Σε μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα συζήτηση για την ιστορική διαδρομή του ελληνισμού στη Μέση Ανατολή, ο καθηγητής Άγγελος Χανιώτης φωτίζει τις απαρχές, την εξέλιξη και τη διαχρονία της ελληνικής παρουσίας στην περιοχή. Από τις πρώιμες εμπορικές επαφές και τις κατακτήσεις του Μεγάλου Αλεξάνδρου έως την ελληνιστική οικουμένη, τη ρωμαϊκή και τη βυζαντινή συνέχεια, αναδεικνύεται ο καθοριστικός ρόλος της ελληνικής γλώσσας, του ελληνικού πολιτισμού και των ιστορικών δεσμών που συνδέουν τον ελληνισμό με την Ανατολή μέχρι και σήμερα.
Η Μέση Ανατολή εξακολουθεί να βρίσκεται στο επίκεντρο του παγκόσμιου ενδιαφέροντος, ιδίως μετά και τις πρόσφατες δηλώσεις του Αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ για τη Γάζα, δηλώσεις που προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις και εύλογη ανησυχία. Την ίδια ώρα, ήρθε ξανά στο προσκήνιο το ζήτημα της ιστορικής και πολιτισμικής παρουσίας του ελληνισμού στην περιοχή, με αφορμή και επιστολή Ελλήνων της Ανατολής προς το ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών, με την οποία ζητούσαν ενεργότερο ενδιαφέρον της Ελλάδας για τη Συρία.
Με αφορμή αυτή τη συγκυρία, η εκπομπή «Πρίσμα» της Δημοτικής Τηλεόρασης Θεσσαλονίκης φιλοξένησε τον διεθνώς αναγνωρισμένο ιστορικό και ακαδημαϊκό Άγγελο Χανιώτη, καθηγητή στο Institute for Advanced Study του Princeton, σε μια συζήτηση για τη διαχρονική παρουσία των Ελλήνων στη Μέση Ανατολή, την ελληνιστική εποχή, τη μακεδονική ταυτότητα, αλλά και τη σημασία αυτής της ιστορικής συνέχειας για το σήμερα.
Από πότε υπάρχουν Έλληνες στη Μέση Ανατολή
Στο κύριο μέρος της συζήτησης, ο Άγγελος Χανιώτης εξήγησε ότι η ελληνική παρουσία στη Μέση Ανατολή αρχίζει ήδη από την Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου. Παρότι υπάρχουν ενδείξεις επαφών ήδη από παλαιότερες περιόδους, μέσω μυκηναϊκών και μινωικών προϊόντων που έχουν βρεθεί σε πόλεις της Ανατολής, οι ουσιαστικές και σταθερές επαφές αναπτύσσονται από τον 9ο, 8ο και 7ο αιώνα π.Χ., αρχικά μέσω του εμπορίου.
Ένα από τα σημαντικότερα τεκμήρια αυτών των πολιτισμικών ανταλλαγών είναι, όπως σημείωσε, το ελληνικό αλφάβητο, το οποίο προέρχεται στην αρχική του μορφή από το φοινικικό και προσαρμόστηκε στις ανάγκες της ελληνικής γλώσσας. Υπενθύμισε μάλιστα ότι και οι ίδιοι οι αρχαίοι Έλληνες μιλούσαν για «φοινίκια γράμματα».
Ωστόσο, η μεγάλη και οργανωμένη παρουσία του ελληνισμού στη Μέση Ανατολή, όχι πια ως εμπορική επαφή αλλά ως εγκατάσταση πληθυσμών και δημιουργία οικισμών, είναι αποτέλεσμα των εκστρατειών του Μεγάλου Αλεξάνδρου και της εγκατάστασης στρατιωτών, μισθοφόρων και αποίκων σε περιοχές της Συρίας, της Μικράς Ασίας και της ευρύτερης ενδοχώρας. Από εκεί και πέρα μπορούμε να μιλάμε για μια πραγματικά ισχυρή και σταθερή ελληνική παρουσία.
Οι Μακεδόνες ήταν Έλληνες;
Σε ένα από τα πιο κρίσιμα σημεία της συζήτησης, τέθηκε το ερώτημα της ταυτότητας των Μακεδόνων.
Ο Άγγελος Χανιώτης ήταν κατηγορηματικός: με βάση τα νεότερα αρχαιολογικά και επιγραφικά δεδομένα, οι Μακεδόνες ήταν αναμφισβήτητα ένα από τα ελληνικά φύλα. Όπως εξήγησε, η μακεδονική ήταν ελληνική διάλεκτος, που ανήκε στις λεγόμενες βορειοδυτικές διαλέκτους. Τα ονόματα των Μακεδόνων, τα ονόματα των πόλεών τους και το ίδιο το όνομα «Μακεδών» έχουν ελληνική ετυμολογία.
