Ελλάδα και Τουρκία χαρτογραφούν τις θάλασσες

Χωρικά ύδατα, ΑΟΖ, θαλάσσια πάρκα και χωροταξικοί σχεδιασμοί: τι ακριβώς έχει θεσπίσει κάθε χώρα και πού σταματούν τα δικαιώματά της

Η Ελλάδα και η Τουρκία έχουν προχωρήσει το τελευταίο διάστημα σε σειρά αποφάσεων που αφορούν τον θαλάσσιο χώρο: χωροταξικούς χάρτες, θαλάσσια πάρκα, ενεργειακές ζώνες, τουριστικό σχεδιασμό και υπεράκτια αιολικά. Οι έννοιες αυτές παρουσιάζονται συχνά σαν να είναι διαφορετικές μορφές του ίδιου πράγματος. Δεν είναι.

Άλλο είναι οι θαλάσσιες ζώνες που προβλέπει το Διεθνές Δίκαιο, άλλο ο σχεδιασμός των οικονομικών δραστηριοτήτων στη θάλασσα και άλλο η δημιουργία μιας προστατευόμενης περιβαλλοντικής περιοχής. Ένας χωροταξικός χάρτης δεν δημιουργεί ΑΟΖ, ένα θαλάσσιο πάρκο δεν επεκτείνει τα χωρικά ύδατα και μια εσωτερική κυβερνητική απόφαση δεν μπορεί να λύσει μια διεθνή διαφορά οριοθέτησης.

Για να κατανοήσουμε τι ακριβώς συμβαίνει στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο, πρέπει πρώτα να ξεχωρίσουμε την κυριαρχία από τα κυριαρχικά δικαιώματα.

Χωρικά ύδατα, υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ

Στα εσωτερικά και στα χωρικά ύδατα το παράκτιο κράτος ασκεί κυριαρχία. Τα χωρικά ύδατα αποτελούν μέρος της επικράτειάς του, αν και τα πλοία άλλων κρατών διατηρούν, υπό προϋποθέσεις, το δικαίωμα της αβλαβούς διέλευσης.

Πέρα από τα χωρικά ύδατα, η κατάσταση αλλάζει. Στην υφαλοκρηπίδα και στην Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη το κράτος δεν διαθέτει πλήρη κυριαρχία. Ασκεί ορισμένα κυριαρχικά δικαιώματα και συγκεκριμένες αρμοδιότητες.

Η υφαλοκρηπίδα αφορά τον βυθό και το υπέδαφος. Το παράκτιο κράτος έχει αποκλειστικά δικαιώματα για την έρευνα και εκμετάλλευση φυσικών πόρων, όπως οι υδρογονάνθρακες και τα ορυκτά. Τα δικαιώματα αυτά υπάρχουν αυτοδικαίως και δεν χρειάζεται να προηγηθεί κήρυξη υφαλοκρηπίδας.

Η ΑΟΖ μπορεί να εκτείνεται έως 200 ναυτικά μίλια από τις γραμμές βάσης. Σε αυτήν το παράκτιο κράτος έχει δικαιώματα επί των φυσικών πόρων, της αλιείας, της παραγωγής ενέργειας και των τεχνητών εγκαταστάσεων, καθώς και αρμοδιότητες προστασίας του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Δεν μπορεί, όμως, να αντιμετωπίζει την ΑΟΖ σαν εθνική επικράτεια. Η διεθνής ναυσιπλοΐα, η υπέρπτηση και άλλες ελευθερίες εξακολουθούν να ισχύουν.

Όταν οι ακτές δύο κρατών βρίσκονται σε απόσταση μικρότερη των 400 ναυτικών μιλίων, όπως συμβαίνει σχεδόν παντού στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο, οι πιθανές θαλάσσιες ζώνες τους επικαλύπτονται. Τα όρια πρέπει τότε να καθοριστούν με συμφωνία ή με απόφαση διεθνούς δικαιοδοτικού οργάνου.

Ένας εθνικός χάρτης μπορεί να αποτυπώνει τη θέση ενός κράτους. Δεν δεσμεύει, όμως, το γειτονικό κράτος ούτε μετατρέπεται αυτόματα σε διεθνώς αναγνωρισμένο σύνορο.

