Υπάρχει κοινωνική πλειοψηφία, λείπει ο αξιόπιστος φορέας

Η ανάγκη μιας νέας κοινωνικής και θεσμικής συμφωνίας χωρίς τα φθαρμένα σύμβολα και πρόσωπα του παρελθόντος

Το άρθρο-έρευνα του Foreign Policy «Η ευρωπαϊκή Αριστερά σε αναζήτηση νέας ταυτότητας» θέτει ένα ουσιώδες ερώτημα: μπορούν οι πολιτικές δυνάμεις που κάποτε οικοδόμησαν το κοινωνικό κράτος να διατυπώσουν ξανά μια αξιόπιστη πρόταση διακυβέρνησης; Η απάντηση δεν εξαρτάται μόνο από το αν θα κινηθούν περισσότερο προς το κέντρο ή περισσότερο προς τα αριστερά. Εξαρτάται από το αν μπορούν να συνδυάσουν οικονομική σταθερότητα, κοινωνική δικαιοσύνη, λειτουργία των θεσμών και αποτελεσματική διακυβέρνηση.

Αυτά είναι τα θετικά στοιχεία που αξίζει να κρατήσουμε. Η προστασία της εργασίας, η δημόσια υγεία και παιδεία, η προσιτή κατοικία, η μείωση των ανισοτήτων, η δίκαιη πράσινη μετάβαση, ο δημοκρατικός έλεγχος της οικονομικής ισχύος και η ρύθμιση της τεχνητής νοημοσύνης δεν αποτελούν μουσειακά εκθέματα μιας παλιάς ιδεολογίας. Είναι σύγχρονες ανάγκες.

Το ίδιο ισχύει για την οικονομική αξιοπιστία, τη δημοσιονομική σοβαρότητα, την εθνική ασφάλεια και τον γεωπολιτικό ρεαλισμό. Χωρίς αυτά, καμία φιλολαϊκή πολιτική δεν μπορεί να διαρκέσει.

Ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας αντιδρά πλέον αρνητικά στην ίδια τη λέξη «Αριστερά». Δεν απορρίπτει κατ’ ανάγκην τις κοινωνικές αξίες που ιστορικά συνδέθηκαν μαζί της. Απορρίπτει το πολιτικό προϊόν που προσφέρθηκε στο όνομά τους.

Γιατί απαξιώθηκε η λέξη

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η Αριστερά πληρώνει και τα δικά της ιδιαίτερα σφάλματα.

Πρώτον, η ιστορική κομμουνιστική Αριστερά συνδέθηκε με καθεστώτα μονοκομματικής εξουσίας, διώξεις, λογοκρισία, κρατική βία και οικονομική ανελευθερία. Η κοινωνική της υπόσχεση επιβαρύνθηκε από την εμπειρία του «υπαρκτού σοσιαλισμού». Η κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης δεν εξαφάνισε απλώς ένα γεωπολιτικό μπλοκ· ακύρωσε στα μάτια εκατομμυρίων ανθρώπων την ιδέα ότι ο συγκεντρωτικός κρατικός σοσιαλισμός αποτελούσε βιώσιμη εναλλακτική.

Δεύτερον, η σοσιαλδημοκρατική Αριστερά εγκατέλειψε σταδιακά την κοινωνική της βάση. Από τη δεκαετία του 1980 και ιδίως με τον «Τρίτο Δρόμο», αποδέχθηκε μεγάλο μέρος του νεοφιλελεύθερου πλαισίου: απορρύθμιση, ιδιωτικοποιήσεις, περιορισμό της ισχύος των συνδικάτων και χρηματιστικοποίηση της οικονομίας. Υποσχέθηκε ότι θα εξανθρώπιζε την αγορά, αλλά συχνά κατέληξε να διαχειρίζεται τις ίδιες ανισότητες που όφειλε να περιορίσει.

