του Δημητρίου-Μερκουρίου Κόντη*
Όλοι μας γνωρίζουμε την ιστορία της Ίμβρου και της Τενέδου, των δύο ελληνικών νησιών που απελευθερώθηκαν από το ελληνικό ναυτικό στον Πρώτο Βαλκανικό Πόλεμο και επιστράφηκαν στην Τουρκία με τη Συνθήκη της Λωζάννης (ΣτΛ). Υπάρχουν όμως και μικρότερες νήσοι στο Αιγαίο που ακολούθησαν την ίδια πορεία. Μία από αυτές είναι η νήσος Πάσπαργος Χίου, η περίπτωση της οποίας αναφέρεται στο πρόσφατο βιβλίο «Νομικά Παράδοξα» του νομικού και διεθνολόγου κ. Θεόδωρου Κατσούφρου.
Η ερμηνεία που έχουν δώσει οι εκάστοτε ελληνικές κυβερνήσεις για τις Συνθήκες Λωζάννης και Παρισίων είναι πως ό,τι βρίσκεται πέραν των 3 μιλίων από τις ασιατικές ακτές ανήκει στην Ελλάδα. Αυτό όμως δεν συνεπάγεται και το αντίστροφο: Υπάρχουν περιπτώσεις νήσων που βρίσκονται εντός του ορίου των 3 μιλίων, οι οποίες σήμερα ανήκουν νομίμως στην Ελλάδα. Μάλιστα η Τουρκία δεν έχει εκφράσει καμία αντίρρηση για το γεγονός αυτό. Βάσει της ΣτΛ (Άρθρα 6.2 και 12), για να αποκατασταθεί (restituer είναι ο νομικός όρος που αναφέρεται στην απόφαση της Χάγης του 1956 αναφορικά με την «υπόθεση των Φάρων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας») μια νήσος στην Τουρκία θα πρέπει επίσης να βρίσκεται εντός των τουρκικών χωρικών υδάτων (στις 6 Αυγούστου του 1924 που η ΣτΛ τέθηκε σε ισχύ και όχι σήμερα που η Τουρκία από το 1964 έχει προβεί σε επέκταση στα 6 ν.μ. στο Αιγαίο).
Παρεμπιπτόντως ο ίδιος κανόνας είχε προβλεφθεί και στη Συνθήκη των Σεβρών (Άρθρα 30 και 84) και θα είχε ενδιαφέρον να γνωρίζαμε πώς θα είχε εφαρμοστεί ως προς τις νησίδες, που βρίσκονται εντός 3 μιλίων από τις «ασιατικές ακτές» της Σμύρνης, η οποία θα είχε προσαρτηθεί μελλοντικά στην Ελλάδα, αν το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος, που προέβλεπε η Συνθήκη των Σεβρών ήταν θετικό. Τελικά, ίσως η πρόθεση των Συμμάχων στις Συνθήκες Σεβρών και Λωζάννης να ήταν η ηττημένη του Α’ΠΠ Οθωμανική Αυτοκρατορία να μην αποστερηθεί την εδαφική της κυριαρχία στη ζώνη των 3 μιλίων, που ταυτόχρονα αποτελούσε την εθιμική ζώνη των χωρικών της υδάτων, σε αντίθεση με τις αποφάσεις του 1913-14. Η απάντηση για τις επιδιώξεις των Συμμάχων μπορεί να δοθεί μόνο μέσα από την ιστορική έρευνα των διπλωματικών εγγράφων της περιόδου της Συνδιάσκεψης των Παρισίων 1919-20.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η βραχονησίδα Βαρελούδι Σάμου ή Βελανιδιά, που βρίσκεται στο Στενό της Μυκάλης απέναντι από την παραλία της Ψιλής Άμμου της Σάμου. Στο σημείο αυτό η απόσταση της Σάμου από τις απέναντι τουρκικές ακτές είναι λιγότερη από 1.5 μίλι. Στην συγκεκριμένη περίπτωση ήδη από την εποχή της ΣτΛ τα ελληνικά χωρικά ύδατα «τράκαραν» με τα τουρκικά. Ο αναδυόμενος εθιμικός κανόνας, που μελλοντικά θα ενσωματωνόταν στο ΔτΘ ήταν ο κανόνας της μέσης γραμμής. Ως προς το ζήτημα της κυριαρχίας, ο απλός κανόνας ήταν ότι, αν η νήσος βρισκόταν πιο κοντά στις ελληνικές ακτές, αποδιδόταν στην Ελλάδα, σε αντίθετη περίπτωση αποδιδόταν στην Τουρκία.
