του Yavuz Baydar
Τα γεγονότα των τελευταίων 90 ημερών δείχνουν ότι οι εκλογικές νίκες της αντιπολίτευσης γίνονται ολοένα και πιο απίθανες και, ακόμη κι αν έρθουν, ανεπαρκείς για να αλλάξουν την πορεία της χώρας.
Οι πρώτοι τρεις μήνες του 2026 κάθε άλλο παρά συνηθισμένοι υπήρξαν για την τουρκική πολιτική. Ο πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν κινήθηκε με ασυνήθιστη ταχύτητα και φιλοδοξία, επιταχύνοντας μια πολυμέτωπη στρατηγική για να εδραιώσει το πολιτικό σύστημα γύρω από τη δική του εξουσία.
Από την κοινοβουλευτική αριθμητική μέχρι τους δικαστικούς διορισμούς, από τις πιέσεις στους δήμους μέχρι την προσπάθεια ενσωμάτωσης του κουρδικού πολιτικού κινήματος, η εικόνα που αναδύεται δεν είναι αυτή μεμονωμένων ελιγμών, αλλά μιας συνεκτικής και σκόπιμης αρχιτεκτονικής.
Μία κρίσιμη πτυχή είναι ότι, ενώ πολλοί σχολιαστές στην Τουρκία για διάφορους λόγους μοιάζουν χαμένοι μέσα στο «δάσος» κυνηγώντας τα «δέντρα», ο έξω κόσμος είναι υπερβολικά απασχολημένος με την αυξανόμενη παγκόσμια αταξία για να δώσει προσοχή σε όσα συμβαίνουν σε αυτόν τον κομβικό περιφερειακό παίκτη.
Ένας κόσμος σε τέτοια αναταραχή αποτελεί πρόσφορο έδαφος για αυθαίρετες κινήσεις. Και ο Ερντογάν βλέπει μπροστά του έναν ανοιχτό ορίζοντα για να αποδυναμώσει την πολιτική αντιπολίτευση και να παγιώσει μια «ενότητα εξουσιών» ώστε να προχωρήσει ακόμη περισσότερο. Ξέρει ότι μπορεί.
Το παιχνίδι των κοινοβουλευτικών αριθμών
Στις 7 Ιανουαρίου, ο Ερντογάν προσωπικά πέρασε τα κομματικά σήματα σε τρεις νεοαποσκιρτήσαντες βουλευτές στη συνεδρίαση της κοινοβουλευτικής ομάδας του AKP — όλοι τους είχαν εκλεγεί προηγουμένως με τα ψηφοδέλτια κομμάτων της αντιπολίτευσης. Η κίνηση αυτή ανέβασε τη δύναμη του AKP στις 275 έδρες. Μαζί με τον εθνικιστικό κυβερνητικό του εταίρο, το MHP, το κυβερνών μπλοκ ελέγχει πλέον 322 έδρες στην 600μελή Μεγάλη Εθνοσυνέλευση.
Αυτοί οι αριθμοί έχουν τεράστια σημασία. Σύμφωνα με την τουρκική νομοθεσία, η προκήρυξη πρόωρων εκλογών απαιτεί 360 ψήφους· το ίδιο όριο απαιτείται και για την έγκριση συνταγματικής τροποποίησης που θα τεθεί σε δημοψήφισμα. Για να παρακαμφθεί εντελώς το δημοψήφισμα, απαιτούνται 400 ψήφοι.
Ο κυβερνητικός συνασπισμός εξακολουθεί να υπολείπεται των «μαγικών αριθμών» — κατά 38 έδρες για πρόωρες εκλογές, κατά 78 για μια πλήρη συνταγματική αναθεώρηση — αλλά η κατεύθυνση της πορείας είναι σαφής. Δεν είναι μυστικό ότι τόσο ο Ερντογάν όσο και ο Ντεβλέτ Μπαχτσελί — ο αφοσιωμένος σύμμαχός του στην εξουσία και ηγέτης του εθνικιστικού MHP — έχουν στραμμένο το βλέμμα τους στο φιλοκουρδικό Κόμμα DEM, το οποίο διαθέτει 56 έδρες, μαζί με εννέα «ανεξάρτητους» βουλευτές. Η δημιουργία ρήγματος μέσα στο κύριο κόμμα της αντιπολίτευσης, το CHP, με τις 138 έδρες, φαίνεται να αποτελεί μέρος αυτού του σχεδίου.
