Δημοσιεύθηκε από το Institut FMES
Στις 30 Απριλίου 2026
Στις 31 Μαρτίου 2026, το αεροπλανοφόρο USS George H. W. Bush απέπλευσε από το Νόρφολκ για να ενισχύσει τις αμερικανικές δυνάμεις που εμπλέκονται στη σύγκρουση με το Ιράν. Σε μια εξαιρετική περίπτωση, ένα αμερικανικό αεροπλανοφόρο προερχόμενο από την Ανατολική Ακτή δεν πέρασε από τη Μεσόγειο για να φτάσει στο βόρειο τμήμα του Ινδικού Ωκεανού, αλλά διήλθε μέσω του Ακρωτηρίου της Καλής Ελπίδας για λόγους ασφαλείας. Το γεγονός αυτό είναι ενδεικτικό της μετατόπισης της Μεσογείου και της Ερυθράς Θάλασσας σε ένα νέο γεωπολιτικό και ναυτιλιακό πλαίσιο.
Το 2024, ο αριθμός των πλοίων που διέσχισαν τη Διώρυγα του Σουέζ μειώθηκε κατά το ήμισυ σε σχέση με το 2023, μετά τις επιθέσεις των Χούθι. Το 2025, λιγότερα από 13.000 πλοία πέρασαν από τη Διώρυγα του Σουέζ, παρά την αισθητή μείωση αυτών των επιθέσεων. Η κατάσταση αυτή επηρεάζει άμεσα τη θαλάσσια κυκλοφορία στη Μεσόγειο, της οποίας η ιδιαιτερότητα είναι ότι αποτελεί μια ημίκλειστη θάλασσα, συνδεδεμένη με τους ωκεανούς μέσω της Διώρυγας του Σουέζ και του Στενού του Γιβραλτάρ. Το ερώτημα είναι αν αυτή η θάλασσα, η οποία αντιπροσωπεύει λιγότερο από το 1% των παγκόσμιων θαλάσσιων εκτάσεων, θα δει ξανά να διέρχεται από αυτήν το 25% της παγκόσμιας θαλάσσιας κυκλοφορίας, όπως συνέβαινε ακόμη μέχρι το 2020.
Η εδαφικοποίηση των θαλάσσιων χώρων (η μετατροπή της Μεσογείου σε χώρο εθνικών θαλάσσιων διεκδικήσεων) αποτελεί μια δεύτερη μεγάλη ανατροπή που επηρεάζει τη Μεσόγειο. Περνά πρώτα από την παρουσία πετρελαϊκών και αερίων κοιτασμάτων στα ανοικτά της Λιβύης και στην Ανατολική Μεσόγειο. Από τις αρχές του 2026, οι επιτυχείς θαλάσσιες γεωτρήσεις διαδέχονται η μία την άλλη, με νέα μεγάλα πετρελαϊκά κοιτάσματα να έχουν εντοπιστεί στα ανοικτά της Λιβύης. Στην Ανατολική Μεσόγειο, αντιστοίχως, διαδέχονται η μία την άλλη οι ανακαλύψεις μεγάλων κοιτασμάτων φυσικού αερίου. Έτσι, τα κοιτάσματα φυσικού αερίου Zohr το 2015 και Nour το 2019 κατέστησαν την Αίγυπτο πραγματικό κράτος φυσικού αερίου· ένας πόρος που έρχεται εύστοχα να αντισταθμίσει εν μέρει τις σημαντικές απώλειες εσόδων που συνδέονται με τη μείωση του αριθμού των πλοίων που περνούν από τη Διώρυγα του Σουέζ, όπως και με την αισθητή πτώση του τουρισμού.
Αυτή η εδαφικοποίηση εκδηλώνεται επίσης με τη διαρκώς αυξανόμενη επέκταση των υποθαλάσσιων καλωδίων στη Μεσόγειο, η οποία παραμένει σημαντικό σημείο διέλευσης για τη σύνδεση της Ευρώπης με την ασιατική ήπειρο. Σήμερα, περίπου 71.000 χιλιόμετρα καλωδίων καλύπτουν τον βυθό της Μεσογείου, καθιστώντας τη Μασσαλία τον πέμπτο μεγαλύτερο παγκόσμιο κόμβο υποθαλάσσιων καλωδίων. Η δημιουργία και τα σχέδια για αιολικά πάρκα στη Γαλλία, στον Κόλπο του Λέοντα, στην Ισπανία, στην Κόστα Μπράβα, και στην Ιταλία, στο Κανάλι της Σικελίας, δημιουργούν ένα πλέγμα διαφορετικής φύσης, αλλά εξίσου στρατηγικό.
