑ αποδοκίμαζαν ομιλητές τελετών αποφοίτησης που εξυμνούσαν την τεχνητή νοημοσύνη. Ο Lee είπε: «Ο αμερικανικός τρόπος είναι απολύτως κατανοητός. Ο κινεζικός τρόπος, όμως, θα οδηγήσει σε πολλαπλασιασμό του ανθρώπινου ταλέντου, των εφαρμογών και των δεδομένων — μέχρι να συμβεί κάτι φρικτό. Τότε ίσως αλλάξουν τα πράγματα. Οι άνθρωποι, όμως, ξεχνούν στην εποχή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης».
Ο Li της AInnovation ακούει από ανθρώπους που ανησυχούν περισσότερο για τον κίνδυνο. Τρώγοντας σάντουιτς σε μια αίθουσα συσκέψεων, μου είπε ότι έχει έναν δεκαπεντάχρονο γιο και ότι άλλοι γονείς τον ρωτούν συχνά: «Τι πρέπει να σπουδάσουν τα παιδιά μας;» «Κάνω και εγώ στον εαυτό μου την ίδια ερώτηση», είπε. Τα τελευταία χρόνια, η Κίνα έχει περιορίσει σημαντικά τα προπτυχιακά προγράμματα που θεωρεί παρωχημένα, μεταξύ των οποίων πολλά στις ανθρωπιστικές επιστήμες, ενώ εισάγει προγράμματα σε τομείς όπως η ενσώματη νοημοσύνη. Πολλά πανεπιστήμια έχουν δημιουργήσει προγράμματα τεχνητής νοημοσύνης.
«Σε τρία χρόνια από τώρα, όμως, όταν ο γιος μου πάει στο πανεπιστήμιο, η τεχνητή νοημοσύνη ίσως να μην αποτελεί καν ξεχωριστή ειδικότητα», είπε ο Li. Ακόμη και όσοι εργάζονται στην τεχνητή νοημοσύνη δεν μπορούν να συμβαδίσουν με μια τεχνολογία που μεταβάλλεται «πιθανότατα δέκα φορές ταχύτερα απ’ ό,τι πριν από δέκα χρόνια», πρόσθεσε. «Όσο πιο κοντά βρίσκεσαι στο οικοσύστημα, τόσο περισσότερες λεπτομέρειες γνωρίζεις και τόσο καλύτερα αντιλαμβάνεσαι τι έρχεται — και αρχίζεις να ανησυχείς λίγο».
Ο περιορισμός της ανάγκης για ανθρώπινη εργασία είναι ένας τρόπος με τον οποίο η κινεζική κυβέρνηση μπορεί να αντισταθμίσει τη συρρίκνωση του εργατικού δυναμικού της. Ένας άλλος είναι τα ρομπότ. Το 2024, η Κίνα εγκατέστησε εννέα βιομηχανικά ρομπότ για κάθε ένα που εγκαταστάθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Ο ανταγωνισμός ανθρώπου και μηχανής έχει επεκταθεί ακόμη και στη λαϊκή κουλτούρα. Στις αρχές του 2025, το Πεκίνο εγκαινίασε έναν ημιμαραθώνιο στον οποίο ρομπότ αναμετρήθηκαν με ανθρώπους. Οι άνθρωποι νίκησαν εύκολα, καθώς πολλά από τα ρομπότ υπερθερμάνθηκαν. Έναν χρόνο αργότερα, όμως, ένα κατακόκκινο ανθρωποειδές ρομπότ —κουνώντας δύο λεπτούς βραχίονες για να διατηρεί την ισορροπία του— ξεπέρασε και τους 12.000 ανθρώπινους συμμετέχοντες και κατέρριψε το παγκόσμιο ρεκόρ.
Μια ακόμη εντυπωσιακή επίδειξη τεχνογνωσίας στη ρομποτική παρουσιάστηκε στο Γκαλά της Γιορτής της Άνοιξης, το τηλεοπτικό γεγονός με τη μεγαλύτερη τηλεθέαση της χρονιάς. Ανθρωποειδή ρομπότ παρέλαυναν, εκτελούσαν ανάποδες τούμπες και στριφογύριζαν νουντσάκου· ρομποτικά πάντα χοροπηδούσαν παιχνιδιάρικα. Ορισμένοι Κινέζοι τηλεθεατές διαισθάνθηκαν μια απώλεια. Όπως φέρεται να έγραψε κάποιος στο διαδίκτυο: «Αναζητούμε ανθρώπους ανάμεσα σε όλα αυτά τα ρομπότ».
Στόχος της κυβέρνησης, όμως, ήταν να καλλιεργήσει εμπιστοσύνη απέναντι στην επέλαση του αύριο. Ο επικεφαλής μιας από τις εταιρείες ρομποτικής είπε σε δημοσιογράφο ότι είχε αισθανθεί έντονη πίεση να «παρουσιάσει μια επίδοση σημαντικά καλύτερη από την περσινή».
Το χορογραφημένο θέαμα είναι, κατά μία έννοια, ευκολότερο από την αντιμετώπιση της ακαταστασίας της καθημερινής ζωής. Τα ανθρωποειδή ρομπότ στην κινεζική τηλεόραση ήταν άψογα συγχρονισμένα· αν όμως κάτι ξέφευγε από το σενάριο —ένα λάθος βήμα ή ένας άνθρωπος που δεν αντιλαμβανόταν εγκαίρως το σύνθημά του—, οι μηχανές θα μπορούσαν να καταλήξουν ένας σωρός από μπλεγμένα άκρα που θα κινούνταν ανεξέλεγκτα.