Ο λόγος που ήδη στην αρχαιότητα υπήρχε συχνά διάκριση ανάμεσα στους Μακεδόνες και στους υπόλοιπους Έλληνες δεν ήταν φυλετικός ή γλωσσικός, αλλά πολιτειακός: οι Μακεδόνες ήταν οργανωμένοι σε βασίλειο, ενώ ο υπόλοιπος ελληνικός κόσμος αποτελούνταν από αυτόνομες πόλεις-κράτη. Αυτή η διαφορά πολιτειακής οργάνωσης γεννούσε και τη διαφοροποίηση.
Ο κ. Χανιώτης απέρριψε επίσης τη θεωρία ότι οι Μακεδόνες δεν ήταν Έλληνες αλλά εξελληνίστηκαν αργότερα. Αν είχε συμβεί κάτι τέτοιο, είπε, θα έπρεπε να υπάρχουν ίχνη του φορέα αυτού του εξελληνισμού. Επιπλέον, αν οι Μακεδόνες είχαν εξελληνιστεί από τις ιωνικές αποικίες, θα μιλούσαν ιωνική διάλεκτο και όχι τη δική τους μακεδονική. Παραδέχθηκε βεβαίως ότι, όπως σε κάθε περιοχή του αρχαίου κόσμου, υπήρχαν και άλλοι πληθυσμοί μέσα στο μακεδονικό βασίλειο, όμως οι Μακεδόνες ως φύλο και ως αυτοπροσδιορισμός ήταν ελληνικοί.
Ο Αλέξανδρος και η πρώτη οικουμενική ενότητα
Ο καθηγητής προτίμησε να αποφύγει τον όρο «παγκοσμιοποίηση» με τη σύγχρονη έννοια, όμως υπογράμμισε ότι ο Μέγας Αλέξανδρος δημιούργησε για πρώτη φορά έναν οικουμενικό κόσμο που περιλάμβανε την Ευρώπη, την Ασία και την Αφρική.
Η περσική αυτοκρατορία υπήρχε ήδη ως τεράστια πολιτική οντότητα, όμως δεν είχε επιβάλει μια ενιαία γλώσσα επικοινωνίας ούτε έναν κοινό πολιτισμικό κώδικα. Αυτό ήταν το στοιχείο που διαφοροποίησε τον κόσμο του Αλεξάνδρου και των διαδόχων του: η ίδρυση νέων πόλεων, η εγκατάσταση ελληνικών και μακεδονικών πληθυσμών και η διάδοση της ελληνικής γλώσσας και των ελληνικών θεσμών δημιούργησαν μια πρωτοφανή πολιτισμική ενότητα.
Ο Αλέξανδρος, σύμφωνα με τον Άγγελο Χανιώτη, δεν επεδίωκε μόνο να τιμωρήσει τους Πέρσες ή να απελευθερώσει τις ελληνικές πόλεις της Μικράς Ασίας. Πολύ γρήγορα, ίσως ήδη μέσα στα πρώτα χρόνια της εκστρατείας, θεωρούσε τον εαυτό του μελλοντικό βασιλιά της Ασίας. Οι κινήσεις του, αλλά και τα σχέδια που φαίνεται ότι είχε για συνέχιση των εκστρατειών του προς την Αραβία και την Αφρική, δείχνουν ότι ο ορίζοντάς του ήταν πολύ ευρύτερος.
Ως προς το γιατί δεν όρισε διάδοχο, ο καθηγητής εκτίμησε ότι ο Αλέξανδρος απλώς δεν πρόλαβε. Η γυναίκα του ήταν έγκυος, άρα ήταν λογικό να περιμένει πως η διαδοχή θα εξασφαλιζόταν μέσα από τη δική του οικογένεια. Το δαχτυλίδι που έδωσε στον Περδίκκα πιθανότατα δεν σήμαινε ορισμό διαδόχου, αλλά ανάθεση προσωρινής επιτροπείας έως τη γέννηση του παιδιού του.
Γιατί λέμε «ελληνιστική εποχή»
Ο όρος «ελληνιστική εποχή», εξήγησε ο Άγγελος Χανιώτης, είναι νεότερος και δεν προέρχεται από την αρχαιότητα. Διαμορφώθηκε από τη νεότερη ευρωπαϊκή ιστοριογραφία, ιδίως τη γερμανική, για να δηλώσει την περίοδο μετά τον θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Ο ίδιος, ωστόσο, θεωρεί ότι ο όρος δεν είναι επαρκής και γι’ αυτό προτείνει τον όρο «μακρά ελληνιστική εποχή», καθώς πιστεύει ότι υπάρχει βαθιά ενότητα από τον θάνατο του Αλεξάνδρου έως και τον 3ο αιώνα μ.Χ.
