Ο Φρίντριχ Μερτς της Γερμανίας προειδοποιεί ότι οι οικονομικές επιπτώσεις του πολέμου στο Ιράν βρίσκονται σε τροχιά να μοιάσουν εκείνες της πανδημίας Covid ή της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία.
31 Μαρτίου 2026, 10:02 μ.μ. CET
Των Ben Munster, Jakob Weizman, Martina Sapio, Tommaso Lecca, Bjarke Smith-Meyer και Ben Makuch
ΒΡΥΞΕΛΛΕΣ — Καθώς ο πόλεμος στο Ιράν απειλεί να στραγγαλίσει τις ενεργειακές ροές για το προσεχές μέλλον, η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα σοκ προσφοράς που απειλεί να παραλύσει τη μεταποίηση, να καθηλώσει τις αεροπορικές εταιρείες, να αυξήσει την τιμή των τροφίμων, να εκτινάξει το κόστος δανεισμού και να στείλει τον πληθωρισμό ξανά σε επίπεδα κρίσης.
Καθώς τα τελευταία δεξαμενόπλοια που μεταφέρουν ορυκτά καύσιμα από τον Περσικό Κόλπο καταπλέουν σε ευρωπαϊκά λιμάνια, το μέγεθος αυτού που πρόκειται να πλήξει την ήπειρο φαίνεται να αρχίζει να γίνεται αντιληπτό από τους ηγέτες της.
Αν ο πόλεμος παραταθεί, θα επιβαρύνει την ευρωπαϊκή οικονομία «τόσο βαριά όσο βιώσαμε πρόσφατα κατά την πανδημία Covid ή στην αρχή του πολέμου στην Ουκρανία», δήλωσε τη Δευτέρα στους δημοσιογράφους ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς.
«Ζω με την πραγματικότητα αυτού του πολέμου και των συνεπειών του 24 ώρες το εικοσιτετράωρο», δήλωσε ο Ιταλός υπουργός Άμυνας Γκουίντο Κροσέτο στην εφημερίδα La Repubblica. «Είμαι αναγκασμένος να γνωρίζω πράγματα που δεν με αφήνουν να κοιμηθώ». Η σύγκρουση θα μπορούσε να διαρκέσει «χρόνια», προειδοποίησε σε συνέντευξή της στο Economist την περασμένη εβδομάδα η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, Κριστίν Λαγκάρντ. Οι μακροπρόθεσμες επιπτώσεις, πρόσθεσε, είναι «πιθανότατα πέρα από ό,τι μπορούμε να φανταστούμε αυτή τη στιγμή».
Περίπου το 20 τοις εκατό του πετρελαίου και του φυσικού αερίου που τροφοδοτούν την παγκόσμια οικονομία περνά από τα Στενά του Ορμούζ, τα οποία το Ιράν έχει κλείσει απειλώντας να επιτεθεί σε οποιοδήποτε πλοίο διέρχεται χωρίς την άδεια της Τεχεράνης. Την Τρίτη, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ ανήρτησε μήνυμα προς τις χώρες που υποφέρουν από ελλείψεις καυσίμων λόγω του κλεισίματος των στενών από το Ιράν. «Θα πρέπει να αρχίσετε να μαθαίνετε να πολεμάτε μόνοι σας», έγραψε στο Truth Social. «Το δύσκολο κομμάτι τελείωσε. Πηγαίνετε να πάρετε το δικό σας πετρέλαιο!»
Το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο είναι ζωτικής σημασίας για τις μεταφορές και τη θέρμανση, αλλά στηρίζουν επίσης ολόκληρη τη βιομηχανική αλυσίδα εφοδιασμού, επηρεάζοντας την παραγωγή τροφίμων, τα πλαστικά, τα χημικά και τη γεωργία. Και αυτό χωρίς να υπολογίζονται οι ελλείψεις σε άλλους πόρους που προκαλεί το κλείσιμο των στενών, όπως τα λιπάσματα και το ήλιο, το οποίο χρησιμοποιείται στην κατασκευή μικροτσίπ.