Στο γραφείο του Li, παρακολούθησα δύο εργαζομένους να παρουσιάζουν τις προκαταρκτικές εργασίες με τις οποίες ελπίζουν να καταστήσουν τα ρομπότ ικανά να φέρνουν αντικείμενα από τις αποθήκες εφοδίων των εργοστασίων. Ο ένας ανακάτευε διάφορα μπουκάλια, κουτάκια και σνακ, ενώ ο άλλος, φορώντας συσκευή εικονικής πραγματικότητας και κρατώντας έναν ανιχνευτή κίνησης σε κάθε χέρι, καθοδηγούσε ένα μικρό κίτρινο ανθρωποειδές ρομπότ, καθώς εκείνο σήκωνε διστακτικά αντικείμενα καθημερινής χρήσης. Η άσκηση φαινόταν ασύλληπτα δύσκολη.
Η πρόοδος των ρομπότ ήταν πιο αργή από την αναμενόμενη, είπε ο Li. «Το ChatGPT πέτυχε επειδή απορρόφησε σχεδόν κάθε λέξη που έχει γραφτεί ποτέ στον κόσμο», μου είπε. «Υπάρχουν πολλές εργασίες που οι άνθρωποι θέλουν να αναθέσουν στα ρομπότ, αλλά δεν διαθέτουμε αρκετά δεδομένα».
Σε ένα κοντινό τραπέζι, δύο λεπτοί μεταλλικοί βραχίονες δίπλωναν και ξαναδίπλωναν ένα μπλε μπλουζάκι. Στους τεχνολογικούς κύκλους, το δίπλωμα των ρούχων αποκαλείται μερικές φορές το «Άγιο Δισκοπότηρο της ρομποτικής», τόσο λόγω της πολυπλοκότητας του εγχειρήματος όσο και εξαιτίας του ενθουσιασμού που θα προκαλούσε στο κοινό αν λειτουργούσε. «Εξετάζουμε δύο δείκτες», είπε ο Li. «Πόσο γρήγορα μπορεί το ρομπότ να ολοκληρώσει την εργασία —σε τριάντα δευτερόλεπτα ή σε ένα λεπτό— και ποιο είναι το ποσοστό αποτυχίας».
Οι αποτυχίες οφείλονταν στην τυχαιότητα. «Μπορείς να τοποθετήσεις τα ρούχα πάνω στο τραπέζι με πολλούς τρόπους», είπε ο Li. «Το σχήμα είναι διαφορετικό κάθε φορά».
Καθώς έφευγα, επισκέφθηκα ένα μικρό κατάστημα δίπλα στο λόμπι. Πίσω από τον πάγκο βρισκόταν ένα ανθρωποειδές ρομπότ με γυαλιστερό ασημένιο πρόσωπο και ισχυρούς βραχίονες. Στα αριστερά του, λουκάνικα περιστρέφονταν πάνω σε χρωμιωμένους κυλίνδρους· στα δεξιά του, μια ανθρώπινη υπάλληλος με στολή σε έντονα χρώματα παρακολουθούσε υπομονετικά και με απορία.
Η κατασκευάστρια εταιρεία του ρομπότ, η Galbot, είχε γραφείο στο ίδιο κτίριο και, όπως πολλά από όσα έβλεπα, το μηχάνημα φαινόταν να έχει εγκατασταθεί τόσο για την πρακτική του χρησιμότητα όσο και για λόγους δημοσίων σχέσεων. Με χαιρέτησε εύθυμα στα μανδαρινικά: «Μπορώ να σας βοηθήσω να βρείτε προϊόντα, να σας δώσω λουκάνικα ή ποτά ή να σας πω ένα κρύο αστείο για να ελαφρύνω την ατμόσφαιρα».
Καθώς αφιέρωνα λίγο χρόνο για να επεξεργαστώ τη σκηνή, το ρομπότ με παρότρυνε να προχωρήσω: «Ποια προϊόντα χρειάζεστε;» Άλλοι πελάτες σχημάτιζαν ουρά πίσω μου και, προτού προλάβω να απαντήσω, το ρομπότ πρόσθεσε: «Φαίνεστε λίγο κουρασμένος». Πράγματι ήμουν κουρασμένος· πήγαινα διαρκώς από τη μία συνάντηση στην άλλη. Προτού μπορέσω να ρωτήσω πώς είχε αποκτήσει τέτοια ευαισθησία, έθεσε άλλη μία ερώτηση: «Θα θέλατε να σας φέρω ένα μπουκάλι Vitality Water Balance ή αρωματικό τσάι γιασεμιού με φράπα, για να σας βοηθήσει να ανακτήσετε τις δυνάμεις σας;»
Επέλεξα αντ’ αυτού ένα λουκάνικο. «Θα σας το φέρω αμέσως!» είπε το ρομπότ και κατεύθυνε τον αριστερό βραχίονά του μέσα στη βιτρίνα. Το λουκάνικο, όμως, γλίστρησε από τη λαβή του και έπεσε ξανά στη θέση του, δίπλα στα υπόλοιπα που περιστρέφονταν νωχελικά ανάμεσα στους κυλίνδρους. Το ρομπότ δεν αντιλήφθηκε την αποτυχία· τράβηξε πίσω τον βραχίονά του, άφησε μπροστά μου το ανύπαρκτο φορτίο και ανακοίνωσε: «Μην ξεχάσετε να πληρώσετε στα αριστερά!» Η υπάλληλος γέλασε αμήχανα και μου έκανε νόημα ότι δεν χρειαζόταν να πληρώσω.
Περιπλανήθηκα για λίγο στη Zhongguancun. Ήταν ένα ζεστό απόγευμα και μια ομάδα διανομέων είχε συγκεντρωθεί για να καπνίσει στη σκιά μιας υπέργειας διάβασης. Καθώς η οικονομία επιβραδύνεται, περισσότεροι από 200 εκατομμύρια Κινέζοι έχουν ενταχθεί στην οικονομία περιστασιακής απασχόλησης. Ανάμεσά τους βρίσκονται περίπου 20 εκατομμύρια διανομείς, οι οποίοι έχουν καταστεί τα πιο ορατά σύμβολα της νέας εποχής.
