Η ακρίβεια, η ανασφάλεια, ο θρησκευτικός συντηρητισμός και η κόπωση από το κυβερνών κόμμα δίνουν προβάδισμα στον Φλάβιο Μπολσονάρο. Ο δεύτερος γύρος, όμως, παραμένει ανοιχτός.
Ο μπολσοναρισμός επέστρεψε στην πρώτη θέση της κάλπης χωρίς τον Ζαΐχ Μπολσονάρο στο ψηφοδέλτιο. Στον πρώτο γύρο των προεδρικών εκλογών της 4ης Οκτωβρίου, ο γιος του, Φλάβιο Μπολσονάρο, συγκέντρωσε 47,03% των έγκυρων ψήφων, έναντι 45,16% του προέδρου Λουίς Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα. Η προεδρία θα κριθεί στις 25 Οκτωβρίου. Η διαφορά των 1,87 μονάδων δίνει πολιτική δυναμική στον Φλάβιο, αλλά δεν συνιστά τελική νίκη.
Το αποτέλεσμα αποτυπώνει ένα δύσκολο παράδοξο για τον Λούλα: η κυβέρνησή του καταγράφει κοινωνικές και οικονομικές βελτιώσεις, αλλά δεν έχει πείσει αρκετούς ψηφοφόρους ότι η καθημερινότητά τους βελτιώνεται. Η ακροδεξιά αξιοποιεί αυτό το χάσμα, συνδυάζοντας οικονομική δυσαρέσκεια, φόβο για την εγκληματικότητα, θρησκευτικό συντηρητισμό και τη μακροχρόνια απόρριψη του Κόμματος των Εργαζομένων.
Πρώτα χρειάζεται να διορθωθεί η εντύπωση ότι «ο κόσμος δεν ψηφίζει τον Λούλα». Τον ψήφισαν σχεδόν 53,9 εκατομμύρια άνθρωποι. Διαθέτει τεράστια εκλογική βάση. Αυτό που δεν πέτυχε ήταν να διευρύνει αρκετά τη συμμαχία του ώστε να ξεπεράσει την αντίπαλη παράταξη.
Ούτε «ξαναβγήκε ο Μπολσονάρο». Προηγείται ο Φλάβιο, ενώ ο πατέρας του έχει καταδικαστεί για την απόπειρα πραξικοπήματος μετά την ήττα του το 2022. Η εκλογική αντοχή της οικογένειας δείχνει, ωστόσο, ότι η δικαστική ήττα του ιδρυτή του κινήματος δεν εξαφάνισε την πολιτική του βάση.
Η υποψηφιότητα του γιου διατηρεί το οικογενειακό όνομα και τον πολιτικό συμβολισμό, επιτρέποντας συγχρόνως την προβολή ενός πιο ελεγχόμενου δημόσιου ύφους. Αυτή η επικοινωνιακή διαφοροποίηση δεν αρκεί για να αποδείξει ουσιαστική αλλαγή πολιτικού προγράμματος. Στην ανάλυση του Council on Foreign Relations, η εκλογή περιγράφεται ως επανάληψη της σύγκρουσης του 2022 μέσω ενός άλλου μέλους της οικογένειας.
Η πρώτη αδυναμία του Λούλα βρίσκεται στην οικονομία της καθημερινότητας. Η μείωση της ανεργίας ή η αύξηση του εισοδήματος δεν μεταφράζονται αυτόματα σε αίσθημα ευημερίας. Ο ψηφοφόρος υπολογίζει πόσα χρήματα του απομένουν μετά το φαγητό, τη στέγαση και τις δόσεις. Ακόμη και όταν ο πληθωρισμός επιβραδύνεται, οι τιμές δεν επιστρέφουν στα παλιά επίπεδα.
Αναλύσεις της Folha de S.Paulo και του UOL καταγράφουν αυτή την απόσταση ανάμεσα στους οικονομικούς δείκτες και στην αντίληψη των νοικοκυριών. Η επιβάρυνση από χρέη και η ακρίβεια δυσκολεύουν την κυβέρνηση να μετατρέψει τα επιτεύγματά της σε ψήφους.
Δεν προκύπτει ότι οι ψηφοφόροι απλώς αγνοούν τα στοιχεία. Μπορεί να βιώνουν μια πραγματικότητα που οι μέσοι όροι αποτυπώνουν ανεπαρκώς. Μια νέα θέση εργασίας είναι σημαντική· εάν όμως το εισόδημα απορροφάται από υποχρεώσεις και βασικά έξοδα, η πολιτική ευγνωμοσύνη δεν είναι δεδομένη.