Μέχρι στιγμής, η ζημιά για τους Ευρωπαίους καταναλωτές έχει περιοριστεί κυρίως στις τιμές στα πρατήρια καυσίμων — και σε αύξηση του κόστους των νέων PlayStation, την οποία η Sony απέδωσε στις «πιέσεις στο παγκόσμιο οικονομικό περιβάλλον».
Το POLITICO παρουσιάζει τους κινδύνους που αντιμετωπίζει η ευρωπαϊκή οικονομία, αν αυτό που ο Φατίχ Μπιρόλ — εκτελεστικός διευθυντής του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας — έχει περιγράψει ως «τη μεγαλύτερη απειλή για την παγκόσμια ενεργειακή ασφάλεια στην ιστορία» συνεχιστεί.
Ελλείψεις
Σε αντίθεση με προηγούμενες κρίσεις — κυρίως το πετρελαϊκό σοκ που ακολούθησε το εμπάργκο πετρελαίου του ΟΠΕΚ το 1973 και το σοκ φυσικού αερίου που ακολούθησε τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022 — ο σημερινός πανικός επηρεάζει εξίσου όλες τις ενεργειακές προμήθειες, από το αργό πετρέλαιο και το φυσικό αέριο έως τα διυλισμένα προϊόντα όπως τα καύσιμα αεροσκαφών και το ντίζελ.
«Οι αγορές βρίσκονται τώρα αντιμέτωπες με ένα σενάριο που συζητούνταν επί μακρόν θεωρητικά αλλά σπάνια θεωρούνταν πραγματικά πιθανό — το ουσιαστικό κλείσιμο του πιο κρίσιμου ενεργειακού θαλάσσιου περάσματος στον κόσμο», δήλωσε η Ana Maria Jaller-Makarewicz, επικεφαλής αναλύτρια ενέργειας για την ομάδα Ευρώπης στο Institute for Energy Economics and Financial Analysis. Ενώ οι κρίσεις της δεκαετίας του 1970 αφαίρεσαν το 7 τοις εκατό των παγκόσμιων προμηθειών, είπε, το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ επηρεάζει το 20 τοις εκατό.
Όταν ξέσπασε αρχικά ο πόλεμος, αξιωματούχοι της ΕΕ ήλπιζαν ότι το μπλοκ θα γλίτωνε από σοβαρές ελλείψεις χάρη στη σχετικά χαμηλή έκθεσή του στον Περσικό Κόλπο, από όπου προμηθευόταν μόλις το 6% του αργού πετρελαίου του και κάτω από το 10% του φυσικού αερίου του. Ο μεγαλύτερος κίνδυνος που διατυπωνόταν σε αμέτρητες υπουργικές και τεχνικές συσκέψεις ήταν οι υψηλότερες τιμές.
Η ασφάλεια εφοδιασμού της Ευρώπης σπάνια αμφισβητούνταν, καθώς οι αξιωματούχοι επεσήμαιναν τις διαφοροποιημένες πηγές της ηπείρου πέρα από τον Περσικό Κόλπο: τις ΗΠΑ, τη Νορβηγία, το Αζερμπαϊτζάν και την Αλγερία. Ο μεγαλύτερος κίνδυνος, έλεγαν, ήταν να τραβήξει πολύ σε διάρκεια η σύγκρουση — μόνο τότε ο εφοδιασμός θα γινόταν πραγματικά ζήτημα ανησυχίας.
Καθώς ο πόλεμος μπαίνει στην πέμπτη εβδομάδα του, αυτοί οι φόβοι επιβεβαιώνονται. Μια άμεση ανησυχία είναι ότι οι ασιατικές χώρες, οι οποίες πριν από τον πόλεμο βασίζονταν στον Κόλπο για περίπου το 80% του αερίου και του πετρελαίου τους, αρχίζουν να ανεβάζουν τις τιμές αυτών των προϊόντων καθώς ανταγωνίζονται για τις μειούμενες προμήθειες.
