Shay Gal | 5 Νοεμβρίου 2026
Η αντίληψη που βρίσκεται πίσω από το σύνθημα «Ένα Έθνος, Δύο Κράτη» δίνει στην Τουρκία λόγο στις αποφάσεις του Αζερμπαϊτζάν, διατηρώντας ανυπόγραφη τη συνθήκη ειρήνης με την Αρμενία και εμπλέκοντας το Μπακού στις αντιπαραθέσεις της Άγκυρας, από την Κύπρο έως την Ινδία.
Ο πρόεδρος του Αζερμπαϊτζάν Ιλχάμ Αλίεφ (αριστερά) και ο πρόεδρος της Τουρκίας Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν συμμετέχουν σε ομαδική φωτογράφιση κατά τη συνάντηση της Ευρωπαϊκής Πολιτικής Κοινότητας στο Κάστρο της Πράγας, στην Τσεχική Δημοκρατία, στις 6 Οκτωβρίου 2022. Φωτογραφία αρχείου: AP / Darko Bandic.Το 2009, το Μπακού απείλησε την Άγκυρα με υψηλότερες τιμές φυσικού αερίου και με τη δημιουργία εξαγωγικών διαδρομών που θα παρέκαμπταν την Τουρκία, εάν εκείνη άνοιγε τα σύνορά της με την Αρμενία.
Την εποχή εκείνη, οι αρμενικές δυνάμεις κατείχαν εδάφη του Αζερμπαϊτζάν και ο αποκλεισμός της Αρμενίας προσέφερε στο Μπακού ένα σημαντικό μέσο άσκησης πίεσης.
Δεκαεπτά χρόνια αργότερα, το Αζερμπαϊτζάν ελέγχει το Ναγκόρνο Καραμπάχ και έχει μονογράψει μια συνθήκη ειρήνης, εξακολουθεί όμως να απαιτεί συνταγματικές τροποποιήσεις από την Αρμενία προτού την υπογράψει.
Τα σύνορα παραμένουν κλειστά.
Το Μπακού διατήρησε τη δυνατότητά του να ασκεί πίεση στο Ερεβάν και, μαζί με αυτήν, διατήρησε και τη δυνατότητα της Άγκυρας να επηρεάζει την ειρηνευτική διαδικασία.
Ο Οκτώβριος ανέδειξε με σαφήνεια την ιεραρχία αυτής της σχέσης.
Τούρκοι πολιτικοί επέκριναν τους περιορισμούς που επιβάλλει το Αζερμπαϊτζάν στη χρήση της ισλαμικής μαντίλας στα σχολεία. Η εχθρική στάση της Άγκυρας απέναντι στο Ισραήλ ήρθε σε σύγκρουση με τη συνεργασία του Μπακού με την Ιερουσαλήμ. Παράλληλα, ο Ιλχάμ Αλίεφ δεν συμμετείχε σε σύνοδο κορυφής των τουρκικών κρατών, παρά την προσωπική πρόσκληση του Ερντογάν.
Πίσω από αυτές τις διαφωνίες βρισκόταν μία βασική παραδοχή: ότι η Άγκυρα μπορούσε να μετατρέψει την πολιτισμική συγγένεια σε εξουσία επί της κυριαρχίας του Αζερμπαϊτζάν.
Η παραδοχή αυτή έχει ένα όνομα:
«Ένα Έθνος, Δύο Κράτη».
Οι κοινές ρίζες των δύο λαών στους Ογούζους Τούρκους και οι συγγενικές τους γλώσσες συγκαλύπτουν αιώνες ξεχωριστής κρατικής υπόστασης και αντικρουόμενων συμφερόντων.
Στη μάχη του Τσαλντιράν, το 1514, οι οθωμανικοί στρατοί πολέμησαν εναντίον του σαφαβιδικού Ιράν, του οποίου η τουρκόφωνη ηγετική τάξη ανήκε σε ένα ανταγωνιστικό αυτοκρατορικό σύστημα.