Έτσι η βραχονησίδα Βαρελούδι Σάμου παρέμεινε σε ελληνική κυριαρχία σύμφωνα με τις διατάξεις της ΣτΛ ενώ η νήσος του Αγίου Νικολάου (όπως ονοματίζεται στον επισυναπτόμενο χάρτη του Στενού Σάμου ή αλλιώς Νάρθηξ, ή Παναγία), που κείται μερικές εκατοντάδες μέτρα νοτιότερα πέρασε (νομίμως) σε τουρκικά χέρια και μετονομάστηκε σε Bayrak Adasi, που κυριολεκτικά μεταφράζεται σε «νησί της σημαίας.» Μάλιστα ο αστικός μύθος αναφέρει πως οι Τούρκοι επέλεξαν το συγκεκριμένο όνομα για να μας πικάρουν, καθώς «σήκωσαν μπαϊράκι» στην ελληνική αυτή νησίδα, που όπως μαζί με όλα τα νησιά του Αιγαίου Αρχιπελάγους είχαν χάσει κατόπιν συμφωνίας με τις Δυνάμεις με την λήξη του Πρώτου Βαλκανικού Πολέμου.
Στην ίδια περίπτωση ανήκει και η νησίδα Πάσπαργος (πιθανώς παράφραση της ιταλικής λέξης Passaggio από την εποχή της κατοχής της Χίου από τους Γενοβέζους κατά το 1346-1566) , η οποία βρίσκεται περίπου στο μέσον των Στενών της Χίου και είναι σχεδόν στο μέγεθος των Ιμίων. Η νησίδα αυτή είναι γνωστή στους νομικούς του Διεθνούς Δικαίου για την περίπτωση του φάρου, που αρχικά είχε ανεγερθεί το 1863 από την γαλλική εταιρία Collas & Michel, η οποία από το 1860 είχε αναλάβει την κατασκευή και διαχείριση όλων των φάρων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Με την απελευθέρωση της Χίου στα τέλη του 1912, η νησίδα πέρασε σε de facto ελληνική κατοχή. Η Ελλάδα ασκούσε τα κυριαρχικά της δικαιώματα στην Πάσπαργο και στον λευκό πέτρινο φάρο της νήσου από το 1915, όταν ζήτησε να της παραδοθεί ο έλεγχος του φάρου από την γαλλική εταιρία. Τον Οκτώβριο του 1916 ο φάρος καταστράφηκε από τουρκικό πυροβολικό που έβαλε από τα παράλια του Τσεσμέ. Με εντολή της κυβέρνησης Βενιζέλου ανακατασκευάστηκε το 1919 με έξοδα του ελληνικού κράτους. Παρατηρούμε πως η Ελλάδα ασκούσε κανονικά κυριαρχικά δικαιώματα στην Πάσπαργο και μάλιστα σύμφωνα με την απόφαση της Χάγης του 1956 είχε αποκτήσει και την de jure κυριαρχία με την Απόφαση των Έξι Δυνάμεων του 1914, την οποία όμως έχασε όταν τέθηκε σε ισχύ η ΣτΛ.