Αυτό έχει οδηγήσει εμπόρους με πιο ευέλικτα συμβόλαια να στρέφονται προς την Ασία, ώστε να εκμεταλλευτούν τα υψηλότερα περιθώρια κέρδους, απομακρύνοντάς τους από την Ευρώπη.
Σύμφωνα με τον Σαρλ Κοστερούς, ανώτερο αναλυτή ενέργειας στη ναυτιλιακή συμβουλευτική εταιρεία Kpler, 11 δεξαμενόπλοια LNG με σημαία ΗΠΑ και Νιγηρίας έχουν τις τελευταίες ημέρες αλλάξει πορεία από την Ευρώπη προς ανατολικότερους προορισμούς. Μέσα στις επόμενες λίγες ημέρες, είπε, θα φτάσει στην Ευρώπη το τελευταίο δεξαμενόπλοιο που μεταφέρει καταριανό LNG.
Καθώς σχεδόν όλοι οι παγκόσμιοι προμηθευτές λειτουργούν ήδη στο μέγιστο της δυναμικότητάς τους, οι Ευρωπαίοι ηγέτες αρχίζουν να «συνειδητοποιούν ότι οι προμήθειες LNG στις οποίες υπολόγιζαν δεν έρχονται εδώ όπως αναμενόταν», δήλωσε η Jaller-Makarewicz. «Δεν είναι ότι έχουμε κάποιο απόθεμα ασφαλείας. Δεν είναι ότι υπάρχει κάποια προστασία εκεί».
Η Ευρώπη, είπε, θα αρχίσει να νιώθει τον πόνο «τον ερχόμενο μήνα» — ίσως ακόμη και μέσα στις επόμενες λίγες εβδομάδες.
«Το απολύτως χειρότερο σενάριο είναι τα Στενά του Ορμούζ να παραμείνουν κλειστά τουλάχιστον για έναν ακόμη μήνα», σε συνδυασμό με περαιτέρω επιθέσεις σε ενεργειακές υποδομές, συμφώνησε στέλεχος μεγάλου εισαγωγέα LNG, μιλώντας υπό τον όρο της ανωνυμίας. Το στέλεχος προειδοποίησε πάντως ότι οι υψηλότερες τιμές ενδέχεται μακροπρόθεσμα να στηρίξουν τις προσπάθειες αύξησης της παραγωγής, εξισορροπώντας τελικά ξανά τις παγκόσμιες προμήθειες.
Αλλά ακόμη και τότε, προειδοποίησε το στέλεχος, οι τιμές θα μπορούσαν να παραμείνουν δομικά υψηλότερες — ίσως και για πάντα.
Το ίδιο ισχύει και για τα πετρελαϊκά προϊόντα. Ενώ η ΕΕ αγοράζει πολύ λίγο αργό πετρέλαιο από τον Κόλπο, εξαρτάται από την περιοχή για περισσότερο από το 40% των διυλισμένων προϊόντων της — συμπεριλαμβανομένου του ντίζελ και των καυσίμων αεροσκαφών. «Αν τα στενά παραμείνουν κλειστά, ουσιαστικά δεν υπάρχουν εναλλακτικές επιλογές», δήλωσε ο Homayoun Falakshahi, αναλυτής πετρελαίου στην εταιρεία ερευνών αγοράς ICIS. Οι χρηματοπιστωτικές αγορές ποντάρουν ότι τα στενά θα παραμείνουν κλειστά μόνο για δύο ή τρεις εβδομάδες, πρόσθεσε. Όμως αν «παραμείνουν κλειστά περισσότερο, θα δούμε υψηλότερες τιμές — και αυτό θα μεταφραστεί σε βαθύτερη οικονομική κρίση».