Οι ρωσικές κατακτήσεις του 19ου αιώνα διαίρεσαν τις αζερόφωνες κοινότητες μεταξύ ρωσικής και ιρανικής κυριαρχίας.
Η δημοκρατία που ιδρύθηκε το 1918 έλαβε στρατιωτική βοήθεια από τους Οθωμανούς, κατακτήθηκε από τους Σοβιετικούς το 1920 και ανέκτησε την ανεξαρτησία της το 1991.
Ο Χεϊντάρ Αλίεφ έκανε δημοφιλές το σύνθημα «Ένα Έθνος, Δύο Κράτη», ενώ το Σύνταγμα του 1995 καθόρισε την αζερμπαϊτζανική, και όχι την τουρκική, ως επίσημη γλώσσα του κράτους.
Η Διακήρυξη της Σούσα του 2021 θεσμοθέτησε τον συντονισμό στην εξωτερική πολιτική και την άμυνα, επιβεβαιώνοντας ταυτόχρονα ρητά την ανεξαρτησία της εξωτερικής πολιτικής κάθε χώρας και την αρχή της μη επέμβασης.
Η τουρκική στρατιωτική υποστήριξη συνέβαλε σημαντικά στη νίκη του Αζερμπαϊτζάν το 2020.
Τα ισραηλινά οπλικά συστήματα βοήθησαν να ανατραπεί η ισορροπία δυνάμεων στο πεδίο των επιχειρήσεων.
Οι αζερμπαϊτζανικές ένοπλες δυνάμεις εξασφάλισαν το τελικό αποτέλεσμα.
Κανένας από τους δύο εταίρους δεν απέκτησε, εξαιτίας αυτής της βοήθειας, δικαίωμα να καθορίζει τις αποφάσεις του Μπακού.
Η Άγκυρα δεν διαθέτει επίσημο δικαίωμα βέτο επί των αποφάσεων του Αζερμπαϊτζάν.
Το Μπακού, όμως, της παραχωρεί στην πράξη ένα τέτοιο δικαίωμα, καθιστώντας την Τουρκία απαραίτητο παράγοντα για την ειρήνη του με την Αρμενία.
Η ειρηνευτική συμφωνία με την Αρμενία
Η συμφωνία που μονογραφήθηκε στην Ουάσιγκτον τον Αύγουστο του 2025 αναγνωρίζει τα σύνορα των πρώην σοβιετικών δημοκρατιών ως διεθνή σύνορα, απαγορεύει τις σημερινές και μελλοντικές εδαφικές διεκδικήσεις και αποκλείει τη δυνατότητα επίκλησης εσωτερικής νομοθεσίας ως δικαιολογίας για τη μη συμμόρφωση με τις υποχρεώσεις της.
Το Συνταγματικό Δικαστήριο της Αρμενίας έχει ήδη επικυρώσει το διμερές πλαίσιο οριοθέτησης των συνόρων.
Παρ’ όλα αυτά, το Μπακού εξακολουθεί να αρνείται να υπογράψει τη συμφωνία, απαιτώντας συνταγματικές τροποποιήσεις που δεν περιλαμβάνονται στο κείμενο το οποίο έχει ήδη αποτελέσει αντικείμενο διαπραγμάτευσης.
Το Αζερμπαϊτζάν απαιτεί πρόσθετες εγγυήσεις έναντι εδαφικών διεκδικήσεων τις οποίες η ίδια η συνθήκη ήδη απαγορεύει.
Η Άγκυρα, στο μεταξύ, προχωρεί στην εξομάλυνση των σχέσεών της με την Αρμενία σε στενό συντονισμό με το Μπακού.
Ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν έχει ζητήσει την υπογραφή της ειρηνευτικής συμφωνίας χωρίς καθυστέρηση, διατηρώντας όμως αυτόν τον συντονισμό.