Το 2018, ένας νεαρός ονόματι Hu Anyan βρήκε δουλειά στο Πεκίνο ως διανομέας, αφού είχε προηγουμένως εργαστεί ως υπάλληλος καταστήματος ψιλικών, πωλητής ποδηλάτων και φύλακας ασφαλείας. Μια συνηθισμένη ημέρα περιλάμβανε έντεκα ώρες διανομών, αλλά οι βάρδιες γίνονταν μεγαλύτερες όταν οι ιστότοποι ηλεκτρονικού εμπορίου πραγματοποιούσαν προσφορές και οι παραγγελίες αυξάνονταν απότομα. «Έπρεπε και πάλι να παραδώσουμε όλα τα δέματα της ημέρας προτού σχολάσουμε, κάτι που συχνά σήμαινε δεκαπέντε ή δεκαέξι ώρες εργασίας», μου είπε.
Ο Hu βρισκόταν διαρκώς σε επιφυλακή για εμπόδια που δεν μπορούσε να ελέγξει — κτίρια με αργούς ανελκυστήρες και κλειδωμένες εισόδους, στις οποίες έπρεπε να περιμένει μέχρι να του ανοίξει κάποιος ένοικος. Για να πετύχει τον στόχο του, περίπου σαράντα δολάρια την ημέρα, έπρεπε να πραγματοποιεί μία παράδοση κάθε τέσσερα λεπτά. Μια στάση για ούρηση του κόστιζε περίπου δύο λεπτά, γι’ αυτό έπινε όσο το δυνατόν λιγότερο νερό.
Ορισμένοι εργοδότες ήταν καλύτεροι από άλλους, όλοι όμως συμμερίζονταν την κουλτούρα της αλγοριθμικής εποχής. Όπως είπε αυστηρά ένας προϊστάμενος στον Hu, «η πλατφόρμα σού λέει ποιες παραδόσεις πρέπει να κάνεις!» και «δεν έχεις τίποτε το ξεχωριστό». Αυτό ενοχλούσε τον Hu, αλλά συνειδητοποίησε ότι και ο προϊστάμενος ήταν «στην πραγματικότητα απλώς ένα ακόμη γρανάζι στη μηχανή».
Με την πάροδο του χρόνου, η ζωή στην υπηρεσία του αλγορίθμου μετέβαλε τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόταν τις ανθρώπινες σχέσεις. Άρχισε να δυσανασχετεί με τους συναδέλφους του και να βλέπει τους αγώνες τους ως παιχνίδι μηδενικού αθροίσματος. «Μερικοί παλαιοί εργαζόμενοι κρατούν για μεγάλο διάστημα τις ευκολότερες διαδρομές, ενώ οι νεοφερμένοι, που εγκλωβίζονται στις δυσκολότερες, συχνά απλώς παραιτούνται και αντικαθίστανται», μου είπε.
Έγινε «πιο ανυπόμονος και αγχώδης», αλλά αυτό που τον ανησυχούσε περισσότερο ήταν ένα αίσθημα απάθειας που τον κατέκλυζε σταδιακά. Όταν πληροφορήθηκε κάποια μέρα ότι ένας ηλικιωμένος πελάτης τον περίμενε σχεδόν τρεις ώρες σε μια αγορά, ο Hu δεν αισθάνθηκε καμία συμπόνια. «Υπό κανονικές συνθήκες, θα ένιωθα ενοχές», είπε. «Εκείνη τη στιγμή, όμως, είχα ακόμη ένα ολόκληρο φορτίο δεμάτων να παραδώσω και δεν μπορούσα να σταματήσω γι’ αυτόν ούτε για πέντε λεπτά».
Ο Hu άντεξε είκοσι μήνες ως διανομέας. Έπειτα παραιτήθηκε και περιέγραψε τις εμπειρίες του σε ένα λιτό και άμεσο απομνημόνευμα με τίτλο Παραδίδω δέματα στο Πεκίνο. Το βιβλίο έγινε απροσδόκητο μπεστ σέλερ και ενέπνευσε άλλα πρόσφατα κινεζικά απομνημονεύματα γύρω από την εργασιακή επισφάλεια, μεταξύ των οποίων τα Οδηγώ ταξί στη Σαγκάη και Η μητέρα μου εργάζεται ως καθαρίστρια.
Στην Κίνα, όμως, η επισφάλεια δεν περιορίζεται ποτέ σε όσους βρίσκονται στη βάση της κοινωνικής πυραμίδας. Τον Μάρτιο, οι αρχές απαγόρευσαν αιφνιδιαστικά στους δύο ιδρυτές μιας νεοφυούς εταιρείας τεχνητής νοημοσύνης με την ονομασία Manus να εγκαταλείψουν τη χώρα. Είχαν συμφωνήσει να πουλήσουν την εταιρεία τους στη Meta, τον αμερικανικό κολοσσό των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, έναντι δύο δισεκατομμυρίων δολαρίων, και η κινεζική κυβέρνηση δεν ήταν ευχαριστημένη. Ήταν ένα ανατριχιαστικό μήνυμα προς τις άλλες εταιρείες τεχνητής νοημοσύνης: ορισμένοι άνθρωποι ήταν υπερβολικά πολύτιμοι για το έθνος ώστε να τους επιτραπεί να φύγουν.