Τρίτον, πολλά αριστερά κόμματα υποκατέστησαν το κοινωνικό πρόγραμμα με έναν λόγο πολιτισμικής και ηθικής ανωτερότητας. Η υπεράσπιση των ατομικών δικαιωμάτων είναι απαραίτητη. Όταν όμως αποσυνδέεται από τους μισθούς, τη στέγη, την παραγωγή, την ασφάλεια, τη δημογραφία και την καθημερινότητα, δημιουργείται η εντύπωση ότι η Αριστερά ενδιαφέρεται περισσότερο για το λεξιλόγιο των μορφωμένων αστικών στρωμάτων παρά για την υλική κατάσταση των πολλών.

Τέταρτον, αντιμετώπισε συχνά τις ανησυχίες για τη μετανάστευση, τη δημόσια τάξη, την εθνική ταυτότητα και την άμυνα ως ηθικές παρεκκλίσεις. Έτσι άφησε πραγματικά προβλήματα σε δυνάμεις που τα εκμεταλλεύθηκαν με φόβο, αυταρχισμό και ξενοφοβία. Η άνοδος της ριζοσπαστικής Δεξιάς δεν εξηγείται μόνο από την προπαγάνδα της. Τροφοδοτείται από την καθοδική κοινωνική κινητικότητα, την ανασφάλεια και την αίσθηση απώλειας ελέγχου. Έρευνες συνδέουν την πτώση της κοινωνικής εμπιστοσύνης με την ενίσχυση αντισυστημικών και πολωτικών επιλογών.

Πέμπτον, όταν η Αριστερά βρέθηκε μπροστά στην εξουσία, αποδείχθηκε συχνά περισσότερο έτοιμη να την κατακτήσει παρά να την ασκήσει. Η ρητορική της ρήξης υποχώρησε μπροστά στην πραγματικότητα της οικονομίας, των διεθνών δεσμεύσεων και του κράτους. Αντί να παραδεχθεί εγκαίρως τα όρια και να παρουσιάσει εφαρμόσιμες λύσεις, καλλιέργησε προσδοκίες που δεν μπορούσε να ικανοποιήσει. Η απογοήτευση ήταν αναπόφευκτη.

Η βασική κατηγορία, επομένως, είναι βαρύτερη από τον απλό «οπορτουνισμό»: σε πολλές περιπτώσεις η Αριστερά μετέτρεψε το κοινωνικό της λεξιλόγιο σε όχημα κατάκτησης και νομής της εξουσίας.

Το φιλολαϊκό πρόγραμμα έγινε σύνθημα, η εσωτερική δημοκρατία μηχανισμός επικύρωσης ηγεσιών και η κοινωνική κινητοποίηση εκλογική πελατεία.

Τα μεγάλα ρεύματα: από την επανάσταση στη διαχείριση

Η παγκόσμια Αριστερά δεν υπήρξε ποτέ ενιαία. Η ιστορική της διαδρομή μπορεί να αποδοθεί, σχηματικά, μέσα από έξι μεγάλα ρεύματα.

Το πρώτο ήταν ο επαναστατικός μαρξισμός και, μετά το 1917, ο μαρξισμός-λενινισμός. Επιδίωκε την κατάληψη της εξουσίας, την κοινωνικοποίηση των μέσων παραγωγής και τη «δικτατορία του προλεταριάτου». Δημιούργησε ισχυρά κομμουνιστικά κόμματα, συνέβαλε σε αντιφασιστικούς και αντιαποικιακούς αγώνες, αλλά όπου κυβέρνησε οικοδόμησε κατά κανόνα συγκεντρωτικά και ανελεύθερα καθεστώτα.

Το δεύτερο ήταν η σοσιαλδημοκρατία και ο δημοκρατικός σοσιαλισμός. Απέρριψαν την επαναστατική κατάληψη της εξουσίας και επέλεξαν τον κοινοβουλευτικό δρόμο, τις μεταρρυθμίσεις, τη μικτή οικονομία, τις συλλογικές συμβάσεις και το κοινωνικό κράτος. Σε αυτή την παράδοση οφείλεται μεγάλο μέρος του ευρωπαϊκού μεταπολεμικού κοινωνικού συμβολαίου.