Ο ίδιος ο Ερντογάν υπαινίχθηκε τον Ιανουάριο ότι βρίσκονται σε εξέλιξη εργασίες για το Σύνταγμα, και ο νεοδιορισμένος υπουργός Δικαιοσύνης το διατύπωσε ρητά στα τέλη Μαρτίου: «Χρειαζόμαστε ένα νέο Σύνταγμα. Το σημερινό είναι απλώς υπερβολικά στενό για να μας χωρέσει.»
Ο διορισμός του Γκιουρλέκ: Το Υπουργείο Δικαιοσύνης ως πολιτικό όπλο
Αν υπάρχει ένας μόνο διορισμός που αποτυπώνει με τον πιο καθαρό τρόπο προς τα πού οδεύει η Τουρκία, αυτός είναι η τοποθέτηση του Ακίν Γκιουρλέκ στη θέση του υπουργού Δικαιοσύνης στις 11 Φεβρουαρίου. Ο Γκιουρλέκ πέρασε την καριέρα του ως εισαγγελέας, προεδρεύοντας σε ορισμένες από τις πιο πολιτικά φορτισμένες υποθέσεις της πρόσφατης τουρκικής ιστορίας, μεταξύ αυτών και στη δίκη για το Πάρκο Γκεζί, που οδήγησε τον φιλάνθρωπο και ακτιβιστή της κοινωνίας των πολιτών Οσμάν Καβαλά σε ισόβια κάθειρξη.
Η ανάδειξή του στο υπουργείο δεν είναι απλώς ένας κυβερνητικός ανασχηματισμός — διότι στην Τουρκία, ο υπουργός Δικαιοσύνης γίνεται αυτομάτως πρόεδρος του Ανώτατου Συμβουλίου Δικαστών και Εισαγγελέων (HSK), του οργάνου που διορίζει, μεταθέτει και πειθαρχεί τους 25.000 δικαστές και εισαγγελείς της χώρας.
Στις 19 Μαρτίου ακολούθησε μια σαρωτική αναδιάρθρωση στο εσωτερικό του υπουργείου, με ανώτατους διευθυντές στους τομείς ποινικών υποθέσεων, αστικού δικαίου και διοίκησης φυλακών να αντικαθίστανται μονομιάς, με προεδρικό διάταγμα.
Αυτά είναι τα γραφειοκρατικά νεύρα κάθε μεγάλης δικαστικής επιχείρησης. Λίγες ημέρες αργότερα, ο Γκιουρλέκ κάθισε δίπλα στον Μεχμέτ Ουτσούμ — τον επικεφαλής νομικών υποθέσεων της προεδρίας, που εδώ και καιρό θεωρείται ένας από τους αρχιτέκτονες ενός νέου Συντάγματος το οποίο αναμένεται να φέρει τη σφραγίδα του AKP — σε συνεδρίαση νομικού συμβουλίου στο Προεδρικό Μέγαρο της Τσανκάγια. Το μήνυμά του ήταν ξεκάθαρο: το συνταγματικό σχέδιο δεν βρίσκεται πλέον στο πίσω ράφι.
Ύστερα ήρθε και το τελικό κομμάτι του παζλ: στις 27 Μαρτίου, ο Ερντογάν υπέγραψε διάταγμα με το οποίο διόρισε τον δικαστή του Ακυρωτικού Δικαστηρίου, Σαμπάν Καζντάλ, στο Συνταγματικό Δικαστήριο (AYM).