Παρά τις αδυναμίες του, ο όρος «ελληνιστική» αποτυπώνει εύστοχα το βασικό χαρακτηριστικό της εποχής: την κυριαρχία της ελληνικής γλώσσας, των ελληνικών θεσμών και του ελληνικού πολιτισμού σε τεράστιες γεωγραφικές εκτάσεις, ακόμη και εκεί όπου δεν υπήρχαν παλαιότερα ελληνικές αποικίες.
Ποια ήταν η σχέση των Ελλήνων της Ανατολής με την «παραδοσιακή» Ελλάδα
Οι Έλληνες της ελληνιστικής Ανατολής είχαν, σύμφωνα με τον κ. Χανιώτη, πρωτίστως πολιτισμική σχέση με τον ελλαδικό χώρο. Εκπαιδεύονταν στα γυμνάσια, χρησιμοποιούσαν ελληνικούς θεσμούς, ζούσαν σε πόλεις οργανωμένες κατά το ελληνικό πρότυπο, συμμετείχαν σε πανελλήνιους αγώνες και σε κοινά δίκτυα επικοινωνίας και ανταλλαγών.
Ωστόσο, ο καθηγητής τόνισε με έμφαση ότι δεν πρέπει να συγχέουμε την πολιτισμική συγγένεια με τη βιολογική καταγωγή. Δεν είναι δυνατόν να υποθέσει κανείς ότι εκατομμύρια άνθρωποι από τη Μικρά Ασία έως την Κεντρική Ασία και τη Συρία κατάγονταν όλοι από πληθυσμούς που μετακινήθηκαν από την Ελλάδα. Αυτό που συνέβη ήταν κάτι πολύ σημαντικότερο: μεγάλοι τοπικοί πληθυσμοί αφομοίωσαν τον ελληνικό πολιτισμό, την ελληνική γλώσσα και τον ελληνικό τρόπο ζωής, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι εξαφανίστηκαν οι τοπικές τους ταυτότητες.
Έτσι, σε πολλές περιπτώσεις δεν μπορούμε να ξέρουμε αν κάποιος ήταν ελληνικής καταγωγής ή απλώς είχε εξελληνιστεί. Και αυτό, κατά τον ίδιο, είναι ίσως το πιο εντυπωσιακό επίτευγμα του ελληνιστικού κόσμου: η τεράστια ελκτική δύναμη του ελληνικού πολιτισμού.
Η εξαίρεση της Ιουδαίας
Η μόνη περιοχή όπου παρατηρείται ουσιαστική και μακρόχρονη αντίσταση στον εξελληνισμό είναι η Ιουδαία. Ο λόγος, όμως, δεν ήταν εθνικός, αλλά θρησκευτικός. Οι ιδιαίτερες θρησκευτικές πρακτικές των Ιουδαίων, όπως η περιτομή, το Σάββατο και οι διατροφικοί κανόνες, έρχονταν σε σύγκρουση με βασικές πλευρές του ελληνικού τρόπου ζωής. Γι’ αυτό και εκεί υπήρξε η γνωστή αντίσταση των Μακκαβαίων και η δημιουργία ανεξάρτητου ιουδαϊκού κράτους.
Γιατί η ελληνιστική εποχή μοιάζει τόσο πολύ με τη σημερινή
Ο Άγγελος Χανιώτης τόνισε ότι η ελληνιστική εποχή παρουσιάζει εντυπωσιακές αναλογίες με τον σημερινό κόσμο. Μίλησε για τη δημιουργία μεγάλων αστικών κέντρων, για τη διάδοση κοινών πολιτισμικών προτύπων, για δίκτυα επικοινωνίας μεγάλης κλίμακας, για μετακινήσεις πληθυσμών, αλλά και για πολιτικές αναζητήσεις που θυμίζουν έντονα το σήμερα.
Ιδίως επεσήμανε την υποχώρηση δημοκρατικών θεσμών προς όφελος αυταρχικότερων μορφών εξουσίας, κάτι που κάνει την ελληνιστική εποχή εξαιρετικά επίκαιρη και χρήσιμη για στοχασμό πάνω στον σύγχρονο κόσμο.