Η νησίδα βρίσκεται εντός 3 μιλίων από τις ασιατικές ακτές αλλά την δεκαετία του 20 με τα περιορισμένα τεχνικά μέσα της εποχής δεν ήταν ξεκάθαρο αν ήταν εντός των ελληνικών ή των τουρκικών χωρικών υδάτων. Με την σημερινή τεχνολογία μπορούμε εύκολα να διαπιστώσουμε με τις δορυφορικές εικόνες πως η Πάσπαργος απέχει χονδρικά 2,3 μίλια από τις ακτές τις Χίου και 2,1 μίλια από τις ασιατικές ακτές. Η μεγαλύτερη γειτονική νήσος στα ανατολικά της Πασπάργου ονομαζόταν Παναγιά. Πέρασε και αυτή με την ΣτΛ στην Τουρκία και μετονομάστηκε σε «νησί του Βοσπόρου» [τουρκικά:Boğaz Adasi].
Η επιστροφή της Πασπάργου στην Τουρκία έγινε τον Ιανουάριο του 1928 (μαζί με μια δεύτερη απροσδιόριστη στις πηγές ακατοίκητη νησίδα, που ίσως να είναι τελικά η γειτονική Παναγιά) και πέρασε στα ψιλά γράμματα των εφημερίδων της εποχής. Χαρακτηριστικό είναι το μονόστηλο από την εφημερίδα «Εμπρός» της ίδιας περιόδου. Παρατηρούμε πως το πολιτικό γραφείο του ελληνικού υπουργείου των Εξωτερικών διευκρινίζει ότι η επιστροφή της νήσου στην Τουρκία είναι σύννομη με την ΣτΛ και βασίζεται στον απλό κανόνα της εγγύτητας που αναφέραμε προηγουμένως. Σύμφωνα με το περιοδικό “Foreign Affairs” της ίδιας περιόδου οι δύο ακατοίκητες νησίδες επιστράφηκαν στην Τουρκία σύμφωνα με την ΣτΛ και επειδή βρίσκονταν εντός των τουρκικών χωρικών υδάτων. Η Πάσπαργος μετονομάστηκε από τους Τούρκους σε Fener Adasi, που στην κυριολεξία σημαίνει «το νησί του φάρου.» Σημαντικό είναι να διασταυρωθεί αν όντως δόθηκαν εγγυήσεις από την Τουρκία για τη μη οχύρωση της Πασπάργου, όπως επίσης και να αναζητηθούν όλες οι λεπτομέρειες της συμφωνίας με τους Τούρκους στο Διπλωματικό και Ιστορικό Αρχείο του υπουργείου των Εξωτερικών. Σε κάθε περίπτωση η Ελλάδα σεβάστηκε το Διεθνές Δίκαιο και τον κανόνα των 3 μιλίων τη δεκαετία του 1920, όπως επίσης και η Τουρκία. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο κ. Κατσούφρος, η περίπτωση της Πασπάργου αποδεικνύει ότι στο παρελθόν η Τουρκία έχει αναγνωρίσει ρητώς ότι η κυριαρχία στο Αιγαίο προσδιορίζεται βάσει του κανόνα των 3 μιλίων της ΣτΛ.