Το όριό της εμφανίστηκε όταν η διαχείριση αντικατέστησε τη μεταρρύθμιση και η πρόσβαση στην κυβέρνηση έγινε σημαντικότερη από την αλλαγή των κοινωνικών συσχετισμών.

Το τρίτο ήταν ο ευρωκομμουνισμός των δεκαετιών του 1970 και του 1980. Ισχυρά κόμματα της Ιταλίας, της Ισπανίας και άλλων δυτικοευρωπαϊκών χωρών επιχείρησαν να αποδεσμευθούν από τη Μόσχα, να αποδεχθούν τον πολιτικό πλουραλισμό και να αναζητήσουν έναν δημοκρατικό δρόμο προς τον σοσιαλισμό. Η προσπάθεια αυτή διεύρυνε τη δημοκρατική νομιμοποίηση της κομμουνιστικής Αριστεράς, αλλά μετά το 1989 πολλά από αυτά τα κόμματα μετασχηματίστηκαν σε συμβατικές κεντροαριστερές δυνάμεις.  

Το τέταρτο ήταν η «Νέα Αριστερά» της δεκαετίας του 1960: αντιπολεμικά κινήματα, φεμινισμός, οικολογία, πολιτικά δικαιώματα, αμφισβήτηση του αυταρχισμού και της γραφειοκρατίας. Εμπλούτισε την πολιτική με πεδία που η παλιά εργατική Αριστερά αγνοούσε. Στις μεταγενέστερες εκδοχές της, όμως, ο κατακερματισμός των ταυτοτήτων συχνά αντικατέστησε την ιδέα μιας κοινής κοινωνικής πλειοψηφίας.

Το πέμπτο ήταν ο κεντροαριστερός «Τρίτος Δρόμος». Επιχείρησε να συμφιλιώσει την κοινωνική ευαισθησία με την παγκοσμιοποιημένη αγορά. Κέρδισε εκλογές, αλλά απομάκρυνε τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα από την εργατική τους βάση και συνέβαλε στη μετακίνησή της προς την αποχή, τον λαϊκισμό και τη νέα Δεξιά.

Το έκτο ήταν η ριζοσπαστική και κινηματική Αριστερά μετά την οικονομική κρίση του 2008: ΣΥΡΙΖΑ, Podemos, La France Insoumise και συγγενείς σχηματισμοί. Εξέφρασαν πραγματική κοινωνική αγανάκτηση, αλλά δυσκολεύτηκαν να μετατρέψουν τη διαμαρτυρία σε σταθερή, αποτελεσματική και πλειοψηφική διακυβέρνηση. Όπου προσέγγισαν την εξουσία, βρέθηκαν ανάμεσα στην προσαρμογή και στη μόνιμη καταγγελία.

Σήμερα, η ευρωπαϊκή Αριστερά ταλαντεύεται ανάμεσα σε δύο αδιέξοδα: την ακίνδυνη τεχνοκρατική διαχείριση και τη ρητορική καθαρότητα χωρίς κυβερνητική προοπτική.

Η ελληνική διαδρομή

Η ελληνική Αριστερά συμπυκνώνει σχεδόν όλες αυτές τις αντιφάσεις.

Το 1918 ιδρύθηκε το Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα Ελλάδος, το οποίο το 1924 μετονομάστηκε σε Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας. Το ΚΚΕ συνδέθηκε με το εργατικό κίνημα, γνώρισε διώξεις και παρανομία και απέκτησε τεράστια επιρροή μέσα από το ΕΑΜ και την Αντίσταση. Η ιστορία του, όμως, συνδέθηκε επίσης με τον Εμφύλιο, τη σταλινική οργανωτική κουλτούρα, την εξάρτηση από τη σοβιετική στρατηγική και μια αντίληψη κατά την οποία το κόμμα κατέχει την ιστορική αλήθεια.

Με το ΚΚΕ παράνομο, η ΕΔΑ έγινε η κύρια νόμιμη έκφραση της Αριστεράς και το 1958 αναδείχθηκε αξιωματική αντιπολίτευση.