Επί χρόνια, η αυξανόμενη ισχύς της Κίνας στηριζόταν σε μια εύθραυστη ισορροπία οικονομικής ελευθερίας και πολιτικού ελέγχου, την οποία οι πρώτοι μεταρρυθμιστές του Κόμματος αποκαλούσαν «οικονομία του κλουβιού»: αρκετά ευρύχωρη ώστε να επιτρέπει στις επιχειρήσεις να ευημερούν, αλλά όχι τόσο μεγάλη ώστε να διακυβεύεται η εξουσία. Σπάνια αυτή η διευθέτηση έμοιαζε πιο επισφαλής. Ο Gary Rieschel, Αμερικανός επενδυτής με βαθιά εμπειρία στην Κίνα, είπε πέρυσι σε ένα ακροατήριο ότι ο Xi προσπαθούσε να «δέσει» τη «χήνα που γέννησε το χρυσό αυγό της εκπληκτικής ανόδου της Κίνας». Ο Rieschel πρόσθεσε: «Σε περίπτωση που δεν το γνωρίζετε, στις χήνες δεν αρέσει να τις δένουν». Και συνέχισε: «Το κρίσιμο ερώτημα είναι: Μπορεί αυτή η ηγεσία του Πεκίνου να εξισορροπήσει αποτελεσματικά τη λεπτή σχέση μεταξύ ελέγχου και δυναμισμού;»
Στο βιβλίο του Ο κόσμος που δημιούργησε η Αμερική, ο Robert Kagan απαριθμεί μια σειρά παγκόσμιων δυνάμεων, καθεμία από τις οποίες ήταν πεπεισμένη για τη μονιμότητά της: «Υπήρξε μια αιγυπτιακή τάξη, μια ρωμαϊκή τάξη, μια ελληνική τάξη, μια ισλαμική τάξη, μια μογγολική τάξη, μια οθωμανική τάξη και πολλές άλλες». Καθεμία γεννήθηκε μέσα από ιδιαίτερες και συχνά εύθραυστες συνθήκες. Η αμερικανική τάξη, έγραψε ο Kagan το 2012, θα διαρκούσε «έως κάποια στιγμή που μένει ακόμη να καθοριστεί».
Η στιγμή αυτή φαίνεται πως έφτασε. Ο Mark Leonard, διευθυντής του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Εξωτερικών Σχέσεων, μου είπε ότι το διεθνές σύστημα που οικοδόμησαν οι ΗΠΑ μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο —και το οποίο διαχειρίστηκαν, συχνά προς όφελός τους— είναι «οριστικά νεκρό και πέρα από κάθε δυνατότητα σωτηρίας». Η διάλυση των αμερικανικών συμμαχιών από τον Trump, είπε, σηματοδότησε το τέλος της «προθυμίας του αμερικανικού κοινού να συνεχίσει να διαδραματίζει η Αμερική τον ρόλο που είχε κατά το μεγαλύτερο μέρος των τελευταίων οκτώ δεκαετιών».
Η μειωμένη ισχύς της Αμερικής, όμως, δεν ανοίγει κατ’ ανάγκην τον δρόμο στην Κίνα. Λίγοι άνθρωποι σήμερα βλέπουν με ενθουσιασμό την προοπτική ενός κόσμου στον οποίο θα κυριαρχεί οποιαδήποτε από τις δύο υπερδυνάμεις. Στην Ευρώπη, η στάση απέναντι στο Πεκίνο έχει γίνει πιο σκληρή από τα τέλη της δεκαετίας του 2010, όταν οι απεσταλμένοι του πειραματίστηκαν με ένα επιθετικό ύφος γνωστό ως διπλωματία των «λύκων πολεμιστών». Όταν ένα σουηδικό βραβείο για διωκόμενους συγγραφείς απονεμήθηκε σε αντιφρονούντα από το Χονγκ Κονγκ, ένας Κινέζος πρεσβευτής δήλωσε: «Τους φίλους μας τούς κερνάμε εκλεκτό κρασί· για τους εχθρούς μας, όμως, έχουμε καραμπίνες».
Πιο πρόσφατα, η ευρωπαϊκή ανησυχία έχει επικεντρωθεί στην οικονομία του εμπορίου. Καθώς η Κίνα έχει αφοσιωθεί στην κατάκτηση της παγκόσμιας μεταποίησης υψηλής τεχνολογίας, παράγει πολύ περισσότερα από όσα ζητεί η εγχώρια οικονομία της — ηλεκτρικά οχήματα, ηλιακά συστήματα, μπαταρίες, ανεμογεννήτριες και βασικά χημικά προϊόντα. Θεωρητικά, αυτού του είδους η πλεονάζουσα παραγωγική ικανότητα θα έπρεπε να οδηγήσει στο κλείσιμο εργοστασίων και στην εξασθένηση του κύματος παραγωγής. Η κινεζική κυβέρνηση, όμως, εξακολουθεί να πιέζει τις επιχειρήσεις να παράγουν, εν μέρει επειδή φοβάται ότι η αυξανόμενη ανεργία θα μπορούσε να τροφοδοτήσει κοινωνικές αναταραχές. Το πλεόνασμα εξάγεται, συχνά σε τιμές αρκετά χαμηλές ώστε να υπονομεύει τη βιομηχανική οικονομία άλλων χωρών. «Είναι συστημικό, όχι τυχαίο», μου είπε ο Joerg Wuttke, πρώην επικεφαλής του Εμπορικού Επιμελητηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην Κίνα.
Ο φόβος στην Ευρώπη γίνεται ολοένα πιο επιτακτικός. Η Volkswagen εξετάζει το ενδεχόμενο να καταργήσει έως και 100.000 θέσεις εργασίας και να κλείσει τέσσερα εργοστάσια — τη μεγαλύτερη περικοπή στην ιστορία της παγκόσμιας αυτοκινητοβιομηχανίας. Ο Leonard μου είπε ότι η δυσαρέσκεια για τη βιομηχανική πολιτική της Κίνας έχει φτάσει «σε σημείο βρασμού, ιδίως στη Γερμανία, όπου υπάρχει η αίσθηση ότι η Κίνα εντείνει τις πολιτικές που οδηγούν στην αποβιομηχάνιση της Ευρώπης». Πρόσθεσε: «Ο μεγάλος φόβος είναι μήπως η Βάδη-Βυρτεμβέργη» —η έδρα της Mercedes-Benz— «μετατραπεί σε Ντιτρόιτ». Οι Ευρωπαίοι πολιτικοί, είπε, περιγράφουν κατ’ ιδίαν ένα αίσθημα ταυτόχρονης επίθεσης από την Ουάσιγκτον, το Πεκίνο και τη Μόσχα και «αφυπνίζονται σε έναν κόσμο όπου πρέπει να προστατευθούν από όλες τις μεγάλες δυνάμεις».