Η δεύτερη αδυναμία είναι η ασφάλεια. Για κατοίκους που αντιμετωπίζουν συμμορίες και οργανωμένο έγκλημα, η υπόσχεση τάξης έχει άμεσο βάρος. Ο Φλάβιο προβάλλει αυστηρή αντιμετώπιση της εγκληματικότητας, ακόμη και μεγάλες φυλακές και χαρακτηρισμό διεθνικών συμμοριών ως τρομοκρατικών οργανώσεων.
Η εκλογική αποτελεσματικότητα αυτών των υποσχέσεων δεν αποδεικνύει ότι θα λειτουργήσουν. Δείχνει ότι απαντούν σε έναν φόβο που η κοινωνική πολιτική δεν αρκεί να κατευνάσει. Η κυβέρνηση μπορεί να μιλά για ανάπτυξη, ενώ ο πολίτης σκέφτεται αν θα επιστρέψει με ασφάλεια στο σπίτι.
Η τρίτη αδυναμία αφορά την πολιτισμική και θρησκευτική μεταβολή της χώρας. Οι ευαγγελικές εκκλησίες αποτελούν δίκτυα κοινότητας, στήριξης και καθημερινής επικοινωνίας, όχι μόνο χώρους λατρείας. Ο μπολσοναρισμός βρήκε εκεί ένα σημαντικό πεδίο πολιτικής κινητοποίησης.
Η El País επισημαίνει ότι ο Ζαΐχ Μπολσονάρο αξιοποίησε έναν προϋπάρχοντα ηθικό συντηρητισμό και μετέφερε τη σύγκρουση σε ζητήματα οικογένειας, αμβλώσεων, ναρκωτικών και φύλου. Ένα μέρος των φτωχών ευαγγελικών ψηφοφόρων, που παλαιότερα υποστήριζαν το κόμμα του Λούλα, συνδέθηκε με αυτόν τον λόγο.
Αυτό βοηθά να εξηγηθεί γιατί το χαμηλό εισόδημα δεν συνεπάγεται υποχρεωτικά αριστερή ψήφο. Ο ψηφοφόρος δεν επιλέγει μόνο βάσει οικονομικού συμφέροντος. Επιλέγει και βάσει ταυτότητας, αξιών, φόβου ή εμπιστοσύνης προς πρόσωπα της κοινότητάς του. Οι ευαγγελικοί, πάντως, δεν αποτελούν ενιαίο πολιτικό σώμα.
Η τέταρτη αδυναμία είναι η κόπωση από το Κόμμα των Εργαζομένων και από την ίδια την προσωπικότητα του Λούλα. Στα 80 του διεκδικεί τέταρτη προεδρική θητεία. Η ιστορική του συμβολή στην κοινωνική άνοδο εκατομμυρίων ανθρώπων δεν εγγυάται ότι γίνεται αντιληπτός ως φορέας μελλοντικής ανανέωσης.
Η ερευνήτρια Μάρα Νογκέιρα προτείνει μια χρήσιμη ερμηνεία: η κοινωνική κινητικότητα άλλαξε τις προσδοκίες, ενώ ο λουλισμός συνδέεται περισσότερο με την προστασία προηγούμενων κατακτήσεων παρά με μια νέα υπόσχεση μετασχηματισμού.
Η υπόθεση δεν εξηγεί κάθε ψηφοφόρο. Δείχνει όμως γιατί η υπεράσπιση του παρελθόντος δεν αρκεί ως πρόγραμμα για το μέλλον. Άνθρωποι που ωφελήθηκαν από κοινωνικές πολιτικές μπορεί τώρα να ζητούν καλύτερες υπηρεσίες, μεγαλύτερη ασφάλεια και περισσότερες ευκαιρίες για τα παιδιά τους.
Η πόλωση ενισχύει αυτή τη δυσκολία. Ο πολιτικός επιστήμονας Όλιβερ Στούενκελ, στο Council on Foreign Relations, περιγράφει μια αναμέτρηση στην οποία πολλοί κινητοποιούνται περισσότερο από την απόρριψη της άλλης πλευράς παρά από συγκεκριμένες πολιτικές.
Έτσι, ένας ψηφοφόρος μπορεί να στηρίζει τον Φλάβιο χωρίς να εγκρίνει όλες τις επιλογές της οικογένειας Μπολσονάρο. Μπορεί να τον θεωρεί το αποτελεσματικότερο μέσο για την απομάκρυνση του PT από την εξουσία. Αντίστοιχα, άλλοι ψηφίζουν Λούλα πρωτίστως για να αποτρέψουν την επιστροφή του μπολσοναρισμού.