Τι έχει θεσπίσει η Ελλάδα

Η Ελλάδα έχει χωρικά ύδατα 6 ναυτικών μιλίων στο Αιγαίο. Στο Ιόνιο τα επέκτεινε στα 12 ναυτικά μίλια με τον Ν. 4767/2021.

Παράλληλα, έχει συνάψει συμφωνία οριοθέτησης ΑΟΖ με την Ιταλία, η οποία κυρώθηκε με τον Ν. 4716/2020, και συμφωνία μερικής οριοθέτησης με την Αίγυπτο, η οποία κυρώθηκε με τον Ν. 4717/2020. Με την Τουρκία δεν υπάρχει συμφωνία για την υφαλοκρηπίδα ή την ΑΟΖ.

Το 2018 η Ελλάδα ενσωμάτωσε στην εθνική νομοθεσία την ευρωπαϊκή Οδηγία 2014/89/ΕΕ για τον Θαλάσσιο Χωροταξικό Σχεδιασμό μέσω του Ν. 4546/2018.

Στις 17 Απριλίου 2025 έκανε το επόμενο βήμα: ενέκρινε την Εθνική Χωρική Στρατηγική για τον Θαλάσσιο Χώρο με την Πράξη Υπουργικού Συμβουλίου 6/2025, η οποία δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ Δ΄ 227/2025.

Ο ελληνικός Θαλάσσιος Χωροταξικός Σχεδιασμός επιχειρεί να οργανώσει στον ίδιο χάρτη:

• τη ναυσιπλοΐα και τους λιμένες,
• την αλιεία και τις υδατοκαλλιέργειες,
• τον παράκτιο και θαλάσσιο τουρισμό,
• τις ενεργειακές διασυνδέσεις,
• τα υποθαλάσσια καλώδια,
• τις έρευνες υδρογονανθράκων,
• τα υπεράκτια αιολικά,
• τις ενάλιες αρχαιότητες,
• τις στρατιωτικές χρήσεις,
• τις προστατευόμενες περιοχές.

Ο στόχος είναι να μην εξετάζεται κάθε δραστηριότητα απομονωμένα. Μια περιοχή που αποτελεί σημαντικό πέρασμα ναυσιπλοΐας δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται σαν να είναι κενή για ανεμογεννήτριες. Μια περιοχή με ευαίσθητο οικοσύστημα δεν μπορεί να σχεδιάζεται ταυτόχρονα για εντατική αλιεία, εξορύξεις και ανεξέλεγκτη τουριστική ανάπτυξη.

Ο ελληνικός σχεδιασμός έχει και γεωπολιτική διάσταση, επειδή αποτυπώνει το γεωγραφικό πεδίο μέσα στο οποίο η Ελλάδα θεωρεί ότι μπορεί να ασκεί δικαιώματα. Δεν αποτελεί, όμως, διεθνή οριοθέτηση. Η ίδια η ευρωπαϊκή Οδηγία ορίζει ότι ο Θαλάσσιος Χωροταξικός Σχεδιασμός δεν επηρεάζει τον καθορισμό και την οριοθέτηση των θαλάσσιων συνόρων.

Το Χωροταξικό του Τουρισμού

Το νέο Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τον Τουρισμό εγκρίθηκε με Κοινή Υπουργική Απόφαση των υπουργών Περιβάλλοντος και Ενέργειας και Τουρισμού και δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ Δ΄ 658/7.8.2026.

Το πλαίσιο κατηγοριοποιεί τις περιοχές της χώρας με βάση την ένταση της τουριστικής ανάπτυξης και καθορίζει διαφορετικές κατευθύνσεις για:

• περιοχές ελεγχόμενης ανάπτυξης,
• ήδη αναπτυγμένους προορισμούς,
• αναπτυσσόμενες περιοχές,
• περιοχές πρώιμης ανάπτυξης,
• περιοχές ενίσχυσης ειδικών μορφών τουρισμού,
• νησιά και περιβαλλοντικά ευαίσθητες περιοχές.