Οι αντιδράσεις που εξετάζονται έχουν τον χαρακτήρα επείγοντος αυτοσχεδιασμού: αποκλεισμός των κινεζικών επιχειρήσεων από την κατασκευή εργοστασίων ή τη διεκδίκηση προσοδοφόρων συμβάσεων, επιβολή αυστηρών δασμών στον χάλυβα και στα χημικά προϊόντα, ακόμη και αναστολή διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας — μια δέσμη μέτρων που αποκαλείται συνολικά «εμπορικό μπαζούκα». Ορισμένοι οικονομολόγοι υποστηρίζουν ότι η Ευρώπη θα μπορούσε να ανταγωνιστεί αποτελεσματικότερα αν εκσυγχρονιζόταν. Η τάση σκλήρυνσης, όμως, εκτείνεται πέρα από το εμπόριο. Η Γερμανία έχει δεσμευτεί να δαπανήσει έως και ένα τρισεκατομμύριο δολάρια για εξοπλισμούς και υποδομές. Ο Wuttke είπε: «Ο Trump κόβει τους δεσμούς και επιβάλλει δασμούς προς κάθε κατεύθυνση. Οι Κινέζοι δεν αλλάζουν στάση. Επομένως, η επιλογή δεν είναι “Πεκίνο ή Ουάσιγκτον”. Είναι η οικοδόμηση δεσμών με την Τζακάρτα, το Δελχί και άλλες χώρες».
Οι Κινέζοι αξιωματούχοι προειδοποιούν συχνά για έναν άνομο κόσμο στον οποίο «οι αδύναμοι γίνονται τροφή των ισχυρών». Οι τακτικές του ίδιου του Κόμματος, όμως, είναι αμείλικτες, τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό. Ο Nicholas Burns, πρώην πρεσβευτής των ΗΠΑ στην Κίνα, μου είπε: «Η Κίνα λέει πάντοτε: “Η αμερικανική κυβέρνηση είναι υπερβολικά επιθετική”. Αυτό είναι το ρητορικό της επίχρισμα. Στην πραγματικότητα, ανταγωνίζεται λυσσαλέα πίσω από τα παρασκήνια».
Πέρυσι, ο Trump πίεσε τον Παναμά να αφαιρέσει τον έλεγχο δύο σημαντικών λιμανιών από μια εταιρεία με έδρα το Χονγκ Κονγκ και να τον παραχωρήσει σε μια κοινοπραξία υπό αμερικανική ηγεσία. Κατά τη διάρκεια της διαμάχης, η Κίνα φέρεται να προειδοποίησε ξένα στελέχη να μην εμπλακούν σε «παράνομες δραστηριότητες που βλάπτουν τα συμφέροντα των κινεζικών εταιρειών». Είναι επικίνδυνο να αγνοούνται τέτοιες προειδοποιήσεις. Διεθνείς επιχειρηματίες που ενεπλάκησαν σε γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις δεν έλαβαν άδεια να εγκαταλείψουν την Κίνα. Το μήνυμα, μου είπε ο Ευρωπαίος διπλωμάτης, είναι: «Είμαστε μεγάλη δύναμη και θα προβούμε σε αντίποινα εναντίον οποιουδήποτε θίγει τα δικαιώματα ή τα συμφέροντά μας». Πίσω από αυτό βρίσκεται η αδιαμφισβήτητη κυριαρχία του Κινεζικού Κομμουνιστικού Κόμματος.
Ωστόσο, η Κίνα δεν σπεύδει να αναδημιουργήσει τη διεθνή τάξη που έχει πρόσφατα αποσαθρωθεί. Από το 1949, το Πεκίνο έχει συνάψει μόνο δύο επίσημες συμμαχίες —με τη Βόρεια Κορέα και τη Σοβιετική Ένωση— και αμφότερες αποδείχθηκαν δαπανηρές. Η Patricia Kim, ειδικός στο Brookings Institution, χαρακτηρίζει τη στάση του Πεκίνου στρατηγική «πρώτα η Κίνα». «Η Κίνα είναι πρόθυμη να εκδίδει ανακοινώσεις, αλλά δεν ενδιαφέρεται να παρέμβει ως διαχειριστής κρίσεων», μου είπε. «Θέλει μεγαλύτερη επιρροή, αλλά θέλει επίσης να αποφεύγει τις ευθύνες». Οι Κινέζοι ηγέτες θεωρούν «τα βάρη της παγκόσμιας αμερικανικής ηγεσίας πηγή της υπερβολικής εξάπλωσης και της παρακμής των ΗΠΑ», είπε, «και δεν ενδιαφέρονται να μιμηθούν αυτό το μοντέλο».
Ο Zhou Bo, ο απόστρατος αξιωματικός του Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρατού, διατύπωσε μια παρόμοια άποψη από διαφορετική οπτική. «Η κυβέρνηση Trump έχει αποχωρήσει από 66 διεθνείς οργανισμούς», μου είπε. «Πρόκειται για ένα τεράστιο κενό, το οποίο η Κίνα απλώς δεν μπορεί να καλύψει».
Ο πιθανός διάδοχος της αμερικανικής τάξης, επομένως, δεν είναι τόσο μια κινεζική τάξη όσο μια περίοδος «αταξίας», όπως την αποκαλεί ο Leonard: μια ζούγκλα στην οποία κάθε χώρα αντισταθμίζει τους κινδύνους, εξοπλίζεται, επιδοτεί, συσσωρεύει αποθέματα και αναζητεί στρατηγικά σημεία συμφόρησης προς εκμετάλλευση. Σύμφωνα με τον Suisheng Zhao, μελετητή της Κίνας στο Πανεπιστήμιο του Denver, διαμορφώνονται οι συνθήκες για έναν «χομπσιανό αγώνα όλων εναντίον όλων στον 21ο αιώνα».