Η τιμή αναφοράς του πετρελαίου υποχώρησε προσωρινά αφού οι πλούσιες χώρες συμφώνησαν σε μια ιστορική αποδέσμευση 400 εκατομμυρίων βαρελιών πετρελαίου στις αρχές Μαρτίου. Από τότε, όμως, οι τιμές έχουν πάρει ξανά την ανηφόρα.
Καταστροφή ζήτησης
Η πιο άμεση επίπτωση της περιορισμένης προσφοράς είναι ήδη ορατή: υψηλότερες τιμές στα πρατήρια. Η άνοδος στις τιμές του αργού πετρελαίου μεταφράζεται άμεσα σε ακριβότερα καύσιμα. Το Euro Super 95, βασικός δείκτης αναφοράς για τις τιμές καυσίμων στην ΕΕ, αυξήθηκε περίπου κατά 15% από τις 23 Φεβρουαρίου έως τις 23 Μαρτίου, σύμφωνα με στοιχεία της ΕΕ.
Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις έχουν προσπαθήσει να συγκρατήσουν τις τιμές, μειώνοντας τους φόρους στα καύσιμα και προειδοποιώντας κατά της αισχροκέρδειας. Όμως, αν δεν φτάσουν νέες προμήθειες, πιθανότατα θα αναγκαστούν να καταφύγουν σε ένα αντιδημοφιλές εργαλείο: την καταστροφή της ζήτησης.
Ήδη, ο επίτροπος Ενέργειας της ΕΕ, Dan Jørgensen, έχει συμβουλεύσει τις κυβερνήσεις της ΕΕ, σε επιστολή που είδε πρώτη το POLITICO, να περιορίσουν τη χρήση μεταφορών ώστε να αντισταθμίσουν την απώλεια κρίσιμων προμηθειών ντίζελ και αεροπορικών καυσίμων από τον Κόλπο. Η επιστολή, με τις νύξεις της για Κυριακές χωρίς αυτοκίνητο και δελτίο βενζίνης, θυμίζει τις πετρελαϊκές κρίσεις της δεκαετίας του 1970. Ορισμένοι προειδοποιούν επίσης ότι πλησιάζουν «ενεργειακά lockdown» τύπου Covid.
Καθώς τα καύσιμα αποτελούν τη μεγαλύτερη δαπάνη για την πτήση ενός αεροσκάφους, οι αερομεταφορές είναι ιδιαίτερα ευάλωτες σε ένα ενεργειακό σοκ. Από τη στιγμή που έπεσαν οι πρώτες βόμβες στο Ιράν, η τιμή των αεροπορικών καυσίμων στην Ευρώπη έχει υπερδιπλασιαστεί, φτάνοντας σε ιστορικά υψηλά επίπεδα άνω των 1.700 δολαρίων ανά μετρικό τόνο. Παρότι έχει υποχωρήσει ελαφρώς την τελευταία εβδομάδα, οι ευρωπαϊκές αεροπορικές εταιρείες αναγκάστηκαν να αυξήσουν τις τιμές.
«Ήταν ένα διπλό πλήγμα, τόσο από το χτύπημα στη διυλιστική ικανότητα όσο και στην παραγωγή αργού», δήλωσε ο Willie Walsh, γενικός διευθυντής της αεροπορικής ένωσης IATA. «Δεν υπάρχει τρόπος ο κλάδος να απορροφήσει αυτή την αύξηση, οπότε οι τιμές θα ανέβουν».