Ορισμένες ρυθμίσεις του εφαρμόζονται άμεσα, ενώ άλλες κατευθύνουν τα Τοπικά και Ειδικά Πολεοδομικά Σχέδια. Το Χωροταξικό δεν αποτελεί άδεια κατασκευής ενός ξενοδοχείου. Προσδιορίζει το γενικό πλαίσιο μέσα στο οποίο θα εξεταστεί μια συγκεκριμένη επένδυση.

Αφορά κυρίως τον χερσαίο και παράκτιο χώρο, αλλά συνδέεται με τον Θαλάσσιο Χωροταξικό Σχεδιασμό λόγω των μαρινών, της κρουαζιέρας, των καταδύσεων, της ιστιοπλοΐας και των άλλων μορφών θαλάσσιου τουρισμού.

Το Χωροταξικό των ΑΠΕ και τα υπεράκτια αιολικά

Το νέο Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας εγκρίθηκε με την ΚΥΑ ΥΠΕΝ/ΔΝΕΠ/89998/3072/14.8.2026 και δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ Δ΄ 694/2026.

Καθορίζει περιοχές αποκλεισμού, όρους και κριτήρια για:

• φωτοβολταϊκούς σταθμούς,
• χερσαία αιολικά πάρκα,
• συστήματα αποθήκευσης,
• θαλάσσια αιολικά και φωτοβολταϊκά έργα.

Το πλαίσιο συνδέει για πρώτη φορά συστηματικότερα τις θαλάσσιες ΑΠΕ με τον συνολικό Θαλάσσιο Χωροταξικό Σχεδιασμό. Και πάλι, όμως, η εμφάνιση μιας περιοχής στον σχεδιασμό δεν αποτελεί αυτομάτως άδεια κατασκευής. Απαιτούνται περιβαλλοντικές μελέτες, τεχνικές εγκρίσεις, διαγωνισμοί και αδειοδότηση του συγκεκριμένου έργου.

Το ειδικό θεσμικό πλαίσιο για τα υπεράκτια αιολικά θεσπίστηκε με τον Ν. 4964/2022. Προβλέπει Εθνικό Πρόγραμμα Ανάπτυξης, καθορισμό οργανωμένων περιοχών, Προεδρικά Διατάγματα, έρευνες και διαγωνιστικές διαδικασίες.

Τα υπεράκτια αιολικά μπορούν να κατασκευάζονται και πέρα από τα χωρικά ύδατα, μέσα στην ΑΟΖ, επειδή εκεί το παράκτιο κράτος έχει κυριαρχικά δικαιώματα για την παραγωγή ενέργειας από τον άνεμο και τα θαλάσσια ρεύματα. Σε μη οριοθετημένη περιοχή, όμως, η μονομερής εγκατάσταση ενός μεγάλου έργου μπορεί να προκαλέσει σοβαρή διεθνή διαφορά.

Τα ελληνικά θαλάσσια πάρκα

Η Ελλάδα έχει ανακοινώσει δύο μεγάλα Εθνικά Θαλάσσια Πάρκα, στο Ιόνιο και στο Νότιο Αιγαίο–Νότιες Κυκλάδες.

Η πολιτική ανακοίνωση και η δημόσια διαβούλευση δεν αρκούν για την ολοκλήρωση της θεσμοθέτησής τους. Απαιτούνται Ειδικές Περιβαλλοντικές Μελέτες, σχέδια Προεδρικών Διαταγμάτων, επεξεργασία από το Συμβούλιο της Επικρατείας, δημοσίευση σε ΦΕΚ και σχέδια διαχείρισης.

Η ελληνική κυβέρνηση δηλώνει ότι τα πάρκα βρίσκονται αποκλειστικά εντός ελληνικών χωρικών υδάτων. Εφόσον αυτό ισχύει για το σύνολο των ορίων τους, η Ελλάδα διαθέτει την κυριαρχία για να τα θεσπίσει, με την υποχρέωση να σέβεται την αβλαβή διέλευση και τις υπόλοιπες διεθνείς δεσμεύσεις της.