Η διάσπαση του 1968 δημιούργησε δύο διαδρομές: το ορθόδοξο ΚΚΕ και το ΚΚΕ Εσωτερικού, το οποίο κινήθηκε προς τον ευρωκομμουνισμό και τη δημοκρατική ανανέωση.

Από το δεύτερο ρεύμα προέκυψαν αργότερα η Ελληνική Αριστερά και ένα μέρος του Συνασπισμού.

Μετά τη Μεταπολίτευση, η νομιμοποίηση του ΚΚΕ αποκατέστησε μια ιστορική δημοκρατική εκκρεμότητα. Παράλληλα, όμως, η μαζική κοινωνική έκφραση του αιτήματος για αλλαγή πέρασε κυρίως στο ΠΑΣΟΚ.

Το ΠΑΣΟΚ αναγνώρισε την Εθνική Αντίσταση, διεύρυνε το κοινωνικό κράτος, ενίσχυσε τη θέση των μη προνομιούχων και πραγματοποίησε σημαντικές θεσμικές και κοινωνικές μεταρρυθμίσεις. Ταυτόχρονα, οικοδόμησε ένα εκτεταμένο πελατειακό κράτος, κομματικοποίησε τη διοίκηση, επέτρεψε τη δημοσιονομική εκτροπή και μετέτρεψε σταδιακά την κοινωνική κινητικότητα σε εξάρτηση από το κράτος και το κόμμα.

Το 1989 ο Συνασπισμός της Αριστεράς και της Προόδου έφερε κοντά το ΚΚΕ και την ανανεωτική Αριστερά και συμμετείχε σε κυβέρνηση συνεργασίας με τη Νέα Δημοκρατία και αργότερα στην οικουμενική κυβέρνηση. Η επιλογή αυτή παρουσιάστηκε ως θεσμική κάθαρση, αλλά τραυμάτισε την πολιτική ταυτότητα της Αριστεράς.

Η κρίση κορυφώθηκε το 1991: το ΚΚΕ αποχώρησε από τον Συνασπισμό, ενώ η ανανεωτική πτέρυγα συνέχισε αυτόνομα. Το ίδιο το ΚΚΕ αναγνωρίζει τη διάσπαση του 1991 ως κορυφαία στιγμή της εσωτερικής του κρίσης.

Ο ΣΥΡΙΖΑ δημιουργήθηκε το 2004 ως συμμαχία του Συνασπισμού με οργανώσεις διαφορετικών ρευμάτων της ριζοσπαστικής Αριστεράς. Η κατάρρευση του ΠΑΣΟΚ μέσα στην κρίση επέτρεψε στο Συριζα να γίνει ο κύριος φορέας της κοινωνικής διαμαρτυρίας. Το 2015 κέρδισε την κυβέρνηση υποσχόμενος κατάργηση της λιτότητας και σύγκρουση με τους δανειστές. Η σύγκρουση κατέληξε στην υπογραφή τρίτου μνημονίου, παρά το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος. Η μεταστροφή αυτή μπορεί να ερμηνευθεί ως αναγκαστική προσαρμογή για την παραμονή στο ευρώ. Πολιτικά, όμως, διέλυσε την πεποίθηση ότι υπήρχε εφαρμόσιμη εναλλακτική πίσω από τη ρητορική.

Η συνεργασία με τους Ανεξάρτητους Έλληνες, η προσωποκεντρική λειτουργία, η αντίφαση μεταξύ κινηματικής γλώσσας και κρατικής πρακτικής και η αδυναμία δημιουργίας σταθερών θεσμών υπονόμευσαν περαιτέρω την αξιοπιστία του εγχειρήματος.

Μετά τις εκλογικές ήττες, ο ΣΥΡΙΖΑ οδηγήθηκε σε αλλεπάλληλες διασπάσεις, στη δημιουργία της Νέας Αριστεράς, στην αποχώρηση του Στέφανου Κασσελάκη και τελικά σε βαθιά κοινοβουλευτική και οργανωτική αποσύνθεση. Τυπικά εξακολουθεί να υπάρχει· πολιτικά, όμως, έχει χάσει τον ρόλο του ως ενιαίου πόλου εξουσίας.