Δρακόντεια μέτρα, όπως η περικοπή δρομολογίων, έχουν ήδη ληφθεί από ορισμένες ασιατικές αεροπορικές εταιρείες. Στην Ευρώπη, meanwhile, ο Όμιλος Lufthansa έχει συζητήσει το ενδεχόμενο να καθηλώσει προσωρινά από 20 έως 40 αεροσκάφη του λόγω της κρίσης στα αεροπορικά καύσιμα, σύμφωνα με γερμανικά δημοσιεύματα, μια κίνηση που θα μείωνε τη διαθέσιμη χωρητικότητα θέσεων του ομίλου κατά 2,5% έως 5%. Αν ο πόλεμος συνεχιστεί, κάποιοι παραθεριστές θα αναγκαστούν να μείνουν σπίτι και κάποιοι απόδημοι θα χάσουν οικογενειακά γενέθλια.
«Αυτό που συμβαίνει στις ανατολικές αγορές είναι κατά κάποιο τρόπο μια προεπισκόπηση αυτού που ενδέχεται να συμβεί στις ευρωπαϊκές αγορές», δήλωσε ο George Shaw, ανώτερος αναλυτής πετρελαίου στην Kpler.
Βιομηχανική παρακμή
Οι επιπτώσεις έχουν ήδη αρχίσει να διαχέονται στη ευρωπαϊκή μεταποίηση. Είναι ήδη ορατές σε αυτό που η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν έχει αποκαλέσει «η βιομηχανία των βιομηχανιών» — τον ενεργοβόρο χημικό τομέα που στηρίζει μεγάλο μέρος της μεταποίησης της ηπείρου.
«Οι αυξήσεις κόστους που βιώνουμε — από την ανακατεύθυνση της εφοδιαστικής αλυσίδας, τις εκτοξεύσεις στις τιμές των πρώτων υλών και τη συνεχιζόμενη άνοδο των τιμών ενέργειας — είναι σημαντικές και πρέπει να αποτυπωθούν στις τιμές μας», δήλωσε εκπρόσωπος της γερμανικής χημικής εταιρείας Covestro.
Ο Adolfo Aiello, αναπληρωτής γενικός διευθυντής της Eurofer, της ένωσης-λόμπι των Ευρωπαίων χαλυβουργών, δήλωσε ότι είναι ακόμη πολύ νωρίς για να προβλεφθεί η συνολική επίπτωση του πολέμου στο Ιράν. Όμως, όπως είπε, «ο κίνδυνος είναι σαφής».
«Η μεταβλητότητα στις τιμές της ενέργειας είναι πλέον ένας από τους μεγαλύτερους κινδύνους για τις βιομηχανικές επενδύσεις στην Ευρώπη», είπε. «Χωρίς σταθερές και ανταγωνιστικές τιμές ηλεκτρικής ενέργειας, οι επενδυτικές αποφάσεις — συμπεριλαμβανομένων και εκείνων για χάλυβα χαμηλών εκπομπών άνθρακα — γίνονται ολοένα και πιο δύσκολο να δικαιολογηθούν στην Ευρώπη».
Καθώς αυξάνονται οι τιμές των βασικών εισροών, η επίδραση θα εξαπλωθεί γρήγορα σε όλη την αλυσίδα αξίας και στο υπόλοιπο της μεταποιητικής βιομηχανίας.
Και αυτό χωρίς καν να συνυπολογιστεί η εκτίναξη του κόστους άλλων παραγώγων πετρελαίου, όπως τα λιπάσματα, τα πλαστικά και ακόμη και το ήλιο, βασικό συστατικό για τους ημιαγωγούς. Τα πλαστικά είναι «ιδιαίτερα εκτεθειμένα σε διαταραχές εφοδιασμού, επειδή εξαρτόμαστε σε μεγάλο βαθμό από τις εισαγωγές πετρελαίου και φυσικού αερίου τόσο για τις ενεργειακές μας ανάγκες όσο και για τις ανάγκες μας σε πρώτες ύλες», δήλωσε στο POLITICO η γενική διευθύντρια της PlasticsEurope, Virginia Janssens.