Σήμερα η τουρκική κυβέρνηση διεκδικεί νησιά και βραχονησίδες στη μέση του Αιγαίου, ενώ μετά το 1964 έχει εντάξει νησίδες πέραν των 3 μιλίων από τις ασιατικές ακτές στα χωρικά της ύδατα, ασκώντας κυριαρχικά δικαιώματα πάνω σε αυτές. Στους παρακάτω χάρτες διακρίνονται η νησίδα Λιος και η παρακείμενη βραχονησίδα Δασκαλειό στα ανατολικά της Λέσβου που, ενώ βρίσκονται καθαρά εκτός της ζώνης των 3 μιλίων (ακόμα και αν η ζώνη υπολογιστεί με ναυτικά μίλια), η Τουρκία τις έχει οικειοποιηθεί διότι σήμερα βρίσκονται εντός των «νέων από το 1964» χωρικών της υδάτων εύρους 6 ν.μ. Την περίπτωση της Λιος, που είναι και η πιο ξεκάθαρη, ανέδειξε ο καθηγητής Συρίγος το 2018 με άρθρο του στην Καθημερινή, ενώ σήμερα η Λιος έχει μετονομαστεί σε Ilyosta (Güneş) Adasi, δηλαδή στο «νησί του ηλίου», αποδίδοντας το ελληνικό όνομα του νησιού στα τουρκικά. Έτσι γεννάται το ερώτημα αν η Ελλάδα αποδέχεται το νέο εδαφικό καθεστώς στο Αιγαίο, που προέκυψε από την επέκταση των χωρικών υδάτων στα 6 ν.μ., για τον οποίο έχει εκφραστεί και η Χάγη το 1999 (Υπόθεση Ερυθραίας-Υεμένης) με βάση την ΣτΛ, αλλά για την Ερυθρά Θάλασσα και όχι για το Αιγαίο. Έγκριτοι έλληνες νομικοί συμπεριλαμβανομένου και του κ. Κατσούφρου θεωρούν πως η Τουρκία δεν μπορεί να επωφεληθεί από την απόφαση της Χάγης, ενώ τούρκοι νομικοί και ορισμένοι ξένοι καθηγητές του Δικαίου της Θάλασσας έχουν εκφράσει αντίθετη άποψη. Το ελληνικό υπουργείο των Εξωτερικών έχει επισημάνει το πρόβλημα στους χάρτες που εκπόνησε το 2022 με στόχο να απεικονίσει με «παραστατικό και αδιάψευστο τρόπο, τις τουρκικές παράνομες, μονομερείς ενέργειες και αιτιάσεις.» Όμως η παραπάνω δήλωση έρχεται σε αντίθεση με τη θέση πως «Τα θαλάσσια σύνορα μεταξύ Ελλάδος και Τουρκίας είναι σαφώς οριοθετημένα» και πως η μόνη μας διαφορά με την Τουρκία είναι η οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας-ΑΟΖ.
Στον πρώτο χάρτη η πορτοκαλί ζώνη απεικονίζει τα όρια των 3 μιλίων σύμφωνα με το άρθρο 12 της ΣτΛ. Στη δεύτερη απεικονίζει τα τουρκικά χωρικά ύδατα, όπως ισχύουν σήμερα στο Αιγαίο. Εντός του κόκκινου πλαισίου βρίσκονται οι νησίδες Λιος και Δασκαλειό. [Οι χάρτες αποτελούν λεπτομέρειες από τους χάρτες του ΥΠ.ΕΞ. του 2022].
Στο καίριο ερώτημα, αν η ζώνη των 3 μιλίων του Άρθρου 12 θα πρέπει να υπολογίζεται με απλά ή ναυτικά μίλια, μια απάντηση δίνεται έμμεσα από το ιταλικο-τουρκικό Procès-verbal του Δεκεμβρίου του 1932. Η νησίδα Topan (επίσης αναφέρεται ως Zucca ή Τσούκα) βρίσκεται οριακά 3 ναυτικά μίλια (ίσως και εκτός του ορίου) από τις ασιατικές ακτές στα νοτιοανατολικά των Ιμίων. Αν είχαν χρησιμοποιηθεί απλά μίλια, η νησίδα θα έπρεπε να είχε αποδοθεί στην Ιταλία, καθώς απέχει σε ευθεία γραμμή περίπου 3,54 μίλια από τις ασιατικές ακτές. Στον παρακάτω χάρτη η κόκκινη γραμμή μας δείχνει τα θαλάσσια σύνορα σύμφωνα με το Procès-verbal του 1932, η πορτοκαλί κουκίδα είναι η νησίδα Topan, ενώ ακριβώς στα ΒΔ της βρίσκονται τα Ίμια. Παρενθετικά το ναυτικό μίλι είναι μια μαθηματική έννοια, που χρησιμοποιήθηκε κατά κόρον τον 19ο αιώνα και απλά το 1929 στο Μονακό τυποποιήθηκε στα 1.852 μέτρα.