Η νέα Ελληνική Αριστερή Συμπαράταξη του Αλέξη Τσίπρα επιχειρεί να ανασυνθέσει τον χώρο γύρω από την καταπολέμηση της διαφθοράς, το κοινωνικό κράτος, τη στέγη, την υγεία και την παραγωγική ανάπτυξη. Οι διακηρύξεις αυτές απαντούν σε υπαρκτές ανάγκες. Δεν αρκούν, όμως, για να ακυρώσουν την κυβερνητική διαδρομή του ιδρυτή της. Η πολιτική αξιοπιστία δεν επανεκκινεί με νέο όνομα και νέα διακήρυξη. Απαιτεί αυτοκριτική για το 2015–2019, διαφορετική οργανωτική κουλτούρα, νέα πρόσωπα και κοστολογημένο σχέδιο.

Γιατί δεν πείθουν οι υπάρχοντες φορείς

Το σημερινό ΠΑΣΟΚ διατηρεί ιστορική και οργανωτική παρουσία, αυτοδιοικητικές ρίζες και στελέχη με κυβερνητική εμπειρία. Δεν μπορεί, όμως, να θεωρεί ότι δικαιούται αυτομάτως να εκφράσει μια νέα κοινωνική πλειοψηφία. Φέρει το βάρος του πελατειακού συστήματος, της δημοσιονομικής κρίσης και της μνημονιακής διαχείρισης. Κυρίως, δεν έχει πείσει ότι έχει αποκοπεί οριστικά από τις πρακτικές που το μετέτρεψαν από κίνημα κοινωνικής αλλαγής σε μηχανισμό εξουσίας.

Η επίκληση της «υπευθυνότητας» δεν υποκαθιστά μια καθαρή σύγκρουση με την ολιγοπωλιακή οικονομία, την αναξιοκρατία και την αιχμαλωσία του κράτους.

Ο ΣΥΡΙΖΑ δεν μπορεί να αποτελέσει τον φορέα αυτής της ανασυγκρότησης, όχι επειδή κάθε πολιτική που εφάρμοσε ήταν λανθασμένη, αλλά επειδή έχασε το βασικό κεφάλαιο που απαιτεί μια νέα αρχή: τη συνοχή και την εμπιστοσύνη.

Η νέα πρωτοβουλία του Αλέξη Τσίπρα ξεκινά με μεγαλύτερη εκλογική δυναμική, αλλά κουβαλά την ίδια ανεξόφλητη πολιτική βιογραφία. Χωρίς ουσιαστική αυτοκριτική, κινδυνεύει να αποτελέσει ανασύνθεση προσώπων και μηχανισμών, όχι ανασύνθεση της κοινωνίας.

Το ΚΚΕ  παραμένει προσηλωμένο σε ένα μοντέλο ρήξης που δεν προσφέρει ρεαλιστική διαδρομή δημοκρατικής διακυβέρνησης μέσα στη σημερινή Ελλάδα και Ευρώπη. Η απόρριψη των συμμαχιών, η εξίσωση διαφορετικών κυβερνητικών επιλογών και η διαρκής μετάθεση της λύσης σε μια συνολική αλλαγή συστήματος το καθιστούν δύναμη διαμαρτυρίας και κομματικής αναπαραγωγής, όχι φορέα του προγράμματος που περιγράφεται εδώ. Υπό αυτή την έννοια, βρίσκεται εκτός του συγκεκριμένου πολιτικού πλαισίου—όχι εκτός της ιστορίας ή της κοινωνίας.

Από αυτή την άποψη, η θέση ότι «Αριστερά στην Ελλάδα δεν υπάρχει» δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν αριστεροί πολίτες, αγωνιστές, συνδικαλιστές ή έντιμα στελέχη. Σημαίνει ότι δεν υπάρχει σήμερα συγκροτημένος φορέας που να ενώνει τις αξίες της κοινωνικής δικαιοσύνης με θεσμική σοβαρότητα, παραγωγικό σχέδιο, εθνική ευθύνη και κυβερνητική αξιοπιστία. Υπάρχουν κόμματα που χρησιμοποιούν το όνομα, αλλά δεν υπάρχει η αναγκαία πολιτική σύνθεση.