Με αυτή την κίνηση, ο Ερντογάν έχει πλέον διορίσει προσωπικά τους 14 από τους 15 δικαστές του ανώτατου δικαστηρίου της Τουρκίας — του τελευταίου θεσμικού οργάνου που θα μπορούσε θεωρητικά να ανακόψει την υπέρβαση της εκτελεστικής εξουσίας. Το Συνταγματικό Δικαστήριο προστίθεται έτσι στο HSK, στο Ανώτατο Δικαστήριο, στο Συμβούλιο της Επικρατείας και στο Ελεγκτικό Συνέδριο ως θεσμοί που πλέον τελούν ουσιαστικά υπό την εξουσία της εκτελεστικής αρχής.
Η καταστολή των δήμων του CHP: Κάτι περισσότερο από εκδίκηση;
Από τις τοπικές εκλογές του Μαρτίου 2024 — στις οποίες το αντιπολιτευόμενο CHP πέτυχε μια ιστορική νίκη σε εθνικό επίπεδο — τουλάχιστον 20 δήμαρχοι που πρόσκεινται στο CHP έχουν τεθεί υπό κράτηση ή έχουν συλληφθεί. Στις πιο πρόσφατες περιπτώσεις περιλαμβάνονται ο Τανζού Οζτζάν της Μπολού (συνελήφθη στις 2 Μαρτίου), ο δήμαρχος του Ουσάκ, Οζκάν Γιαλίμ (27 Μαρτίου), και ο μητροπολιτικός δήμαρχος της Προύσας, Μουσταφά Μποζμπέι (31 Μαρτίου).
Το να αποδοθεί αυτό απλώς σε μια εκλογική εκδίκηση του Ερντογάν ίσως παραβλέπει τη στρατηγική λογική που το διέπει. Αν αφαιρέσεις από ένα κόμμα της αντιπολίτευσης τους δημάρχους του, του αφαιρείς ταυτόχρονα τη βάση χρηματοδότησής του, τα δίκτυα επιρροής και εξυπηρετήσεων, τη δημόσια ορατότητά του και την οργανωτική του ικανότητα ενόψει του επόμενου εκλογικού κύκλου. Πέρα από αυτό, όλοι οι τοπικοί πολιτικοί του CHP που βρίσκονται υπό κράτηση — περίπου 300 συνολικά — αντιμετωπίζουν κατηγορίες για διάφορες μορφές διαφθοράς και ήδη βρίσκονται στο στόχαστρο ενός καταιγισμού καταγγελιών ως «σάπια μήλα» από τα φιλοκυβερνητικά μέσα ενημέρωσης.
Υπάρχει επίσης και μια νομική δαμόκλειος σπάθη που κρέμεται από πάνω τους: μια εν εξελίξει δικαστική υπόθεση που ζητεί την «απόλυτη ακυρότητα» (actus nullus) των κομματικών συνεδρίων του CHP το 2023, η οποία βρίσκεται αυτή τη στιγμή στο στάδιο της εκδίκασης από τα εφετεία. Τον τελευταίο καιρό, έντονες φήμες υποστηρίζουν ότι είναι απλώς θέμα χρόνου — εβδομάδων και όχι μηνών — να εκδοθεί μια τέτοια απόφαση από το εφετείο.
Αν αυτή η υπόθεση ευοδωθεί, θα μπορούσε να προκαλέσει μια σοβαρή ηγετική κρίση — αφαιρώντας από τον σημερινό ηγέτη, Οζγκιούρ Οζέλ, τους τίτλους του, μαζί με τον στενό του κύκλο, και αίροντας την ασυλία του ώστε να αντιμετωπίσει κατηγορίες. Ενδέχεται επίσης να επαναφέρει στο προσκήνιο τον πρώην ηγέτη του κόμματος, Κεμάλ Κιλιτσντάρογλου — προκαλώντας κοινοβουλευτική διάσπαση. (Λέγεται ότι ο Κιλιτσντάρογλου διαθέτει περίπου 50-60 πιστούς βουλευτές μέσα στην κοινοβουλευτική ομάδα του CHP.)