Η Συρία, ο Σέλευκος και η διαχρονία της ελληνικής παρουσίας
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον είχε η αναφορά στη Συρία και στη δυναστεία των Σελευκιδών. Ο κ. Χανιώτης υπενθύμισε ότι πολλές πόλεις της Μέσης Ανατολής πήραν ονόματα μεταφερμένα από τη Μακεδονία, όπως η Έδεσσα, η Βέροια, οι Αιγές, οι Πέλλες και η Ευρωπός. Το φαινόμενο αυτό δείχνει τη μεταφορά όχι μόνο πληθυσμών, αλλά και μνήμης, ταυτότητας και πολιτισμικού αποτυπώματος.
Υπογράμμισε ακόμη ότι η ρωμαϊκή αυτοκρατορία και στη συνέχεια το Βυζάντιο δεν ανέτρεψαν αυτή την ελληνική πολιτισμική κυριαρχία στην Ανατολή. Αντιθέτως, τη συνέχισαν. Καθοριστικό ρόλο έπαιξε και ο χριστιανισμός, ο οποίος διαδόθηκε μέσω της ελληνικής γλώσσας. Το γεγονός ότι η ελληνική παρέμεινε γλώσσα της λειτουργίας και της θεολογίας σε μεγάλες περιοχές της Ανατολής συνέβαλε καθοριστικά στη μακρόχρονη διατήρηση της γλώσσας και της πολιτισμικής μνήμης.
Ωστόσο, ο καθηγητής ήταν προσεκτικός ως προς τη σημερινή χρήση της έννοιας της καταγωγής. Επισήμανε ότι οι χριστιανικοί πληθυσμοί της Συρίας, ακόμη και όσοι αυτοπροσδιορίζονται πολιτισμικά ως Έλληνες ή Ελληνορθόδοξοι, δεν πρέπει να θεωρούνται κατ’ ανάγκην άμεσοι βιολογικοί απόγονοι αρχαίων Ελλήνων. Η ταυτότητα στην Ανατολική Μεσόγειο είναι προϊόν μακρών ιστορικών διεργασιών, μετακινήσεων, αναμίξεων και πολιτισμικών επιδράσεων.
Η Ελλάδα και η απουσία της από τη Μέση Ανατολή
Σε πολιτικό επίπεδο, ο Άγγελος Χανιώτης σημείωσε ότι θα άξιζε η Ελλάδα να αξιοποιήσει περισσότερο την ιστορική και πολιτισμική της παρουσία στην Ανατολική Μεσόγειο. Όπως ανέφερε, ομάδες πληθυσμού στη Μέση Ανατολή βλέπουν την Ελλάδα ως πολιτισμικό εταίρο και σύμμαχο. Μια πιο ενεργή παρουσία, πολιτιστική, διπλωματική και μορφωτική, θα μπορούσε να ενισχύσει τον ρόλο της χώρας σε μια περιοχή κρίσιμη για το μέλλον της.
Από τον «Έλληνα» στον «Ρωμιό»
Στο τελευταίο μέρος της συζήτησης, τέθηκε το ζήτημα της μετάβασης από την έννοια του «Έλληνα» στην έννοια του «Ρωμιού».
Ο Άγγελος Χανιώτης εξήγησε ότι το διάταγμα του Καρακάλλα, με το οποίο δόθηκε η ρωμαϊκή πολιτεία σε όλους σχεδόν τους ελεύθερους κατοίκους της αυτοκρατορίας, δεν είχε μόνο νομική σημασία. Σταδιακά δημιούργησε και μια νέα πολιτική ταυτότητα. Παράλληλα, ο όρος «Έλλην» άρχισε να ταυτίζεται όλο και περισσότερο με τον εθνικό, δηλαδή τον μη χριστιανό, ειδωλολάτρη. Έτσι, για τους χριστιανούς της ανατολικής αυτοκρατορίας, ο όρος «Ρωμαίος» και αργότερα «Ρωμιός» έγινε ο βασικός όρος αυτοπροσδιορισμού.
Κατά τον καθηγητή, αυτή η εξέλιξη εξηγεί γιατί η έννοια της ρωμιοσύνης επέζησε επί αιώνες και παραμένει ζωντανή μέχρι και στη νεότερη ελληνική λογοτεχνία.
Ένας «καινούργιος ελληνικός κόσμος, μέγας»
Στο κλείσιμο της συζήτησης, έγινε αναφορά στον Καβάφη και στον περίφημο στίχο του για τη «θαυμάσια πανελλήνια εκστρατεία» από την οποία «βγήκαμε εμείς, ελληνικός καινούργιος κόσμος μέγας». Ο Άγγελος Χανιώτης συμφώνησε ότι εκεί αποτυπώνεται με θαυμαστή ακρίβεια το αποτέλεσμα της ελληνιστικής εποχής: όχι απλώς η εξάπλωση ενός λαού, αλλά η γέννηση ενός νέου, ευρύτερου και βαθιά επιδραστικού ελληνικού κόσμου, που σφράγισε τη Μεσόγειο και την Ανατολή για αιώνες.