Το πρόγραμμα υπάρχει, αλλά δεν χρειάζεται να ονομαστεί «Αριστερά»

Η κοινωνική ανάγκη είναι ευρύτερη από τις παλιές παρατάξεις. Ένας νέος πολιτικός φορέας θα μπορούσε να συγκροτηθεί γύρω από μια συμφωνία δέκα σημείων:

1. Δημοσιονομική σταθερότητα και δίκαιη ανάπτυξη. Καμία επιστροφή στα ελλείμματα χωρίς όριο, αλλά και καμία σταθερότητα που βασίζεται στη συμπίεση των μισθών και των δημόσιων επενδύσεων.
2. Παραγωγική ανασυγκρότηση. Βιομηχανία, αγροτική παραγωγή, ενέργεια, έρευνα, τεχνολογία και μικρομεσαίες επιχειρήσεις, ώστε η αναδιανομή να στηρίζεται σε πραγματική δημιουργία πλούτου.
3. Ισχυροί και ανεξάρτητοι θεσμοί. Ταχύτερη δικαιοσύνη, πραγματική λογοδοσία υπουργών και διοικήσεων, αξιοκρατία, διαφάνεια στις δημόσιες συμβάσεις και προστασία των ανεξάρτητων αρχών.
4. Κοινωνικό κράτος με αποτελέσματα. Καθολική πρόσβαση σε αξιοπρεπή υγεία, παιδεία, φροντίδα ηλικιωμένων και αναπηρίας, με αξιολόγηση της ποιότητας και όχι μόνο του ύψους των δαπανών.
5. Εργασία με αξιοπρέπεια. Ενίσχυση συλλογικών διαπραγματεύσεων, εφαρμογή της εργατικής νομοθεσίας, σύνδεση των μισθών με την παραγωγικότητα και περιορισμός της επισφάλειας.
6. Στέγη και δημογραφία. Κοινωνική κατοικία, αξιοποίηση δημόσιων ακινήτων, κανόνες στη βραχυχρόνια μίσθωση και στήριξη νέων οικογενειών. Ο ΟΟΣΑ υπολογίζει ότι οι Έλληνες 18–29 ετών δαπανούν κατά μέσο όρο πάνω από το 60% του εισοδήματός τους για στέγη, σχεδόν διπλάσιο ποσοστό από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.
7. Δίκαιη φορολογία και ανταγωνισμός. Καταπολέμηση φοροδιαφυγής και ολιγοπωλίων, χωρίς εξόντωση της συνεπούς μικρομεσαίας επιχειρηματικότητας.
8. Πράσινη μετάβαση χωρίς κοινωνική τιμωρία. Το κόστος της ενεργειακής και κλιματικής προσαρμογής να μην επιβαρύνει δυσανάλογα τους φτωχότερους και την περιφέρεια.
9. Μετανάστευση με ανθρωπισμό και κανόνες. Φύλαξη συνόρων, ταχεία εξέταση ασύλου, επιστροφές όπου προβλέπονται, νόμιμες οδοί εργασίας και σοβαρή πολιτική ένταξης.
10. Εξωτερική πολιτική και άμυνα με ρεαλισμό. Προσήλωση στο διεθνές δίκαιο, ισχυρή αποτροπή, ενεργός ευρωπαϊκή παρουσία και απόρριψη τόσο του μιλιταρισμού όσο και του αφελούς κατευνασμού.

Αυτό το πλαίσιο δεν χρειάζεται να ονομαστεί Αριστερά. Οι λέξεις έχουν ιστορία και, όταν έχουν χάσει την αξιοπιστία τους, δεν ανακτούν την αξία τους με επικοινωνιακές ασκήσεις. Θα μπορούσε να ονομαστεί απλώς συμφωνία κοινωνικής και θεσμικής ανασυγκρότησης.