Τα σκάνδαλα που αγγίζουν τη δικαιοσύνη επιβαρύνουν επίσης το κλίμα. Η Le Monde συνδέει τη δυσαρέσκεια με τις αποκαλύψεις γύρω από σχέσεις ανώτατων δικαστών και του πρώην επικεφαλής της Banco Master. Η φθορά της εικόνας των θεσμών μπορεί να ωφελεί την αντισυστημική ρητορική. Δεν ακυρώνει αυτομάτως τη δικαστική κρίση για τον Ζαΐχ Μπολσονάρο.
Η διεθνής διάσταση είναι πραγματική, αλλά δεν εξηγεί μόνη της το αποτέλεσμα. Η κυβέρνηση Τραμπ έχει εκδηλώσει πολιτική στήριξη προς την οικογένεια Μπολσονάρο. Το Brookings καταγράφει δασμούς και άλλες αμερικανικές πιέσεις συνδεδεμένες με τη δικαστική υπόθεση του πρώην προέδρου.
Αυτή η στήριξη ενισχύει την πρόσβαση και τον συμβολισμό του Φλάβιο. Μπορεί, όμως, να δώσει στον Λούλα επιχειρήματα υπέρ της εθνικής κυριαρχίας. Η παρέμβαση μιας ξένης κυβέρνησης δεν παράγει αναγκαστικά το αποτέλεσμα που επιθυμεί, ούτε υποκαθιστά τις εσωτερικές αιτίες της ψήφου.
Η πετρελαϊκή συμφωνία με την NABEP δείχνει την αμερικανική επιδίωξη ισχυρότερης επιρροής στους ενεργειακούς πόρους. Χρειάζεται όμως προσοχή: Ο Λευός Οίκος μιλά για παραχώρηση 100 ετών, ενώ η ανάλυση του Πανεπιστημίου Columbia καταγράφει ότι η PDVSA περιγράφει ανανεώσιμη σύμβαση 25 ετών.
Μια νίκη του Φλάβιο θα ευνοούσε στενότερη πολιτική σχέση με την Ουάσιγκτον, αλλά δεν θα εξαφάνιζε τα εμπορικά συμφέροντα της Βραζιλίας με άλλες δυνάμεις ούτε τις εσωτερικές της αντιθέσεις.
Οι χρηματοπιστωτικές αγορές υποδέχθηκαν θετικά την επίδοση του Φλάβιο, σύμφωνα με το Reuters, προσδοκώντας περισσότερο προσανατολισμένη στην οικονομική πολιτική της αγοράς. Η αντίδραση αυτή δείχνει τις προσδοκίες των επενδυτών.
Ο Φλάβιο εισέρχεται στον δεύτερο γύρο με προβάδισμα. Προηγείται στην κάλπη και μπορεί να διεκδικήσει ψηφοφόρους άλλων δεξιών υποψηφίων. Αναλυτές του Americas Quarterly τον θεωρούν φαβορί, επισημαίνοντας συγχρόνως τις αντιθέσεις και τα εμπόδια μιας ενδεχόμενης διακυβέρνησής του.
Δεν είναι ασφαλές να προβλεφθεί βέβαιη νίκη. Οι ψήφοι δεν μεταφέρονται αυτόματα με τις υποδείξεις των κομμάτων. Η συμμετοχή μπορεί να αλλάξει, ενώ απομένουν τρεις εβδομάδες αντιπαράθεσης, συμμαχιών και πιθανών ανατροπών. Για ακριβέστερη πρόβλεψη χρειάζονται νέες έρευνες δεύτερου γύρου και στοιχεία για τις μετακινήσεις των ψηφοφόρων.
Ο Λούλα έχει δρόμο ανατροπής εάν συνδυάσει την υπεράσπιση της δημοκρατίας με πειστικές απαντήσεις για το κόστος ζωής, τα χρέη και την ασφάλεια. Μόνη η επίκληση της απειλής της ακροδεξιάς δεν φαίνεται αρκετή. Ο Φλάβιο, αντίστοιχα, χρειάζεται να διατηρήσει την ενότητα της δεξιάς και να πείσει ανθρώπους που επιθυμούν αλλαγή αλλά φοβούνται μια νέα θεσμική σύγκρουση.
Η αναμέτρηση δείχνει ότι η κοινωνική βελτίωση δεν εξασφαλίζει από μόνη της πολιτική εμπιστοσύνη. Οι ψηφοφόροι κρίνουν και την καθημερινή ασφάλεια, την ταυτότητά τους, τις προσδοκίες τους και το ποιος θεωρούν ότι τους ακούει. Ο μπολσοναρισμός προσαρμόστηκε στην απουσία του ιδρυτή του. Ο Λούλα πρέπει τώρα να δείξει ότι η εμπειρία του μπορεί να παράγει και μια πειστική νέα αρχή.