Η προϋπόθεση που θέτει το Αζερμπαϊτζάν διαιωνίζει την τουρκική εμπλοκή σε μια διευθέτηση την οποία το Μπακού και το Ερεβάν έχουν ήδη διαπραγματευτεί.
Το παράδοξο είναι εξαιρετικά σοβαρό: Το Αζερμπαϊτζάν διατηρεί τη δυνατότητα άσκησης πίεσης στην Αρμενία, διατηρώντας ταυτόχρονα τη δυνατότητα της Τουρκίας να ασκεί πίεση στο ίδιο.
Μια υπογεγραμμένη συνθήκη θα εδραίωνε τα διεθνώς αναγνωρισμένα σύνορα, θα δημιουργούσε δεσμευτικές υποχρεώσεις και θα προσέφερε τη βάση για μόνιμη πρόσβαση στον θύλακα του Ναχιτσεβάν.
Από μια τέτοια εξέλιξη θα επωφελούνταν και η Τουρκία.
Το άνοιγμα των διαδρομών μέσω της Αρμενίας θα επέκτεινε την εμπορική της εμβέλεια προς την Κασπία και την Κεντρική Ασία.
Ωστόσο, η πρόσβαση του Αζερμπαϊτζάν δεν χρειάζεται να εξαρτάται από την άδεια της Τουρκίας, ούτε τα τουρκικά έσοδα από τη διαμετακόμιση πρέπει να συνεπάγονται πολιτική εξουσία.
Η Αρμενία έχει ήδη πληρώσει το τίμημα της σύγχυσης μεταξύ στρατιωτικού πλεονεκτήματος και διαρκούς ασφάλειας.
Μετά τον πρώτο πόλεμο του Καραμπάχ, τα εδαφικά κέρδη παγιώθηκαν σε μια ανεπίλυτη σύγκρουση, ενώ το Ερεβάν εμβάθυνε την εξάρτησή του από τη Μόσχα.
Το Αζερμπαϊτζάν ανέτρεψε το στρατιωτικό αποτέλεσμα το 2020 και το 2023.
Η διατήρηση της εξουσίας ενός άλλου προστάτη μετά τη νίκη θα αναπαρήγαγε το στρατηγικό σφάλμα του ηττημένου κράτους.
Ο διάδρομος Τραμπ και το Ναχιτσεβάν
Το Ερεβάν αντιμετωπίζει έναν παράλληλο κίνδυνο.
Ο υποστηριζόμενος από τις Ηνωμένες Πολιτείες «Διάδρομος Τραμπ για τη Διεθνή Ειρήνη και Ευημερία» (Trump Route for International Peace and Prosperity – TRIPP) θα συνδέει το κυρίως έδαφος του Αζερμπαϊτζάν με το Ναχιτσεβάν μέσω της νότιας Αρμενίας.
Η προβλεπόμενη εταιρεία ανάπτυξης του έργου παραχωρεί στην αμερικανική πλευρά ελέγχουσα συμμετοχή 74% και προβλέπει αποκλειστικά δικαιώματα χρήσης γης και ανάπτυξης σε καθορισμένες περιοχές για αρχική περίοδο 49 ετών.
Η αρμενική κυριαρχία, η τελωνειακή δικαιοδοσία και ο έλεγχος των συνόρων παραμένουν ανέπαφα.
Ωστόσο, η παραχώρηση δημιουργεί μακροπρόθεσμες επιχειρησιακές δεσμεύσεις γύρω από υποδομές ζωτικής σημασίας για τις γειτονικές χώρες.
Η Αρμενία δεν μπορεί να ανοίξει τη σύνδεση με το Ναχιτσεβάν παραμένοντας η ίδια αποκλεισμένη από την Τουρκία.
Η διαμετακόμιση πρέπει να είναι αμοιβαία, νομικά δεσμευτική και συνδεδεμένη με αγορές πέρα από τον έλεγχο της Άγκυρας.