Η αντίστοιχη τουρκική στρατηγική

Η Τουρκία έχει χωρικά ύδατα 6 ναυτικών μιλίων στο Αιγαίο και 12 ναυτικών μιλίων στη Μαύρη Θάλασσα και στην Ανατολική Μεσόγειο.

Έχει κηρύξει ΑΟΖ μόνο στη Μαύρη Θάλασσα, με Απόφαση Υπουργικού Συμβουλίου του 1986, και έχει συνάψει συμφωνίες οριοθέτησης με τα παράκτια κράτη της περιοχής.

Στην Ανατολική Μεσόγειο δεν έχει κηρύξει γενική ΑΟΖ. Έχει όμως συνάψει συμφωνία υφαλοκρηπίδας το 2011 με το ψευδοκράτος, η οποία αναγνωρίζεται μόνο από την Τουρκία, και το τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019.

Το τουρκολιβυκό μνημόνιο χαράσσει μια γραμμή ανάμεσα στις τουρκικές και λιβυκές ακτές, περιορίζοντας ή παρακάμπτοντας την επίδραση ελληνικών νησιών. Η Ελλάδα το θεωρεί άκυρο και υποστηρίζει ότι επικαλύπτει ελληνική υφαλοκρηπίδα. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει δηλώσει ότι το μνημόνιο δεν μπορεί να παράγει έννομα αποτελέσματα για τρίτα κράτη.

Η Τουρκία έχει επίσης καταθέσει στον ΟΗΕ τις εξωτερικές γραμμές των αξιώσεών της. Η κατάθεση μιας επιστολής ή ενός χάρτη στον ΟΗΕ δεν σημαίνει ότι ο Οργανισμός επικυρώνει αυτές τις αξιώσεις. Απλώς καταγράφει την επίσημη θέση του κράτους.

Ο τουρκικός θαλάσσιος χωροταξικός χάρτης

Η Τουρκία παρουσίασε δικό της χάρτη Θαλάσσιου Χωροταξικού Σχεδιασμού στις 16 Απριλίου 2025. Ο χάρτης καταρτίστηκε υπό τον συντονισμό του Εθνικού Κέντρου Έρευνας Θαλάσσιου και Ναυτικού Δικαίου του Πανεπιστημίου της Άγκυρας, DEHUKAM, με τη συμμετοχή τουρκικών κρατικών φορέων.

Τον Ιούνιο του 2025 το τουρκικό Υπουργείο Εξωτερικών τον διαβίβασε στη Διακυβερνητική Ωκεανογραφική Επιτροπή της UNESCO και ο χάρτης αναρτήθηκε στην πλατφόρμα MSPGlobal.

Η ανάρτηση αυτή δεν συνιστά διεθνή αναγνώριση. Η ίδια η πλατφόρμα διευκρινίζει ότι δεν λαμβάνει θέση για την κυριαρχία, τα θαλάσσια σύνορα ή την εγκυρότητα των εθνικών αξιώσεων.

Υπάρχει, επιπλέον, ουσιώδης διαφορά από την ελληνική περίπτωση. Η Τουρκία δεν έχει ακόμη θεσπίσει ειδική εθνική νομοθεσία για τον Θαλάσσιο Χωροταξικό Σχεδιασμό. Η τουρκική πλατφόρμα χαρακτηρίζει τον χάρτη καθοδηγητικό και αναφέρει ότι η διαδικασία τελικής έγκρισης βρίσκεται σε εξέλιξη.

Ο χάρτης αποτυπώνει αλιεία, τουρισμό, ενέργεια, στρατιωτικές περιοχές, ναυσιπλοΐα, υδρογονάνθρακες και προστατευόμενες ζώνες. Στο Αιγαίο χρησιμοποιεί ως σημείο αναφοράς τη μέση γραμμή ανάμεσα στις ηπειρωτικές ακτές της Ελλάδας και της Τουρκίας, χωρίς να αποδίδει στα ελληνικά νησιά την επήρεια που υποστηρίζει η Αθήνα.