Κατά τον Ψυχρό Πόλεμο, ενώ μελλοντολόγοι και στις δύο πλευρές του Σιδηρού Παραπετάσματος σχεδίαζαν πώς θα ελέγξουν την πορεία της ιστορίας, μια άλλη ομάδα συσπειρώθηκε γύρω από μια μετριοπαθέστερη ιδέα. Η «Ανθρωπότητα 2000», όπως ονομαζόταν, αποτελούνταν από Ευρωπαίους επιζώντες του φασισμού, οι οποίοι αντιμετώπιζαν με επιφυλακτικότητα τόσο τον κομμουνιστικό ντετερμινισμό όσο και την αμερικανική αλαζονεία. Προειδοποιούσαν ότι ο άνθρωπος θα μπορούσε να «απορροφηθεί από τη μηχανή του» και διακήρυτταν: «Το μέλλον ανήκει σε όλους μας, όχι μόνο σε μικρές ολιγαρχικές ομάδες».
Αν περάσει κανείς αρκετό χρόνο στο σημερινό Πεκίνο και στην Ουάσιγκτον, η αντιπαλότητα μοιάζει λιγότερο με σύγκρουση ανταγωνιστικών συστημάτων και περισσότερο με αγώνα μεταξύ μικρών ολιγαρχικών ομάδων — στενών κύκλων ανδρών με τεράστια εξουσία πάνω στο μέλλον όλων των υπολοίπων. Στην Κίνα, ο Xi προσπαθεί να υποτάξει την τεχνολογία στις επιταγές της υπακοής και της ανάπτυξης. Στην Αμερική, ο Trump και οι σύμμαχοί του στη Silicon Valley έχουν θέσει την ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης πάνω από τις ανησυχίες για τους κινδύνους της. «Πρέπει να μεγαλώσουμε αυτό το μωρό και να το αφήσουμε να ευδοκιμήσει», είπε ο Trump, παρουσιάζοντας μια στρατηγική για την τεχνητή νοημοσύνη το 2025. «Δεν μπορούμε να το σταματήσουμε με ανόητους κανόνες».
Σύμφωνα με αυτή την αντίληψη, η ρύθμιση, οι δοκιμές ασφαλείας, η νομική ευθύνη και η προστασία των εργαζομένων αποτελούν πολυτέλειες που μια υπερδύναμη δεν έχει πλέον την οικονομική δυνατότητα να προσφέρει. Ο David Sacks, επενδυτής και πρώην αρμόδιος του Λευκού Οίκου για την τεχνητή νοημοσύνη, προειδοποίησε πρόσφατα ότι η δημιουργία «ενός FDA για την τεχνητή νοημοσύνη» θα μπορούσε να οδηγήσει σε ήττα από την Κίνα.
Πρόκειται για παλιό πολιτικό ελιγμό. Το 1988, όταν οι ιαπωνικές αυτοκινητοβιομηχανίες βρίσκονταν σε άνοδο, ο υπουργός Μεταφορών του Ronald Reagan χλεύασε τα αυστηρότερα πρότυπα οικονομίας καυσίμου ως «ανταγωνιστικό μειονέκτημα» απέναντι στους «Ασιάτες». Μία δεκαετία αργότερα, υπό την πίεση της Wall Street, ο Bill Clinton κατάργησε τον διαχωρισμό μεταξύ εμπορικής και επενδυτικής τραπεζικής, λέγοντας ότι αυτό θα βοηθούσε την Αμερική να «ανταγωνιστεί στις παγκόσμιες χρηματοπιστωτικές αγορές». Η απόφαση αυτή αναγνωρίστηκε αργότερα ως μία από τις αιτίες της Μεγάλης Ύφεσης.
Η Κίνα μπορεί πράγματι να κατασκευάζει με ταχύτητα που οι Αμερικανοί αντιμετωπίζουν με δέος και απελπισία. Στο βιβλίο Breakneck του 2025, ο Dan Wang, ερευνητής στο Hoover Institution του Stanford, έκανε δημοφιλή την εικόνα της αντιπαλότητας των δύο χωρών ως αναμέτρηση ανάμεσα σε ένα κράτος μηχανικών και μια κοινωνία νομικών. Στην πραγματικότητα, το βιβλίο είναι πιο σύνθετο απ’ όσο υποδηλώνει αυτή η διατύπωση. Ο Wang είχε σκεφτεί να του δώσει τον τίτλο Κινήσου γρήγορα και τσάκισε ανθρώπους, αλλά παρενέβη ο εκδότης του.
Ο Wang διερεύνησε τις μακροοικονομικές συνέπειες της πολιτικής του ενός παιδιού, οι οποίες, όπως μου είπε, έχουν γίνει ακόμη πιο ανησυχητικές μετά την κυκλοφορία του βιβλίου. Παρότι η Κίνα μπορεί να επιτύχει «ισχυρά αποτελέσματα στην επιστήμη και την τεχνολογία», τα εσωτερικά της προβλήματα είναι βαθιά, είπε. «Η Σαγκάη είναι πραγματικά εντυπωσιακή. Ίσως μάλιστα να είναι μία από τις τρεις σπουδαιότερες πόλεις του κόσμου. Πώς μπορεί, όμως, η Κίνα να είναι σπουδαίος πολιτισμός, αν σχεδόν κανείς δεν θέλει να αποκτήσει παιδιά;» Πρόσθεσε: «Ιδίως οι νέοι Κινέζοι διακατέχονται από αυτή τη γαλήνια δυσαρέσκεια. Οι άνθρωποι δεν τρέφουν μεγάλες ελπίδες για μια οικονομική άνθηση που ουσιαστικά θα προσπεράσει τους πάντες, εκτός από τους λίγους που εργάζονται στην τεχνητή νοημοσύνη ή στα χρηματοοικονομικά».
Το κράτος των μηχανικών μπορεί να παράγει ένα ηλεκτρικό αυτοκίνητο κάθε 76 δευτερόλεπτα, αλλά αυτό δεν σε πηγαίνει πολύ μακριά, αν οι άνθρωποι είναι τόσο αποξενωμένοι ώστε αρνούνται να φέρουν παιδιά στο μέλλον που κατασκευάζεται γι’ αυτούς. Το Κόμμα θέλει επιχειρηματίες της τεχνητής νοημοσύνης που μπορούν να θαμπώσουν τον κόσμο, αλλά θέλει επίσης την εξουσία να αποφασίζει πού μπορούν να πάνε και τι μπορούν να γίνουν.