Διαφορετικά, η Αρμενία θα παρέχει τη δίοδο, ενώ η Τουρκία θα διατηρεί τον έλεγχο της δυτικής πύλης.
Το Μπακού θα αποκτά μια σύνδεση, αλλά η ευρύτερη χρησιμότητά της θα εξακολουθεί να εξαρτάται από μια άλλη πρωτεύουσα.
Οι εναλλακτικές διαδρομές πέρα από την Τουρκία
Οι εναλλακτικές λύσεις εκτείνονται ήδη πέρα από την Τουρκία.
Οι ενεργειακές υποδομές του Αζερμπαϊτζάν διέρχονται από τη Γεωργία, ενώ η σχεδιαζόμενη ηλεκτρική διασύνδεση μέσω της Μαύρης Θάλασσας με τη Γεωργία, τη Ρουμανία και την Ουγγαρία προσφέρει μια ακόμη διαδρομή προς τις ευρωπαϊκές ενεργειακές αγορές.
Ο Μεσαίος Διάδρομος (Middle Corridor) μπορεί να φθάσει στην Ευρώπη μέσω της Μαύρης Θάλασσας.
Οι Βρυξέλλες έχουν ανακοινώσει επιχορηγήσεις ύψους έως 200 εκατομμυρίων ευρώ, με στόχο την κινητοποίηση επενδύσεων έως 2 δισεκατομμυρίων ευρώ για την περιφερειακή διασυνδεσιμότητα, παράλληλα με μια εταιρική σχέση Ευρωπαϊκής Ένωσης–Αζερμπαϊτζάν που καλύπτει τις μεταφορές, την ενέργεια και τις ψηφιακές υποδομές.
Ούτε το Μπακού είναι οικονομικά υποδεέστερο της Άγκυρας.
Οι δραστηριότητες της κρατικής πετρελαϊκής εταιρείας SOCAR στην Τουρκία αντιπροσωπεύουν επενδύσεις ύψους περίπου 19,5 δισεκατομμυρίων δολαρίων.
Η Τουρκία επωφελείται από τα αζερμπαϊτζανικά κεφάλαια, την ενέργεια και τη διαμετακόμιση.
Το Αζερμπαϊτζάν επωφελείται από τις τουρκικές αγορές και υποδομές.
Η εμπορική τους αλληλεξάρτηση είναι σημαντική.
Η μετατροπή όμως αυτής της αλληλεξάρτησης σε πολιτική υποταγή αποτελεί επιλογή.
Και αυτή η επιλογή έχει ήδη μεταφέρει τις πολιτικές επιβαρύνσεις της Άγκυρας στην εξωτερική πολιτική του Αζερμπαϊτζάν.
Η Αρμενική Γενοκτονία και η ιστορική ευθύνη
Το Αζερμπαϊτζάν δεν κληρονόμησε καμία ευθύνη για τη Γενοκτονία των Αρμενίων, η οποία διαπράχθηκε από τις οθωμανικές αρχές πριν ακόμη υπάρξει το σύγχρονο αζερμπαϊτζανικό κράτος.
Παρ’ όλα αυτά, το Μπακού υιοθέτησε τη φρασεολογία άρνησης της Άγκυρας και απαίτησε από το Ισραήλ να επανεξετάσει την αναγνώρισή της.
Ανέλαβε έτσι ένα ιστορικό βάρος που δεν του ανήκε ποτέ.
Η αναγνώριση της γενοκτονίας θα σήμαινε αποδοχή της ιστορικής αλήθειας, χωρίς κληρονομημένη ενοχή.
Παράλληλα, η συμφιλίωση απαιτεί μια κοινά αποδεκτή ιστορική καταγραφή των σφαγών και των εκτοπισμών που υπέστησαν και οι δύο λαοί, συμπεριλαμβανομένων εκείνων στο Χοτζαλί, το Σουμγκάιτ, το Μπακού και τη Σούσα.