Μια κατακερματισμένη αντιπολίτευση, με τη σειρά της, θα καθιστούσε αισθητά ευκολότερο για τον κυβερνητικό συνασπισμό να φτάσει εκείνα τα κρίσιμα όρια που απαιτούνται είτε για πρόωρες εκλογές είτε για συνταγματική αλλαγή.
Συγκεντρώνοντας την τοπική εξουσία: Η αναμόρφωση του νόμου για την αυτοδιοίκηση
Αυτό φαίνεται να είναι συγχρονισμένο με το νέο πακέτο μεταρρύθμισης της τοπικής αυτοδιοίκησης, το οποίο αναμένεται να εγκριθεί μέσα στο 2026 και θα συνδέει τους δημοτικούς προϋπολογισμούς με την έγκριση της κεντρικής κυβέρνησης, ενώ θα εισάγει επιτροπές εποπτείας με εκπροσώπους διορισμένους από την Άγκυρα. Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι ακόμη και ένας δήμαρχος της αντιπολίτευσης που θα καταφέρει να επιβιώσει από διώξεις, θα βρεθεί με τη διοικητική του εξουσία δραστικά περιορισμένη.
Μια εκλεγμένη τοπική διοίκηση θα μετατρεπόταν ουσιαστικά σε διοικητικό προκεχωρημένο φυλάκιο του κέντρου — υπόλογη προς τα πάνω και όχι προς τα κάτω. Ο Ερντογάν επιδιώκει ξεκάθαρα να αποφύγει νέα «κρύα ντους» μέσω των τοπικών εκλογών, καθώς παραμένει αποφασισμένος να ελέγξει όλους τους μεγάλους δήμους, υποτάσσοντάς τους όλους στην «υπερσυγκεντρωτική» δομή εξουσίας που οικοδομεί, σε αρμονία με την «υπερπροεδρική» τάξη πραγμάτων που ισχύει από το 2017.
Το κουρδικό μέτωπο: Η εξουδετέρωση του Κόμματος DEM μέσω μιας κούφιας «ειρηνευτικής διαδικασίας»
Από τα τέλη του 2024, η κυβέρνηση έχει καλλιεργήσει την εικόνα μιας ειρηνευτικής διαδικασίας με τον φυλακισμένο ηγέτη του PKK, Αμπντουλάχ Οτσαλάν, με το κουρδικών καταβολών Κόμμα DEM να λειτουργεί ως συνομιλητής.
Σε αυτό που μοιάζει με προσεκτικά σχεδιασμένη χορογραφία, ο Ντεβλέτ Μπαχτσελί, ο «αδελφός στα όπλα» του Ερντογάν, συνεχίζει να παίζει τον ρόλο του «πολιορκητικού κριού» — ή της ενθαρρυντικής δύναμης — ώστε να διατηρεί το στρατόπεδο Οτσαλάν/DEM γεμάτο ελπίδες, ενώ ο Ερντογάν παραμένει στο παρασκήνιο, ορίζοντας προφανώς τον χρόνο και τον ρυθμό. Με την ψευδαίσθηση ότι μπορεί να δουν τον Οτσαλάν είτε «ελεύθερο» είτε επισήμως ανακηρυγμένο σε «επικεφαλής διαπραγματευτή» της «διαδικασίας», το DEM έχει παγιδευτεί σε μια όλο και πιο στενή εστίαση, μένοντας ουσιαστικά αμέτοχο απέναντι σε κάθε τιμωρητική ή καταπιεστική κίνηση της εξουσίας.