Οι ΗΠΑ έχουν μια διαφορετική αδυναμία. Μέχρι στιγμής, οι δυστοπικές χρήσεις της τεχνολογίας προέρχονται λιγότερο από κυβερνητικά συστήματα αναγνώρισης προσώπου και περισσότερο από μια χούφτα πανίσχυρων εταιρειών, οι οποίες εκμεταλλεύονται τα δεδομένα για να αυξήσουν τον έλεγχό τους πάνω στη ζωή των ανθρώπων: ασφαλιστικές εταιρείες που χρησιμοποιούν τεχνητή νοημοσύνη για να αποφασίζουν ποιες θεραπείες θα καλύψουν· επιχειρήσεις λιανικής που εφαρμόζουν «τιμολόγηση επιτήρησης», αυξάνοντας τις τιμές ανάλογα με την τοποθεσία, τις συνήθειες και τον βαθμό επείγουσας ανάγκης του πελάτη.
Η διάκριση, όμως, εξασθενεί, καθώς ιδιωτικές εταιρείες αμυντικών υπηρεσιών συμβάλλουν στη συγχώνευση της εσωτερικής αστυνόμευσης, της μεταναστευτικής πολιτικής και της εθνικής ασφάλειας σε έναν ενιαίο, αλληλοσυνδεόμενο μηχανισμό. Ακόμη και σε τομείς όπου οι μηχανές θα μπορούσαν πράγματι να βελτιώσουν τη ζωή, οι αποφάσεις λαμβάνονται κρυφά. Η Waymo αναφέρει καλύτερες επιδόσεις ασφαλείας από τους ανθρώπους οδηγούς, αλλά οι εταιρείες αυτόνομων οχημάτων αντιστέκονται στον δημόσιο έλεγχο. Όταν ο γερουσιαστής Ed Markey ρώτησε επτά μεγάλες εταιρείες πόσο συχνά χρειάστηκε να παρέμβουν εξ αποστάσεως άνθρωποι χειριστές για να καθοδηγήσουν τα οχήματα σε δύσκολες συνθήκες, εκείνες αρνήθηκαν να απαντήσουν· αρκετές επικαλέστηκαν «εμπιστευτικές επιχειρηματικές πληροφορίες».
Όσο πιο συγκεντρωτικό είναι ένα σύστημα, τόσο μακρύτερα μπορεί να εξαπλωθεί ένα σφάλμα. Τον Μάρτιο, όταν η Baidu, η οποία λειτουργεί αυτόνομα ταξί σε περισσότερες από δώδεκα κινεζικές πόλεις, υπέστη διακοπή λειτουργίας, αυτοκίνητα ακινητοποιήθηκαν σε πολυσύχναστους αυτοκινητοδρόμους. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα είμαστε ασφαλέστεροι χωρίς ανθρώπους στο τιμόνι αυτοκινήτων και φορτηγών, αλλά η ιστορία μάς προειδοποιεί ότι δεν πρέπει να αφήσουμε τους μηχανικούς να λαμβάνουν μόνοι τους αυτές τις αποφάσεις.
Η χώρα που θα είναι καλύτερα εξοπλισμένη για να βοηθήσει τους πολίτες της δεν θα είναι εκείνη που απλώς θα αγωνιστεί να εισαγάγει την τεχνητή νοημοσύνη σε κάθε πτυχή της δημόσιας ζωής. Πιθανότερα, θα είναι εκείνη που θα προστατεύσει τις αποφάσεις σχετικά με την εφαρμογή της από τις στρεβλώσεις της ιδεολογίας και της διαφθοράς· που θα βρει τρόπους να κατανείμει τόσο τα οφέλη όσο και τις απώλειες από την τεχνητή νοημοσύνη· και που θα κάνει τους ανθρώπους να αισθάνονται ότι έχουν λόγο στο μέλλον τους.
Η Αμερική δεν λειτουργεί καλά στις μέρες μας, αλλά το πολιτικό της σύστημα, από τον σχεδιασμό του, παρέχει στους πολίτες μεγαλύτερη δύναμη να διορθώνουν τα προβλήματα — εφόσον επιλέξουν να το κάνουν. Όπως το έθεσε ο Wuttke: «Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν την ικανότητα να καταρρέουν μέσα στις φλόγες και έπειτα να αναγεννώνται. Η Κίνα δεν την έχει». Το πλεονέκτημα ίσως περάσει στην πλευρά που θα μπορέσει να αντιμετωπίσει με τη μεγαλύτερη ειλικρίνεια τα προβλήματά της. «Μπορείς να ζεις σε μια εναλλακτική πραγματικότητα στην Κίνα, στη Ρωσία ή στις Ηνωμένες Πολιτείες», είπε. «Αυτό είναι πάντοτε επικίνδυνο, επειδή μπορεί να μην αντιληφθείς τα μηνύματα της ιστορίας που έρχονται προς το μέρος σου».
Ένα απόγευμα στο Πεκίνο, όταν βρέθηκα με μία ελεύθερη ώρα, σάρωσα τον κωδικό QR ενός κοινόχρηστου ποδηλάτου και διέσχισα την πόλη, απολαμβάνοντας τον καθαρό αέρα. Παραλίγο να με θερίσουν δύο διανομείς, αλλά ήταν απολαυστικό να βρίσκομαι κάπου όπου μπορούσα να είμαι απαλλαγμένος από την αξιολόγηση των μικροκινήσεών μου σε πραγματικό χρόνο.