Θα μπορούσε να ενώσει ανθρώπους από τη δημοκρατική Αριστερά, το κοινωνικό Κέντρο, τον πατριωτικό δημοκρατικό χώρο, την παραγωγική οικονομία, την αυτοδιοίκηση και την κοινωνία των πολιτών.

Θα μπορούσε η Μαρία Καρυστιανού;

Η Μαρία Καρυστιανού απέκτησε κάτι που δεν διαθέτει σχεδόν κανένα παραδοσιακό πολιτικό πρόσωπο: ηθικό κεφάλαιο, αναγνωρισιμότητα που δεν προήλθε από κομματικό μηχανισμό και ταύτιση με το αίτημα δικαιοσύνης και λογοδοσίας μετά την τραγωδία των Τεμπών. Η δυνητική ψήφος που κατέγραφαν οι μετρήσεις για φορέα υπό την ηγεσία της έφτανε στις αρχές του 2026 το 22,8%, στοιχείο που φανερώνει πραγματική κοινωνική διαθεσιμότητα για κάτι νέο.

Στο μεταξύ, η «Ελπίδα για τη Δημοκρατία» έχει ήδη ιδρυθεί και επομένως η Καρυστιανού δεν κρίνεται πλέον μόνο ως σύμβολο. Κρίνεται ως πολιτική αρχηγός. Το ηθικό κύρος είναι αναγκαίο σε μια περίοδο θεσμικής δυσπιστίας, αλλά δεν συνιστά ολοκληρωμένο κυβερνητικό πρόγραμμα. Η διαχείριση της οικονομίας, η εξωτερική πολιτική, η άμυνα, η υγεία, η παιδεία και η δημόσια διοίκηση απαιτούν γνώση, ομάδα και ικανότητα σύνθεσης.

Θα μπορούσε να λειτουργήσει ως καταλύτης ενός νέου φορέα, υπό ορισμένες προϋποθέσεις:   να επιλέξει στελέχη με αποδεδειγμένη επάρκεια και καθαρή δημόσια διαδρομή· να θεσπίσει εσωτερική δημοκρατία και οικονομική διαφάνεια· να παρουσιάσει κοστολογημένο πρόγραμμα· και να μετατρέψει το αίτημα δικαιοσύνης από σύνθημα σε πλήρη πρόταση θεσμικής μεταρρύθμισης.

Υπάρχει λαός—λείπουν τα πρόσωπα και η οργάνωση

Η κοινωνική βάση ενός τέτοιου φορέα υπάρχει. Είναι οι εργαζόμενοι που δεν αντέχουν την ακρίβεια, οι νέοι που δεν μπορούν να αποκτήσουν κατοικία, οι μικρομεσαίοι που πιέζονται από φόρους και ολιγοπώλια, οι δημόσιοι λειτουργοί που θέλουν αξιολόγηση χωρίς κομματική αυθαιρεσία, οι πολίτες που απαιτούν δικαιοσύνη χωρίς ασυλία, οι πατριώτες που θέλουν ισχυρή χώρα χωρίς εθνικιστικές κραυγές και οι δημοκράτες που θέλουν δικαιώματα χωρίς κοινωνική αποσύνδεση.

Αυτός ο κόσμος δεν ζητά άλλη μία «ενότητα της Κεντροαριστεράς» ως άθροισμα ηγεσιών και μηχανισμών. Δεν αναζητά ανακύκλωση του ΠΑΣΟΚ, διάσωση του ΣΥΡΙΖΑ ή επιστροφή του Αλέξη Τσίπρα με νέα συσκευασία.

Το πολιτικό κενό είναι υπαρκτό. Το πρόγραμμα μπορεί να γραφτεί. Ο λαός που θα μπορούσε να το στηρίξει υπάρχει. Αυτό που λείπει είναι ένα σύνολο αξιόπιστων προσώπων, μια δημοκρατική οργάνωση και η απόφαση να μην επαναληφθούν οι αμαρτίες των κομμάτων που μετέτρεψαν τις αξίες σε επάγγελμα.