Σύμφωνα με πρόσφατες δηλώσεις του καθηγητή Συρίγου, στο Αιγαίο υπάρχουν 9.500 νησιά λαμβάνοντας υπόψη τη νομική έννοια του νησιού, από τα οποία περίπου 400 ανήκουν στην Τουρκία και τα υπόλοιπα 9.100 ανήκουν στην Ελλάδα. Στα 400 αυτά νησιά, που αποκατέστησε στην Τουρκία η ΣτΛ ανήκει η περίπτωση της Πασπάργου που διευθετήθηκε οριστικά το 1928. Η τελευταία διευθέτηση για την κυριαρχία των νησίδων του Αιγαίου συνομολογήθηκε το 1932 με την υπογραφή της ιταλο-τουρκικής συνθήκης, όπου έγινε ο ταυτόχρονος καθορισμός του εδαφικού καθεστώτος με την χάραξη των χωρικών υδάτων. Με τη συνθήκη αυτή νησίδες όπως το «Ψωμί Μεγίστης», παρόλο που βρίσκονται εντός 3 μιλίων από τις ασιατικές ακτές αποδόθηκαν στην Ιταλία καθώς συμπεριλήφθηκαν στα ιταλικά χωρικά ύδατα. Βάση για τον προσδιορισμό της κυριαρχίας αποτέλεσε και πάλι η ΣτΛ.
Τη δεκαετία του 1970, ο τότε υπουργός των Εξωτερικών της Τουρκίας Τσαγκλαγιανγκίλ είχε αναφερθεί στα 3.054 νησιά του Αιγαίου, τα οποία και έδιναν το μεγάλο πλεονέκτημα στην Ελλάδα έναντι της Τουρκίας στο ζήτημα της οριοθέτησης της υφαλοκρηπίδας. Εκείνη την εποχή οι Τούρκοι θεωρούσαν, σε αντίθεση με σήμερα, πως η μεγάλη πλειονότητα των νησιών του Αιγαίου ανήκε στην Ελλάδα. Για αυτό και το 1975-76 πίεζαν τον Κωσταντίνο Καραμανλή, με την ανοχή των ΗΠΑ, ώστε να συναινέσει στο να βρεθεί μια πολιτική και όχι νομική λύση-διευθέτηση για το Αιγαίο. Με την καταμέτρηση που αναφέρει ο καθηγητής Συρίγος, βάσει των δυνατοτήτων της σημερινής τεχνολογίας, ο αριθμός των νησιών του Αιγαίου προσεγγίζει πλέον τις 9.500, πάντα με την στενή νομική έννοια του Δικαίου της Θάλασσας. Από τη στιγμή που κάθε νησί δικαιούται 6 ν.μ. Αιγιαλίτιδας Ζώνης (δυνητικά 12 ν.μ.) και 18 ν.μ. Συνορεύουσας Ζώνης καταλαβαίνουμε ότι, όποιος έχει στην κυριαρχία του τις αναρίθμητες νησίδες που βρίσκονται διάσπαρτες στο Αιγαίο αυτοδικαίως, ipso jure, αποκτά και την κυριαρχία του Αρχιπελάγους. Ίσως αυτή η πρόσφατη ανακάλυψη να έχει αναγάγει το ζήτημα των «γκρίζων ζωνών» στην κορυφή της ατζέντας των ελληνοτουρκικών από πλευράς Τουρκίας, καθώς και στο ότι η κυβέρνηση Ερντογάν δεν έχει εκφραστεί επίσημα στο αν η Τουρκία διεκδικεί 152 ή 3.000 νησιά, όπως είχε δηλώσει η πρωθυπουργός της Τουρκίας Τανσού Τσιλέρ κατά την κρίση των Ιμίων.
*Ο Δημήτριος-Μερκούριος Κόντης είναι ιστορικός ερευνητής. Αναλυτικά για τον κανόνα των 3 μιλίων της ΣτΛ μπορείτε να διαβάσετε στο άρθρο «The modified 3-mile Lausanne Rule: Α case study for isles and rocks in the Aegean from satellite imagery.»
https://www.academia.edu/118681806/The_modified_3_mile_Lausanne_Rule_%CE%91_case_study_for_isles_and_rocks_in_the_Aegean_from_satellite_imagery