Παρ’ όλους τους κατηγορηματικούς υπολογισμούς και τις προβλέψεις που είχα ακούσει στις συνεντεύξεις μου, δεν μπορούσα να αποτινάξω την αίσθηση ότι το μέλλον είναι υπερβολικά αδιαφανές για να προβλεφθεί — πόσο μάλλον για να προκαθοριστεί με ακρίβεια πολλών δεκαδικών ψηφίων. Οι νέοι Κινέζοι, όπως και οι νέοι Αμερικανοί, συμμετέχουν σε μια καινούργια μόδα μαντείας. Βγαίνουν για ποτό και αστρολογικές προβλέψεις ή χρησιμοποιούν εφαρμογές αστρολογίας. Στα κινεζικά, η λέξη για τη «μαντεία» μοιράζεται έναν χαρακτήρα με τη λέξη για τον «αλγόριθμο».
Το Πεκίνο διαθέτει μάντεις εδώ και αιώνες, μολονότι το Κόμμα αντιτίθεται σε όσα αποκαλεί «φεουδαρχικές δεισιδαιμονικές δραστηριότητες» και κατά περιόδους εξαπολύει επιχειρήσεις εναντίον τους. Εκείνοι πάντοτε επιστρέφουν, ξαναρχίζοντας διακριτικά την εργασία τους σε γειτονιές κοντά σε βουδιστικούς και κομφουκιανούς ναούς.
Με έφεραν σε επαφή με έναν άνδρα λίγο μεγαλύτερο των 70 ετών, τον οποίο θα αποκαλώ Δάσκαλο Sun. Δεν βρισκόταν πάντοτε εκεί —οι μάντεις είναι και αυτοί περιστασιακά εργαζόμενοι—, αλλά συμφώνησε να με συναντήσει και έφτασε φορώντας ένα παλιομοδίτικο μπλε καπιτονέ σακάκι και ένα περιδέραιο από νεφρίτη. Περπατούσε δίπλα στο ποδήλατό του, το οποίο είχε καλάθι μπροστά και διατηρούσε ακόμη την προστατευτική πλαστική μεμβράνη πάνω στον σκελετό του, σαν καναπές καλυμμένος για προστασία από λεκέδες.
Το γραφείο του Δασκάλου Sun βρισκόταν ένα τετράγωνο μακριά και, καθώς περπατούσαμε, με ρώτησε πώς γνώριζα μανδαρινικά. Του είπα ότι ζούσα παλαιότερα στην Κίνα, αλλά είμαι Αμερικανός.
«Η Αμερική είναι ισχυρή χώρα», μου είπε.
«Και η Κίνα είναι ισχυρή», απάντησα.
«Όχι τόσο καλή όσο η Αμερική», είπε.
Φτάσαμε στο γραφείο του, κρυμμένο πίσω από ένα μικρό κατάστημα. Πάνω στο γραφείο του είχε ένα μικρό προσκυνητάρι, με έναν κεραμικό Βούδα, ένα θυμιατό, τρεις νεροκολοκύθες και μια σοκολάτα. Μελέτησε τις γραμμές της παλάμης μου, μου έδωσε μερικά χάλκινα νομίσματα για να τα ρίξω, με ρώτησε την ημερομηνία γέννησής μου και άρχισε να κάνει υπολογισμούς σε ένα μπλοκ χαρτιού.
Το να τον παρακολουθώ να εργάζεται έμοιαζε αμυδρά ριζοσπαστικό· είχε βρει έναν τρόπο να επιβιώνει με αξιοπρέπεια απέναντι τόσο στο Κομμουνιστικό Κόμμα όσο και στην εποχή των αλγορίθμων. Έπειτα από λίγο, με κοίταξε πάνω από τα γυαλιά του και μου είπε: «Η μοίρα σου λέει ότι έχεις ένα ευγενές πεπρωμένο».
Μου άρεσε όπως ακουγόταν. Μου θύμισε εκείνο το μικρό κύμα ευχαρίστησης όταν το ChatGPT επαινεί την ερώτησή σου. Τον ρώτησα: «Θέλω να μεγαλώσω σωστά τα παιδιά μου και να τους προσφέρω ένα λαμπρό μέλλον. Τι πρέπει να κάνω;»
Ο Δάσκαλος Sun σκέφτηκε για λίγο και είπε: «Πρέπει να τους δώσεις μεγάλη σοφία. Αυτό είναι σημαντικότερο από το να τους δώσεις χρήματα. Φρόντισε να μορφωθούν καλά. Μαζί με αυτό θα έρθει και ο πλούτος».
Ήταν καλοσυνάτη απάντηση, αν και δεν ήμουν βέβαιος ότι γνωρίζει πια κανείς τη σωστή. Τέλος, ο Δάσκαλος Sun έβγαλε μια δεσμίδα από διπλωμένα κόκκινα χαρτονάκια και μου ζήτησε να επιλέξω τρία. Τα κοίταξε και ανακοίνωσε: «Είναι γραφτό σου να αποκτήσεις είτε πολιτική εξουσία είτε μεγάλο πλούτο!» Αποφάσισα να ολοκληρώσω τη συνάντηση όσο εξακολουθούσα να αισθάνομαι θετικά σε ποσοστό τουλάχιστον 76,67%.
Ύστερα, όμως, σταμάτησε και σήκωσε ένα από τα τρία χαρτονάκια μου. Έφερε την επιγραφή «Η χαρά χτυπά την πόρτα». Μου είπε ότι ήταν το πιο τυχερό χαρτονάκι της δεσμίδας και μου έδωσε μια συμβουλή: «Θα πρέπει να ξοδέψεις λίγα χρήματα για να προστατεύσεις αυτή την καλοτυχία».
«Αλήθεια;» ρώτησα. «Πόσα;»
«Εξακόσια εξήντα γιουάν», απάντησε — περίπου 97 δολάρια.
Δεν σκόπευα να διαφωνήσω με τον μάντη. Δεχόταν πληρωμές μέσω πολλών διαφορετικών πλατφορμών. Βγάλαμε τα τηλέφωνά μας και του έστειλα τα χρήματα.
www.rsn.org
του Αχιλλέα Ταουξή, Υποστρατήγου ε.α.