Επομένως, ο τουρκικός χάρτης αποτελεί περισσότερο επίσημα υποστηριζόμενη γεωπολιτική και αναπτυξιακή χαρτογράφηση παρά πλήρως δεσμευτικό χωροταξικό καθεστώς αντίστοιχο με το ελληνικό.

Τα νέα τουρκικά θαλάσσια πάρκα

Στις 15 Αυγούστου 2026 ο Τούρκος πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν υπέγραψε δύο Προεδρικές Αποφάσεις για τη δημιουργία θαλάσσιων εθνικών πάρκων. Οι αποφάσεις δημοσιεύθηκαν στην τουρκική Εφημερίδα της Κυβερνήσεως στις 16 Αυγούστου 2026.

Με την Προεδρική Απόφαση 11626 δημιουργήθηκε το Θαλάσσιο Εθνικό Πάρκο Φετίγιε–Κας, έκτασης περίπου 21.706 τετραγωνικών χιλιομέτρων. Η περιοχή βρίσκεται απέναντι και γύρω από το Καστελλόριζο.

Με την Προεδρική Απόφαση 11627 δημιουργήθηκε το Θαλάσσιο Εθνικό Πάρκο Βορείου Αιγαίου, έκτασης περίπου 1.742 τετραγωνικών χιλιομέτρων, ανοικτά της Τσανάκκαλε και της Ραιδεστού και στην ευρύτερη περιοχή της Ίμβρου.

Οι αποφάσεις βασίζονται στον τουρκικό Νόμο 2873 περί Εθνικών Πάρκων. Έχουν επομένως εσωτερική νομική ισχύ στην Τουρκία. Αυτό δεν σημαίνει ότι παράγουν διεθνή αποτελέσματα σε οποιαδήποτε περιοχή έχει συμπεριληφθεί στους χάρτες τους.

Η Ελλάδα αντέδρασε επισήμως, υποστηρίζοντας ότι τα τουρκικά πάρκα εκτείνονται πέρα από τα τουρκικά χωρικά ύδατα, σε περιοχές ανοικτής θάλασσας και ελληνικής υφαλοκρηπίδας. Κατά την ελληνική θέση, τα σχετικά τμήματα είναι παράνομα και δεν μπορούν να δημιουργήσουν τετελεσμένα ή να θίξουν ελληνικά δικαιώματα.

Η Τουρκία, από την πλευρά της, θεωρεί ότι οι περιοχές εμπίπτουν στα θαλάσσια δικαιώματά της και παρουσιάζει τις αποφάσεις ως μέτρα προστασίας της βιοποικιλότητας.

Η διαφορά δεν αφορά την περιβαλλοντική αξία της προστασίας. Αφορά το θεμελιώδες ερώτημα ποιο κράτος διαθέτει δικαιοδοσία στη συγκεκριμένη θαλάσσια περιοχή.

Μπορούν τα πάρκα και οι άλλες δραστηριότητες να βρίσκονται έξω από τα χωρικά ύδατα;

Η απάντηση είναι ναι, αλλά υπό συγκεκριμένους όρους.

Ένα κράτος μπορεί να σχεδιάζει ή να ρυθμίζει ορισμένες δραστηριότητες και έξω από τα χωρικά του ύδατα, μέσα στην ΑΟΖ ή στην υφαλοκρηπίδα του. Δεν μπορεί, όμως, να ασκεί εκεί πλήρη κυριαρχία.

Στην ΑΟΖ μπορεί να ρυθμίζει:

• την αλιεία,
• την εκμετάλλευση φυσικών πόρων,
• την παραγωγή ενέργειας,
• τις τεχνητές εγκαταστάσεις,
• την επιστημονική έρευνα υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις,
• την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος.

Στην υφαλοκρηπίδα μπορεί να εκμεταλλεύεται τον βυθό και το υπέδαφος. Δεν αποκτά, όμως, εξουσία πάνω στη διεθνή ναυσιπλοΐα που διεξάγεται στα υπερκείμενα ύδατα.