Το φαινόμενο αυτό της εδαφικοποίησης γέννησε νέες εντάσεις, με διεκδικήσεις αποκλειστικών οικονομικών ζωνών, ΑΟΖ, από τα παράκτια κράτη. Το 2004, η πρώτη διεκδίκηση ενός τέτοιου θαλάσσιου χώρου από την Κύπρο έθεσε τέλος στη σιωπηρή συμφωνία των μεσογειακών κρατών να μην εγκαθιδρύουν ΑΟΖ. Έκτοτε, οι διεκδικήσεις πολλαπλασιάστηκαν, ιδίως στην Ανατολική Μεσόγειο, δημιουργώντας νέες εντάσεις. Η Τουρκία διεκδικεί τα ίδια ύδατα με την Κύπρο και την Ελλάδα· η Αλγερία διεκδικεί ορισμένα ευρωπαϊκά ύδατα, της Ισπανίας και της Ιταλίας· ενώ η Γαλλία και η Ισπανία δεν έχουν ακόμη συμφωνήσει για την οριοθέτηση των αντίστοιχων ΑΟΖ τους. Ωστόσο, πέρα από αυτές τις διαφορές, ορισμένα κράτη, όπως ο Λίβανος και το Ισραήλ, κατάφεραν, υπό την αιγίδα των ΗΠΑ και της Γαλλίας, να καθορίσουν τα θαλάσσια σύνορά τους. Είναι αλήθεια ότι η συμφωνία αυτή αποτελούσε προϋπόθεση για την πρόσβαση σε πολλά υποσχόμενα κοιτάσματα φυσικού αερίου…
Η Μεσόγειος Θάλασσα βρίσκεται επίσης αντιμέτωπη με την άνοδο νέων μορφών εγκληματικότητας. Η γεωγραφική της θέση, καθώς συνδέει την ευρωπαϊκή, την ασιατική και την αφρικανική ήπειρο, ευνοεί τις παράνομες διακινήσεις.
Αφενός, αποτελεί στρατηγικό κόμβο για το ναρκεμπόριο, επιτρέποντας στα ναρκωτικά να φτάνουν στην Ευρώπη. Αφετέρου, η παράνομη μετανάστευση παραμένει μείζον ζήτημα, με τρεις κύριες θαλάσσιες οδούς προς την Ευρώπη. Ο έλεγχος αυτών των ανθρώπινων ροών, οι οποίες έχουν μειωθεί τα τελευταία χρόνια, συνιστά διαρθρωτική πρόκληση για την Ευρώπη, τόσο ως προς τον έλεγχο των συνόρων της όσο και ως προς την ανθρωπιστική διάσταση που συνεπάγεται.
Τέλος, η υπερεκμετάλλευση των αλιευτικών πόρων στη Μεσόγειο έχει οδηγήσει σε εξάντληση των αποθεμάτων, με σχεδόν 1,2 εκατομμύρια τόνους ψαριών να αλιεύονται κάθε χρόνο, υποβαθμίζοντας την ποιότητα των υδάτων και τροφοδοτώντας τον φόβο μιας «νεκρής θάλασσας», υπεραλμυρής και στείρας. Τα παράκτια κράτη έχουν συνειδητοποιήσει την ανάγκη διατήρησης αυτών των πόρων, ενισχύοντας τη συνεργασία τους μέσω μιας κοινής αλιευτικής πολιτικής και της δράσης της ICCAT, της Διεθνούς Επιτροπής για τη Διατήρηση των Θυννοειδών του Ατλαντικού, για την προστασία των θυννοειδών. Με τον τρόπο αυτό απομακρύνονται τα αποκαλυπτικά σενάρια σύμφωνα με τα οποία η Μεσόγειος θα ήταν ανεπανόρθωτα νεκρή.
Η ανάπτυξη θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών, κυρίως στη βόρεια ακτή, αποτυπώνει αυτή τη βούληση για καλύτερη ρύθμιση της εκμετάλλευσης των θαλασσών. Περίπου 1.100 θαλάσσιες προστατευόμενες περιοχές καλύπτουν πλέον τη Μεσόγειο, αντιπροσωπεύοντας το 6% της επιφάνειας αυτής της θάλασσας.
Η Μεσόγειος είναι περισσότερο από ποτέ ένας χώρος δομημένος από ασυμμετρίες ανάμεσα στη βόρεια και τη νότια ακτή, ως προς την ανάπτυξη, τη σταθερότητα και τις ναυτικές δυνατότητες. Αυτές οι αποκλίσεις προκαλούν ροές από τον Νότο προς τον Βορρά — μεταναστευτικές, παράνομες και ενεργειακές — καθώς και σχέσεις ισχύος, καθιστώντας τον Βορρά πόλο ελέγχου και τον Νότο χώρο πιέσεων και ευαλωτοτήτων.
Παράλληλα, η διαμόρφωσή της ως ημίκλειστης θάλασσας την καθιστά έναν περιορισμένο στρατιωτικό χώρο, όπου οι μεγάλες μονάδες επιφανείας είναι εκτεθειμένες σε παράκτιες απειλές, όπως πύραυλοι και αεροπορικά πλήγματα, ενώ τα υποβρύχια βρίσκουν εκεί ένα ιδιαίτερα ευνοϊκό περιβάλλον.