Η εδαφική διευθέτηση δεν μπορεί να απαιτεί ιστορική αμνησία.
Η Κύπρος ως διπλωματική επιβάρυνση για το Αζερμπαϊτζάν
Στην Κύπρο, το Μπακού υπερασπίζεται την αρχή της εδαφικής ακεραιότητας, την οποία αποκατέστησε στο Καραμπάχ, ενώ ταυτόχρονα υποστηρίζει την αποσχιστική οντότητα στον κατεχόμενο βορρά της Κύπρου, η οποία στηρίζεται από την Τουρκία.
Κατά τη σύνοδο κορυφής του Οργανισμού Τουρκικών Κρατών το 2025, στην Γκαμπάλα του Αζερμπαϊτζάν, η αζερμπαϊτζανική πλευρά επεφύλαξε στον ηγέτη της οντότητας αυτής πρωτόκολλο υποδοχής αρχηγού κράτους.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει αμφισβητήσει αυτή την πολιτική.
Το Μπακού αποκτά έτσι μια διαφορά με την Κυπριακή Δημοκρατία, υπονομεύει την αρχή που βρίσκεται στον πυρήνα των δικών του εδαφικών διεκδικήσεων και δεν αποκομίζει κανένα αντίστοιχο όφελος ασφαλείας.
Η τουρκική κατοχή μετατρέπεται σε διπλωματική επιβάρυνση για το Αζερμπαϊτζάν.
Η Ινδία και το οικονομικό κόστος της ταύτισης με την Άγκυρα
Η Νότια Ασία αποκαλύπτει το εμπορικό κόστος αυτής της πολιτικής.
Το Αζερμπαϊτζάν συντάχθηκε με την Τουρκία υποστηρίζοντας το Πακιστάν κατά την αντιπαράθεσή του με την Ινδία το 2025, προκαλώντας μποϊκοτάζ ταξιδιών και ακυρώσεις από Ινδούς πολίτες.
Ωστόσο, ο Ινδός υπουργός Εξωτερικών επισκέφθηκε το Μπακού τον Οκτώβριο του 2026 για να συζητήσει την επέκταση της συνεργασίας στο εμπόριο, στις επενδύσεις, στην ενέργεια και στις μεταφορές.
Η σχέση αυτή προσφέρει άμεση πρόσβαση σε μια μεγάλη ασιατική αγορά και σε συνεργασίες που εκτείνονται προς τον Περσικό Κόλπο και την Ευρώπη.
Το Αζερμπαϊτζάν έβλαψε τη σχέση αυτή υιοθετώντας μια πολιτική ευθυγράμμιση που εξυπηρετούσε σαφέστερα την Άγκυρα παρά το ίδιο το Μπακού.
Το Ισραήλ και τα όρια της τουρκοαζερμπαϊτζανικής συνεργασίας
Η Άγκυρα δεν κατάφερε να διακόψει τους δεσμούς του Μπακού με το Ισραήλ.
Η αζερμπαϊτζανική ενέργεια και η συνεργασία στον τομέα των πληροφοριών στηρίζουν μια εταιρική σχέση που βασίζεται σε κοινά συμφέροντα έναντι του Ιράν.
Ένα κυρίαρχο Αζερμπαϊτζάν στα βόρεια σύνορα της Τεχεράνης ενισχύει τη στρατηγική θέση του Ισραήλ, χωρίς να μετατρέπεται σε πεδίο πολεμικών επιχειρήσεών του.
Η βαθύτερη στρατιωτική ενοποίηση Τουρκίας και Αζερμπαϊτζάν δεν πρέπει ποτέ να εκθέσει την ισραηλινή τεχνολογία, το στρατιωτικό δόγμα ή τις επιχειρησιακές γνώσεις στην Άγκυρα.
Ούτε ο ρόλος του Μπακού στον Μεσαίο Διάδρομο, με επίκεντρο την Τουρκία, δεσμεύει την Ιερουσαλήμ σε αυτόν.