Στην ανοικτή θάλασσα κανένα κράτος δεν μπορεί να δημιουργήσει μονομερώς ένα «εθνικό» πάρκο και να επιβάλει αποκλειστική εθνική διοίκηση. Η ανοικτή θάλασσα είναι ανοικτή σε όλα τα κράτη. Η προστασία περιοχών πέρα από εθνική δικαιοδοσία απαιτεί διεθνή ή περιφερειακή συμφωνία και συνεργασία.

Το πρόβλημα των μη οριοθετημένων περιοχών

Η μεγαλύτερη δυσκολία εμφανίζεται όταν μια περιοχή βρίσκεται πέρα από τα χωρικά ύδατα και δύο κράτη προβάλλουν επικαλυπτόμενες αξιώσεις.

Σε μια τέτοια περιοχή:

• ο ελληνικός χάρτης δεν δεσμεύει την Τουρκία,
• ο τουρκικός χάρτης δεν δεσμεύει την Ελλάδα,
• η ανάρτηση σε μια ευρωπαϊκή ή διεθνή πλατφόρμα δεν αποτελεί οριοθέτηση,
• ένα εθνικό Προεδρικό Διάταγμα ή μια Προεδρική Απόφαση δεν λύνει τη διαφορά.

Τα κράτη οφείλουν να επιδιώκουν συμφωνία, να εξετάζουν προσωρινές πρακτικές ρυθμίσεις και να αποφεύγουν μονομερείς ενέργειες που δημιουργούν μόνιμα ή μη αναστρέψιμα τετελεσμένα. Εφόσον δεν επιτύχουν συμφωνία, η διαφορά μπορεί να παραπεμφθεί σε διεθνές δικαστήριο ή διαιτησία, εφόσον συναινέσουν και τα δύο μέρη.

Χάρτες πολιτικής, όχι νέες πατρίδες

Η Ελλάδα και η Τουρκία επιχειρούν να οργανώσουν τον θαλάσσιο χώρο τους, αλλά ταυτόχρονα χρησιμοποιούν τους σχετικούς χάρτες για να προβάλουν τις ευρύτερες γεωπολιτικές τους θέσεις.

Η Ελλάδα διαθέτει πλέον περισσότερο ολοκληρωμένο και τυπικά θεσμοθετημένο σύστημα χωροταξικού σχεδιασμού, βασισμένο στην ευρωπαϊκή νομοθεσία. Η Τουρκία έχει παρουσιάσει έναν ευρύ χάρτη θαλάσσιων χρήσεων, ο οποίος υποστηρίζεται από την προεδρία και το Υπουργείο Εξωτερικών, αλλά παραμένει καθοδηγητικός και χωρίς αυτοτελή εθνική νομοθεσία Θαλάσσιου Χωροταξικού Σχεδιασμού.

Παράλληλα, η πρόσφατη δημιουργία των δύο τουρκικών θαλάσσιων πάρκων δείχνει ότι οι περιβαλλοντικές πολιτικές μπορούν να αποκτήσουν άμεσα γεωπολιτικό περιεχόμενο όταν τα όριά τους επεκτείνονται σε αμφισβητούμενες περιοχές.

Το Διεθνές Δίκαιο δεν απαγορεύει στα κράτη να σχεδιάζουν δραστηριότητες έξω από τα χωρικά τους ύδατα. Τους επιτρέπει όμως να ασκούν μόνο τις αρμοδιότητες που αντιστοιχούν σε κάθε θαλάσσια ζώνη. Η ΑΟΖ δεν είναι επικράτεια, η υφαλοκρηπίδα δεν είναι εθνική θάλασσα και η ανοικτή θάλασσα δεν μπορεί να καταληφθεί με την έκδοση ενός εθνικού διατάγματος.

Αυτό είναι και το βασικό συμπέρασμα της ελληνοτουρκικής αντιπαράθεσης:

Οι χάρτες μπορούν να αποτυπώνουν στρατηγικές, διεκδικήσεις και πολιτικές προτεραιότητες. Δεν μπορούν από μόνοι τους να δημιουργήσουν διεθνή σύνορα ούτε να μετατρέψουν μια μονομερή αξίωση σε αναγνωρισμένο κυριαρχικό δικαίωμα.