Η ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΜΕ ΕΡΩΤΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ
Από πότε υπάρχουν Έλληνες στη Μέση Ανατολή
Δημοσιογράφος: Πώς διαμορφώθηκε η ελληνική παρουσία στη Μέση Ανατολή; Από πότε βρίσκονται εκεί οι Έλληνες;
Άγγελος Χανιώτης: Η ελληνική παρουσία στη Μέση Ανατολή ξεκινά ήδη από την Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου. Υπάρχουν βέβαια και παλαιότερες ενδείξεις επαφών, για παράδειγμα μέσω μυκηναϊκών και μινωικών προϊόντων που έχουν βρεθεί σε πόλεις της Μέσης Ανατολής. Όμως οι ουσιαστικές και συστηματικές επαφές αναπτύσσονται από τον 9ο, 8ο και 7ο αιώνα π.Χ., κυρίως μέσω του εμπορίου.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα των πολιτιστικών ανταλλαγών εκείνης της περιόδου είναι το ίδιο το ελληνικό αλφάβητο. Το αλφάβητο που διαμόρφωσαν οι Έλληνες για τις ανάγκες της γλώσσας τους προέρχεται στην αρχική του μορφή από τη Φοινίκη. Γι’ αυτό και οι ίδιοι οι αρχαίοι Έλληνες μιλούσαν για «φοινίκια γράμματα».
Ωστόσο, η μεγάλη ελληνική παρουσία, όχι πλέον απλώς ως εμπορική επαφή αλλά ως παρουσία οικισμών και πληθυσμών, είναι αποτέλεσμα των εκστρατειών του Μεγάλου Αλεξάνδρου και της εγκατάστασης ελληνικών και μακεδονικών πληθυσμών στις περιοχές της Συρίας, του Λιβάνου, της Μικράς Ασίας και της ευρύτερης ενδοχώρας. Από εκεί και μετά μπορούμε να μιλάμε για σταθερή και έντονη ελληνική παρουσία.
Οι Μακεδόνες ήταν Έλληνες;
Δημοσιογράφος: Εδώ στη Βόρεια Ελλάδα το ζήτημα της μακεδονικής ταυτότητας παραμένει ευαίσθητο. Δώστε μας μια καθαρή εικόνα: τι ήταν οι Μακεδόνες;
Άγγελος Χανιώτης: Ευτυχώς σήμερα, με βάση νέα αρχαιολογικά και επιγραφικά ευρήματα, μπορούμε να απαντήσουμε με απόλυτη βεβαιότητα: οι Μακεδόνες ήταν ένα από τα ελληνικά φύλα.
Η μακεδονική ήταν ελληνική διάλεκτος και ανήκε στις λεγόμενες βορειοδυτικές διαλέκτους. Τα ονόματα των Μακεδόνων είναι ελληνικά, με καθαρή ελληνική ετυμολογία. Το ίδιο ισχύει και για πολλά τοπωνύμια. Ακόμη και το ίδιο το όνομα «Μακεδών» έχει ελληνική ετυμολογία.
Ο λόγος που στην αρχαιότητα οι Μακεδόνες συχνά θεωρούνταν «διαφορετικοί» δεν είχε σχέση με την καταγωγή τους, αλλά με την πολιτειακή τους οργάνωση. Ο υπόλοιπος ελληνικός κόσμος ήταν οργανωμένος σε αυτόνομες πόλεις-κράτη, ενώ η Μακεδονία ήταν βασίλειο, δηλαδή μοναρχία. Αυτή η διαφορά πολιτεύματος δημιουργούσε και την αίσθηση της διαφοράς.
Δημοσιογράφος: Υπάρχει, πάντως, η άποψη ότι οι Μακεδόνες δεν ήταν αρχικά Έλληνες αλλά εξελληνίστηκαν.
Άγγελος Χανιώτης: Δεν υπάρχουν σοβαρά στοιχεία που να στηρίζουν αυτή την άποψη. Αν υπήρχε ένας τέτοιος εξελληνισμός, θα έπρεπε να γνωρίζουμε ποιος τον προκάλεσε και με ποιον τρόπο. Δεν έχουμε καμία τέτοια ένδειξη. Αν οι Μακεδόνες είχαν εξελληνιστεί από τις ιωνικές αποικίες, θα μιλούσαν την ιωνική διάλεκτο και όχι τη μακεδονική.
