“Το κράτος δεν είναι ο Βούτσιτς, το κράτος είστε όλοι εσείς”
Γράφει ο Χρήστος Γ. Γεωργιάδης
Σύμβουλος Διασυνοριακής Συνεργασίας στα Βαλκάνια / Μέλος ΠΑ.ΣΟ.Κ. Σερρών
«Υπερασπίσου το παιδί
γιατί αν γλιτώσει το παιδί, υπάρχει ελπίδα»
(Στίχος του Λευτέρη Παπαδόπουλου)
Ποιος θα μπορούσε να φανταστεί, πριν από δύο χρόνια, ότι ένα δυστύχημα στον σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ θα αποτελούσε την αφετηρία μιας τόσο μεγάλης πολιτικής αλλαγής στη Σερβία;
Η κατάρρευση του στεγάστρου, την 1η Νοεμβρίου 2024, με τους 16 νεκρούς, αποδείχθηκε πολιτικό ξυπνητήρι για μια κοινωνία που έμοιαζε να έχει συμβιβαστεί με την κυριαρχία του ίδιου πολιτικού συστήματος. Μια κοινωνία στην οποία είχαν επικρατήσει οι γνωστές αντιλήψεις ότι «όλοι ίδιοι είναι», «για όλα αποφασίζουν οι ξένοι» και, κυρίως, «αν φύγει ο Βούτσιτς, ποιος μπορεί να κυβερνήσει;».
Αυτό που δεν είχαν καταφέρει επί χρόνια τα κόμματα της αντιπολίτευσης, άρχισαν να το πετυχαίνουν οι φοιτητές.
Στην αρχή, οι κινητοποιήσεις τους είχαν χαρακτήρα αλληλεγγύης προς τις οικογένειες των θυμάτων. Ζητούσαν να αποδοθούν ευθύνες και να δημοσιοποιηθούν τα στοιχεία για την ανακατασκευή του σταθμού, τις συμβάσεις, την παραλαβή του έργου και τους ελέγχους ασφαλείας.
Η στάση της κυβέρνησης, αντί να περιορίσει τις αντιδράσεις, τις ενίσχυσε.
Οι καταλήψεις στα πανεπιστήμια έδωσαν διάρκεια στο κίνημα, που σταδιακά απέκτησε σαφώς πολιτικά χαρακτηριστικά. Η δικαιοσύνη, η διαφθορά, η ανεξαρτησία των θεσμών και η ελευθερία του Τύπου βρέθηκαν στο επίκεντρο.
Έτσι, εκείνοι που αντιμετωπίζονταν περιπαικτικά ως «καταληψίες που θέλουν να γίνουν πολιτικοί», βρέθηκαν τελικά να διεκδικούν την ίδια την εξουσία.
Απέναντί τους είχαν έναν πανίσχυρο κυβερνητικό μηχανισμό. Το Σερβικό Προοδευτικό Κόμμα (SNS) κυβερνούσε από το 2012, ενώ ο Αλεξάνταρ Βούτσιτς κυριαρχούσε στην πολιτική ζωή της χώρας. Χαρακτηριστικό είναι ότι τις προηγούμενες εκλογές, η κυβερνητική παράταξη είχε υπερδιπλάσια εκλογική δύναμη από τη μεγαλύτερη αντιπολιτευτική συμμαχία.
Η μακρόχρονη παραμονή στην εξουσία είχε δημιουργήσει στα στελέχη και τους οπαδούς του SNS μια αίσθηση πολιτικής παντοδυναμίας, που συχνά εκφραζόταν με αλαζονεία, απαξιωτικούς χαρακτηρισμούς και την αντίληψη ότι τίποτα δεν μπορούσε να κλονίσει την κυβερνητική κυριαρχία.
Ο Βούτσιτς επέλεξε να προσωποποιήσει την εκλογική αναμέτρηση, σε μια επίδειξη δύναμης.
Παραιτήθηκε από την Προεδρία και ανέλαβε ο ίδιος να ηγηθεί της προσπάθειας για τη διατήρηση της εξουσίας, με το γνώριμο δίλημμα «ή εγώ ή το χάος». Επικαλέστηκε την οικονομική ανάπτυξη, την αύξηση των εισοδημάτων και την ανάγκη σταθερότητας σε μια περίοδο διεθνούς αβεβαιότητας.
Οι φοιτητές ακολούθησαν έναν διαφορετικό δρόμο, πρωτόγνωρο.
Χωρίς έναν αδιαμφισβήτητο επικεφαλής, χωρίς παραδοσιακές κομματικές δομές και χωρίς κυβερνητική εμπειρία, κατάφεραν να δημιουργήσουν μια συλλογικότητα με μεγάλη κοινωνική απήχηση. Το δικό τους δίλημμα ήταν «ή με τη Σερβία ή με τη Μαφία».
Εκείνο που θεωρώ ιδιαίτερα σημαντικό είναι ότι δεν εγκατέλειψαν την προσπάθεια. Ακόμη και όταν οι κινητοποιήσεις τους έμοιαζαν να υποχωρούν, συνέχισαν να δουλεύουν συστηματικά, μακριά από τα συμβατικά μέσα ενημέρωσης. Περπάτησαν από πόλη σε πόλη, συζήτησαν με τους πολίτες, έφτασαν στις γειτονιές και στα χωριά, πόρτα πόρτα.