Η συγκεκριμένη διαδρομή ανταγωνίζεται τον Οικονομικό Διάδρομο Ινδίας–Μέσης Ανατολής–Ευρώπης (IMEC), ο οποίος συνδέει την Ινδία με την Ευρώπη μέσω του Περσικού Κόλπου και του Ισραήλ, προσελκύοντας κεφάλαια, φορτία και καθορίζοντας πρότυπα.
Ελλάδα, Κύπρος, Ισραήλ και Αρμενία: Μια εναλλακτική γεωπολιτική αρχιτεκτονική
Το Ισραήλ, η Ελλάδα και η Κύπρος συνεργάζονται ήδη στους τομείς της άμυνας, της ενέργειας και των κρίσιμων υποδομών.
Η Ελλάδα, η Κύπρος και η Αρμενία ανανέωσαν το τριμερές πλαίσιο αμυντικής συνεργασίας τους τον Απρίλιο του 2026.
Η Αθήνα και η Λευκωσία αποτελούν βασικούς πυλώνες και των δύο σχημάτων.
Η σύνδεση της Ιερουσαλήμ με το Ερεβάν, η ενσωμάτωση του Μπακού ως ανεξάρτητου εταίρου και η εξασφάλιση πρόσβασης στη Μαύρη Θάλασσα μέσω της Γεωργίας θα επέκτειναν αυτή την αρχιτεκτονική από την Ανατολική Μεσόγειο έως την Κασπία.
Η Αρμενία θα αποκτούσε δυτική πρόσβαση πέρα από το δικαίωμα βέτο της Άγκυρας και μια διέξοδο από την εξάρτησή της από τη Ρωσία.
Το Αζερμπαϊτζάν θα αποκτούσε ευρωπαϊκές και μεσογειακές διασυνδέσεις χωρίς να χρειάζεται να θυσιάσει τις τουρκικές αγορές, τους πολιτισμικούς δεσμούς ή την επωφελή αμυντική συνεργασία με την Τουρκία.
Το άνοιγμα των συνόρων δεν μπορεί να αγοράσει την υποταγή της Αρμενίας. Η στρατιωτική βοήθεια στο Καραμπάχ δεν μπορεί να αγοράσει την κυριαρχία του Αζερμπαϊτζάν.
Το Μπακού πρέπει να υπογράψει τη συνθήκη ειρήνης, να τερματίσει το πρακτικό δικαίωμα βέτο της Άγκυρας στις αρμενικές υποθέσεις, να αναθεωρήσει τις διατάξεις πολιτικού συντονισμού της Διακήρυξης της Σούσα και να σταματήσει να υποστηρίζει τουρκικές θέσεις που βλάπτουν τα αζερμπαϊτζανικά συμφέροντα.
Στην Ιερουσαλήμ και στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, τα θεμέλια αυτής της ανεξαρτησίας διαμορφώνονται ήδη μέσω επενδύσεων, συνεργασιών προστατευμένης τεχνολογίας και εναλλακτικών υποδομών.
Η ειρήνη μεταξύ Μπακού και Ερεβάν θα διαλύσει την απομόνωση την οποία έχουν εκμεταλλευτεί η Μόσχα και η Άγκυρα, μεταβάλλοντας την ισορροπία ισχύος από την Κασπία έως την Ανατολική Μεσόγειο.
Σχετικά με τον συγγραφέα
Ο Shay Gal είναι ιδρυτής και επικεφαλής της Line of State, μιας εταιρείας στρατηγικών συμβουλευτικών υπηρεσιών που συνεργάζεται με κυβερνήσεις, θεσμούς και φορείς λήψης αποφάσεων σε ζητήματα στρατηγικής, κινδύνου, πρόσβασης και ασφάλειας, σε περιβάλλοντα υψηλής διακύβευσης.
Διατηρεί λογαριασμό στην πλατφόρμα X με το όνομα @ShayGal84.