Αυτό δεν σημαίνει ότι μέσα στη Μακεδονία δεν υπήρχαν και άλλοι πληθυσμοί, διαφορετικής καταγωγής. Όπως συνέβαινε σε κάθε περιοχή του αρχαίου κόσμου, υπήρχαν αναμίξεις και διαφορετικές ομάδες. Όμως οι Μακεδόνες ως φύλο και ως αυτοπροσδιορισμός ήταν αναμφισβήτητα Έλληνες.
Ο Αλέξανδρος και η πρώτη οικουμενική ενότητα
Δημοσιογράφος: Πέτυχε ο Αλέξανδρος την πρώτη μορφή παγκοσμιοποίησης;
Άγγελος Χανιώτης: Θα απέφευγα τον όρο «παγκοσμιοποίηση», γιατί είναι σύγχρονος και παραπέμπει στο σύνολο του πλανήτη. Θα μιλούσα περισσότερο για τη δημιουργία μιας οικουμένης, ενός ενιαίου κόσμου.
Αυτό που υπήρχε πριν από τον Αλέξανδρο ήταν μεγάλες αυτοκρατορίες, όπως η περσική. Όμως η περσική αυτοκρατορία δεν είχε επιτύχει την κυριαρχία μιας ενιαίας γλώσσας και ενός ενιαίου πολιτισμικού προτύπου. Αυτό συνέβη στον κόσμο του Αλεξάνδρου και των διαδόχων του. Με την ίδρυση πόλεων, την εγκατάσταση στρατιωτών και αποίκων και τη διάδοση της ελληνικής γλώσσας δημιουργήθηκε ένας κοινός πολιτισμικός χώρος σε τρεις ηπείρους.
Τι επεδίωκε ο Μέγας Αλέξανδρος
Δημοσιογράφος: Ο Αλέξανδρος ήθελε απλώς να τιμωρήσει τους Πέρσες ή είχε κάτι πολύ μεγαλύτερο στο μυαλό του;
Άγγελος Χανιώτης: Βεβαίως η επίσημη αφετηρία της εκστρατείας ήταν η απελευθέρωση των ελληνικών πόλεων της Μικράς Ασίας από τον περσικό έλεγχο. Όμως όλα δείχνουν ότι ο Αλέξανδρος πολύ γρήγορα ξεπέρασε αυτόν τον στόχο και είδε τον εαυτό του ως βασιλιά της Ασίας, δηλαδή διάδοχο της περσικής αυτοκρατορίας.
Το αν από την αρχή είχε στόχο να φτάσει στα πέρατα του κόσμου δεν μπορούμε να το ξέρουμε με απόλυτη βεβαιότητα. Μπορούμε όμως να πούμε ότι πολύ νωρίς ο ορίζοντάς του ξεπέρασε κατά πολύ την απλή εκδίκηση κατά των Περσών.
Δημοσιογράφος: Και γιατί ίδρυε τόσες πόλεις, πολλές από τις οποίες ονόμαζε Αλεξάνδρειες;
Άγγελος Χανιώτης: Η ίδρυση πόλεων που φέρουν το όνομα του ιδρυτή ή του ηγεμόνα ήταν ήδη μια πρακτική που είχε ακολουθήσει και ο πατέρας του, ο Φίλιππος. Οι νέες πόλεις δεν ήταν μόνο στρατιωτικοί σταθμοί. Ήταν διοικητικά, οικονομικά και πολιτιστικά κέντρα. Μέσα από αυτές διαδόθηκαν η ελληνική γλώσσα, οι ελληνικοί θεσμοί και ο ελληνικός τρόπος ζωής.
Γιατί λέμε «ελληνιστική εποχή»
Δημοσιογράφος: Γιατί αυτή η περίοδος ονομάστηκε «ελληνιστική»;
Άγγελος Χανιώτης: Ο όρος δεν είναι αρχαίος. Είναι νεότερος και επινοήθηκε από τη νεότερη ευρωπαϊκή ιστοριογραφία. Χρησιμοποιήθηκε για να περιγράψει την εποχή μετά τον θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου, όταν ο ελληνικός πολιτισμός διαδόθηκε σε τεράστιες περιοχές.
Ο όρος έχει αδυναμίες, γι’ αυτό και εγώ προτείνω τον όρο «μακρά ελληνιστική εποχή». Ωστόσο αποδίδει κάτι ουσιαστικό: την κυριαρχία της ελληνικής γλώσσας, των ελληνικών θεσμών και του ελληνικού πολιτισμού σε έναν τεράστιο γεωγραφικό χώρο.