Δεκαοκτώ μήνες μετά, η Άγκυρα δεν έχει προχωρήσει σε καμία συγκεκριμένη παραχώρηση, ενώ το DEM έχει σταθερά συρθεί σε μια δυναμική που ούτε μπορεί να ελέγξει ούτε να εγκαταλείψει εύκολα. Αν αποχωρήσει, σημαίνει ότι εγκαταλείπει την προοπτική απελευθέρωσης του Οτσαλάν και διακινδυνεύει να χρεωθεί η ίδια η αποτυχία της διαδικασίας. Αν παραμείνει, σημαίνει ότι αποδέχεται ολοένα αυξανόμενους όρους χωρίς κανένα αντίστοιχο αντάλλαγμα.
Όπως κι αν εξελιχθεί, η δυνατότητα του DEM να λειτουργεί ως συνεκτική φωνή αντιπολίτευσης διαβρώνεται συστηματικά — εξουδετερώνεται όχι με τη βία, αλλά μέσω της εμπλοκής και της παγίδευσης. Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν επίσης αυξανόμενη δυσαρέσκεια στη βάση του DEM, κάτι που προσφέρει ενδείξεις πιθανής μελλοντικής έκρηξης ή και διάλυσης.
Η αρχιτεκτονική της «μόνιμης εξουσίας»
Αν εξεταζόταν ξεχωριστά, καθεμία από αυτές τις κινήσεις θα μπορούσε να συζητηθεί με τους δικούς της όρους. Αν όμως ιδωθούν συνολικά, περιγράφουν κάτι πολύ πιο μεθοδευμένο: την οικοδόμηση ενός πολιτικού συστήματος στο οποίο η εκλογική νίκη γίνεται ολοένα και πιο επισφαλής και, ταυτόχρονα, δεν αρκεί πλέον για να αλλάξει την πορεία της χώρας.
Με τη γνωστή του δεξιοτεχνία και στρατηγική ευχέρεια, ο Ερντογάν καταφέρνει ταυτόχρονα να διασπά την κεντρώα/κεμαλική αντιπολίτευση (το CHP) μέσω διώξεων και απειλών ακύρωσης, να τιθασεύει το δεύτερο μεγαλύτερο τμήμα της πολιτικής αντιπολίτευσης (το Κόμμα DEM) μέσω μιας διαδικασίας πλήρως σταθμισμένης με τους δικούς του όρους, και να οικοδομεί μια Δικαιοσύνη που λογοδοτεί στην εκτελεστική εξουσία σε κάθε βαθμίδα, λειτουργώντας ως ασπίδα για περαιτέρω βήματα προς την κατεύθυνση μιας πλήρους αρπαγής της εξουσίας.
Αυτό δεν είναι η εδραίωση ενός βραχυπρόθεσμου πολιτικού πλεονεκτήματος. Είναι η περαιτέρω μηχανική αναδιαμόρφωση των ίδιων των κανόνων του παιχνιδιού — και, στα τέλη Μαρτίου του 2026, αυτή η διαδικασία φαίνεται να εξελίσσεται σε μεγάλο βαθμό ακριβώς σύμφωνα με το σχέδιο.
Yavuz Baydar
@yavuz296892
Δημοσιογράφος. Αρχισυντάκτης. Πρώην διαμεσολαβητής ειδήσεων. Ειδικός σε θέματα μέσων ενημέρωσης. Σχολιαστής για την πολιτική και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Υπότροφος Knight-Wallace και Shorenstein. Βραβευμένος με το Ευρωπαϊκό Βραβείο Τύπου 2014. Παρουσιαστής μουσικών προγραμμάτων. Λάτρης του κινηματογράφου.
Το Palomar είναι δωρεάν, αλλά για να στηρίξετε τις προσπάθειές μου να προστατεύσω την ανεξάρτητη δημοσιογραφία, θα το εκτιμούσα αν σκεφτόσασταν να γίνετε συνδρομητές επί πληρωμή. Αυτό βοηθά το Palomar να παραμένει βιώσιμο και προσβάσιμο για όλους. Αν δεν μπορείτε να αναβαθμίσετε τη συνδρομή σας, το κατανοώ.
Όπως κι αν επιλέξετε να εγγραφείτε, σας ευχαριστώ που διαβάζετε.
Yavuz Baydar