Και κατάφεραν κάτι που, εκ των υστέρων, μοιάζει αυτονόητο. Έφεραν τους γονείς στο πλευρό των παιδιών τους και τους παππούδες στο πλευρό των εγγονιών τους. Η προσπάθεια της κυβέρνησης να παρουσιάσει τους φοιτητές ως απειλή για τη σταθερότητα της χώρας αποδείχθηκε πολιτικά προβληματική. Δεν είναι εύκολο να πείσεις μια κοινωνία ότι τα ίδια της τα παιδιά αποτελούν τον κίνδυνο από τον οποίο πρέπει να προστατευθεί.
Το αποτέλεσμα των εκλογών της 25ης Οκτωβρίου ήταν εντυπωσιακό.
Η συμμετοχή πλησίασε το 70%, σε επίπεδα που η χώρα είχε να γνωρίσει περισσότερες από τρεις δεκαετίες. Η Φοιτητική Λίστα εξασφάλισε, σύμφωνα με τις πρώτες εκτιμήσεις, κοινοβουλευτική πλειοψηφία, με 135 έως 140 έδρες στις 250. Ο ίδιος ο Βούτσιτς αναγνώρισε την ήττα του.
Με βάση τα παραπάνω, θέλω να σταθώ σε τρία σημεία.
Το πρώτο είναι η συμμετοχή. Σε μια εποχή που γίνεται διαρκώς λόγος για αποπολιτικοποίηση και απομάκρυνση των πολιτών από τις δημοκρατικές διαδικασίες, η σερβική κοινωνία έδωσε μια διαφορετική απάντηση. Δεν ήταν αδιάφορη για την πολιτική. Δεν έβρισκε λόγο να συμμετέχει στην πολιτική όπως την είχε γνωρίσει.
Το δεύτερο είναι η τύχη των παραδοσιακών κομμάτων της αντιπολίτευσης. Πολιτικοί σχηματισμοί με ιστορία, οργανώσεις, στελέχη και κυβερνητικό παρελθόν βρέθηκαν μπροστά σε μια νέα πραγματικότητα. Ορισμένοι επέλεξαν να συνταχθούν με το φοιτητικό κίνημα, αντί να διεκδικήσουν αυτόνομη εκλογική παρουσία. Άλλοι δεν κατάφεραν να αποκτήσουν ουσιαστικό ρόλο στις εξελίξεις.
Μια συλλογικότητα χωρίς τη γνώριμη κομματική συγκρότηση κατάφερε να εκφράσει την ανάγκη πολιτικής αλλαγής αποτελεσματικότερα από τους καθιερωμένους πολιτικούς σχηματισμούς.
Υπάρχει, βέβαια, και η διεθνής διάσταση. Η Σερβία έχει σημαντική γεωπολιτική θέση και οι εξελίξεις στο εσωτερικό της επηρεάζουν τις ισορροπίες στα Βαλκάνια.
Ο Βούτσιτς είχε επενδύσει στις σχέσεις με τη Ρωσία και την Κίνα, διατηρώντας παράλληλα στενή πολιτική συνεργασία με τον Όρμπαν και άλλες ευρωπαϊκές κυβερνήσεις. Η αλλαγή εξουσίας στη Σερβία, μετά και τις εξελίξεις στην Ουγγαρία, δημιουργεί νέα δεδομένα.
Συνεπώς, δεν θα ήταν πολιτικά σοβαρό να αγνοήσουμε τον εξωτερικό παράγοντα. Ειδικά στα Βαλκάνια, οι μεγάλες δυνάμεις πάντοτε είχαν και εξακολουθούν να έχουν λόγο στις πολιτικές εξελίξεις. Αυτό, όμως, δεν αναιρεί την κοινωνική διάσταση όσων συνέβησαν, ούτε αρκεί για να εξηγήσει τη μαζική συμμετοχή και την επιμονή των φοιτητών.
Η επόμενη ημέρα θα είναι δύσκολη.
Οι φοιτητές καλούνται πλέον να αποδείξουν ότι μπορούν να περάσουν από τη διαμαρτυρία στη διακυβέρνηση, να διαχειριστούν μια οικονομία, έναν κρατικό μηχανισμό και ένα σύνθετο διεθνές περιβάλλον. Η απουσία παραδοσιακής πολιτικής εμπειρίας μπορεί να αποτελέσει πλεονέκτημα σε ορισμένους τομείς, αλλά θα δημιουργήσει και πραγματικές δυσκολίες.
Ανεξάρτητα, όμως, από την πορεία του εγχειρήματος, οι εκλογές στη Σερβία αφήνουν ένα σημαντικό πολιτικό μήνυμα.
Η αποπολιτικοποίηση δεν είναι μονόδρομος.
Οι παγιωμένοι πολιτικοί συσχετισμοί μπορούν να ανατραπούν.
Και οι νέοι, τους οποίους συχνά κατηγορούμε για αδιαφορία, μπορούν να οργανωθούν, να επιμείνουν και να επηρεάσουν τις εξελίξεις, ακόμη κι όταν δεν ακολουθούν τις μορφές πολιτικής οργάνωσης που έχουμε συνηθίσει.
Ίσως να βρισκόμαστε σε μια περίοδο κατά την οποία αλλάζει βαθύτερα ο τρόπος με τον οποίο λειτουργούν οι κοινωνίες και συγκροτούνται οι πολιτικές τους εκπροσωπήσεις.
Δεν είναι η πρώτη φορά στην ιστορία που συμβαίνει κάτι τέτοιο.
Είναι, όμως, διαφορετικό να διαβάζεις για μεγάλες πολιτικές μεταβολές και διαφορετικό να τις παρακολουθείς να συμβαίνουν δίπλα σου.
Και ίσως αυτό να είναι τελικά το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό των σημαντικών ιστορικών περιόδων: ότι όσοι τις ζουν δεν γνωρίζουν πάντοτε, εκείνη τη στιγμή, πόσο σημαντικές είναι.