Τι σχέση είχαν οι Έλληνες της Ανατολής με την Ελλάδα
Δημοσιογράφος: Οι Έλληνες της Ανατολής, εκείνοι που ζούσαν στη Συρία, στη Μικρά Ασία, στην Αίγυπτο ή βαθύτερα στην Ασία, τι σχέση είχαν με τους Έλληνες του ελλαδικού χώρου;
Άγγελος Χανιώτης: Η βασική σχέση τους ήταν πολιτισμική. Εκπαιδεύονταν στα γυμνάσια, ζούσαν σε πόλεις οργανωμένες με ελληνικούς θεσμούς, χρησιμοποιούσαν την ελληνική γλώσσα, συμμετείχαν σε κοινά θρησκευτικά και πολιτιστικά δίκτυα, και αισθάνονταν ότι ανήκουν σε έναν ευρύτερο ελληνικό κόσμο.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι όλοι αυτοί οι πληθυσμοί είχαν ελληνική βιολογική καταγωγή. Δεν είναι δυνατόν να υποθέσει κανείς ότι δεκάδες εκατομμύρια άνθρωποι στη Μικρά Ασία, στη Συρία, στην Αίγυπτο ή στην Κεντρική Ασία προέρχονταν από μετακινήσεις πληθυσμών από την Ελλάδα. Αν είχε συμβεί αυτό, η Ελλάδα θα είχε αδειάσει.
Αυτό που έγινε ήταν κάτι πολύ πιο σύνθετο και πιο ενδιαφέρον: μεγάλοι τοπικοί πληθυσμοί αφομοίωσαν τον ελληνικό πολιτισμό και την ελληνική γλώσσα. Σε πολλές περιπτώσεις δεν μπορούμε πια να διακρίνουμε αν κάποιος ήταν ελληνικής καταγωγής ή εξελληνισμένος. Και αυτό δείχνει ακριβώς τη μεγάλη ακτινοβολία του ελληνισμού.
Η εξαίρεση της Ιουδαίας
Δημοσιογράφος: Υπήρξαν περιοχές που αντιστάθηκαν στον εξελληνισμό;
Άγγελος Χανιώτης: Η σημαντικότερη περίπτωση είναι η Ιουδαία. Εκεί η αντίσταση δεν ήταν εθνική αλλά κυρίως θρησκευτική. Η υιοθέτηση του ελληνικού τρόπου ζωής ερχόταν σε σύγκρουση με βασικές ιουδαϊκές πρακτικές, όπως η περιτομή, το Σάββατο και ορισμένοι κανόνες καθαρότητας και διατροφής.
Αυτό εξηγεί γιατί στην Ιουδαία υπήρξαν έντονες αντιδράσεις και τελικά η επανάσταση των Μακκαβαίων, που οδήγησε στη δημιουργία ενός ανεξάρτητου ιουδαϊκού κράτους.
Η ελληνιστική εποχή και ο σύγχρονος κόσμος
Δημοσιογράφος: Έχετε πει ότι η ελληνιστική εποχή παρουσιάζει πολλές ομοιότητες με τη δική μας. Σε τι ακριβώς;
Άγγελος Χανιώτης: Η ελληνιστική εποχή μοιάζει πολύ με τον σύγχρονο κόσμο επειδή είναι μια εποχή μεγάλων πόλεων, δικτύων, μετακινήσεων, πολιτισμικών ανταλλαγών και ευρύτατης διάδοσης κοινών προτύπων. Είναι, αν θέλετε, η πρώτη εποχή οικουμενικότητας.
Υπάρχει όμως και ένα δεύτερο στοιχείο που παρουσιάζει ενδιαφέρον: η υποχώρηση δημοκρατικών θεσμών προς όφελος πιο αυταρχικών μορφών εξουσίας. Και αυτό είναι κάτι που κάνει την ελληνιστική εποχή ιδιαίτερα χρήσιμη για να σκεφτούμε τον δικό μας κόσμο.
Η Συρία, οι Σελευκίδες και η ελληνική διαχρονία
Δημοσιογράφος: Ας έρθουμε στη Συρία. Τι αποτύπωμα άφησε εκεί ο ελληνισμός και ειδικά η δυναστεία των Σελευκιδών;
Άγγελος Χανιώτης: Ένα από τα ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά της ελληνικής παρουσίας στην περιοχή είναι η μεταφορά τοπωνυμίων από τη Μακεδονία στη Μέση Ανατολή. Υπάρχουν πόλεις που ονομάστηκαν Ευρωπός, Έδεσσα, Βέροια, Πέλλα, Αιγές. Αυτό είναι ένα φαινόμενο που συναντούμε συχνά στην ιστορία των αποικισμών: οι άνθρωποι μεταφέρουν στη νέα τους πατρίδα τα ονόματα και τη μνήμη του τόπου τους.
Στη συνέχεια ήρθε η ρωμαϊκή αυτοκρατορία, η οποία ουσιαστικά δεν ανέτρεψε αυτή την πολιτισμική πραγματικότητα. Ο ελληνικός πολιτισμός και η ελληνική γλώσσα συνέχισαν να κυριαρχούν στην Ανατολή. Το ίδιο συνέβη και στη βυζαντινή περίοδο. Καθοριστικό ρόλο έπαιξε και ο χριστιανισμός, ο οποίος διαδόθηκε μέσω της ελληνικής γλώσσας.
Η ελληνική παρουσία σήμερα στη Μέση Ανατολή
Δημοσιογράφος: Σήμερα νιώθουμε ότι η Ελλάδα είναι μάλλον απούσα από τη Μέση Ανατολή, και πολιτισμικά και διπλωματικά. Πώς το βλέπετε;
Άγγελος Χανιώτης: Νομίζω ότι η Ελλάδα θα είχε λόγο και συμφέρον να αξιοποιήσει περισσότερο αυτή τη μακρά ιστορική και πολιτισμική παρουσία στην Ανατολική Μεσόγειο. Υπάρχουν ακόμη ομάδες πληθυσμού που βλέπουν την Ελλάδα ως πολιτισμικό εταίρο ή σύμμαχο. Σε μια τόσο κρίσιμη περιοχή, η οποία επηρεάζει άμεσα και το μέλλον της Ελλάδας, αξίζει να καλλιεργούνται τέτοιες σχέσεις.
Βεβαίως, η περιοχή είναι σύνθετη και κυριαρχείται από μεγάλες δυνάμεις που επιβάλλουν τα συμφέροντά τους συχνά με σκληρούς όρους. Όμως αυτό δεν αναιρεί τη σημασία του να έχει η Ελλάδα μια σταθερή πολιτισμική και διπλωματική παρουσία.
Από τον «Έλληνα» στον «Ρωμιό»
Δημοσιογράφος: Πώς φτάσαμε από τον Έλληνα στον Ρωμιό;
Άγγελος Χανιώτης: Με το διάταγμα του Καρακάλλα δόθηκε η ρωμαϊκή πολιτεία σχεδόν σε όλους τους ελεύθερους κατοίκους της αυτοκρατορίας. Αρχικά αυτό είχε νομική και φορολογική σημασία. Σταδιακά όμως διαμόρφωσε και μια νέα πολιτική ταυτότητα: οι άνθρωποι άρχισαν να αισθάνονται «Ρωμαίοι».
Παράλληλα, ο όρος «Έλλην» ταυτίστηκε ολοένα περισσότερο με τον εθνικό, δηλαδή τον μη χριστιανό, ειδωλολάτρη. Αυτό ενίσχυσε τη χρήση του όρου «Ρωμαίος», και αργότερα «Ρωμιός», για τους χριστιανικούς ελληνόφωνους πληθυσμούς της Ανατολής. Από εκεί προέρχεται και η έννοια της ρωμιοσύνης, που έφτασε μέχρι τη νεότερη ελληνική παράδοση.
Δύο τελευταίες σύντομες ερωτήσεις
Δημοσιογράφος: Αν οι Αθηναίοι είχαν κερδίσει τη Σικελική Εκστρατεία, θα ήταν διαφορετικός ο κόσμος σήμερα;
Άγγελος Χανιώτης: Όχι.
Δημοσιογράφος: Και κάτι τελευταίο, με αφορμή τον Καβάφη: «Απ’ την περίλαμπρη πανελλήνια εκστρατεία βγήκαμε εμείς, ελληνικός καινούργιος κόσμος, μέγας». Βγήκαμε πράγματι;
Άγγελος Χανιώτης: Ναι, και μάλιστα αυτό αποτυπώνει με εξαιρετική ακρίβεια το αποτέλεσμα της ελληνιστικής εποχής. Δημιουργήθηκε πράγματι ένας νέος, ευρύτερος ελληνικός κόσμος, με μεγάλη πολιτισμική ακτινοβολία, που σφράγισε τη Μεσόγειο και την Ανατολή για αιώνες.
Δημοσιογράφος: Κύριε καθηγητά, σας ευχαριστώ θερμά. Ήταν εξαιρετικά ενδιαφέροντα όλα όσα μας είπατε.
Άγγελος Χανιώτης: Κι εγώ σας ευχαριστώ.