Το ίδιο ισχύει και για τους παραγωγούς λιπασμάτων, οι οποίοι ήδη πάλευαν με τις υψηλές τιμές ενέργειας στην ΕΕ. «Οι τρέχουσες εξελίξεις απλώς ασκούν περαιτέρω ανοδική πίεση στο κόστος των αζωτούχων λιπασμάτων, όπου η ενέργεια αντιπροσωπεύει περίπου το 60%-80% του λειτουργικού κόστους», δήλωσε ο Łukasz Pasterski, διευθυντής επικοινωνίας και δημοσίων υποθέσεων της ένωσης Fertilizers Europe. «Επειδή οι αγορές λιπασμάτων είναι παγκόσμιες, διαταραχές οπουδήποτε στο σύστημα είναι πιθανό να έχουν γρήγορα αλυσιδωτές επιπτώσεις στο κόστος των εισροών».
Στασιμοπληθωρισμός
Οι υψηλότερες τιμές στη γεωργία, στις μεταφορές και στη μεταποίηση θα πιέσουν ταυτόχρονα τις επιχειρήσεις και θα τις αναγκάσουν να αυξήσουν τις τιμές τους, μετακυλίοντας το αυξημένο κόστος στους καταναλωτές. Και εκεί ακριβώς θα μπορούσε να επιστρέψει η απειλή του πληθωρισμού — μόλις 18 μήνες αφότου οι κεντρικοί τραπεζίτες είχαν διακηρύξει τη νίκη τους απέναντι στο πληθωριστικό κύμα που είχε προκαλέσει το προηγούμενο ενεργειακό σοκ.
Όπως προειδοποίησε ο επίτροπος Οικονομίας της ΕΕ, Βάλντις Ντομπρόβσκις, τους υπουργούς στη συνάντηση των υπουργών Οικονομικών της ευρωζώνης την περασμένη εβδομάδα, αυτό το νέο κύμα πληθωρισμού ίσως μοιάζει περισσότερο με στασιμοπληθωρισμό — το θανατηφόρο μείγμα στάσιμης ανάπτυξης και υψηλών τιμών που προκάλεσε χάος στην οικονομία τη δεκαετία του 1970 και το οποίο ιστορικά οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής δυσκολεύονται να αντιμετωπίσουν.
Η Επιτροπή προβλέπει ότι ο πόλεμος θα περιορίσει την οικονομική ανάπτυξη της ΕΕ στο 1% φέτος. Αναμένει επίσης άνοδο του πληθωρισμού, κάτι που θα μπορούσε να ωθήσει την ΕΚΤ να αυξήσει το κόστος δανεισμού, ψυχραίνοντας περαιτέρω την οικονομία, ενώ ταυτόχρονα θα ανεβάσει τα επιτόκια στεγαστικών δανείων και θα καταστήσει ακριβότερη τη λειτουργία των επιχειρήσεων.
Αυτό αποτελεί πρόβλημα όχι μόνο για τους καταναλωτές και τους επιχειρηματίες, αλλά και για τις κυβερνήσεις. Τα βαριά χρέη που κουβαλούν από προηγούμενες κρίσεις θα γίνουν ακριβότερα στην εξυπηρέτησή τους και, με ελάχιστα περιθώρια για νέο δανεισμό, μπορεί να αναγκαστούν να προχωρήσουν σε περικοπές δημοσίων υπηρεσιών για να τα βγάλουν πέρα.
Και ακόμη κι αν ο πόλεμος τελείωνε σήμερα, θα χρειαζόταν ένας χρόνος μέχρι να επανέλθει η οικονομία σε τροχιά, είπε ο επικεφαλής του IEA, Φατίχ Μπιρόλ, στην ίδια συνάντηση των υπουργών Οικονομικών. Όσο περισσότερο συνεχίζεται η σύγκρουση, τόσο χειρότερα θα γίνονται τα πράγματα.
Προς το παρόν, καθώς τα τελευταία δεξαμενόπλοια από τον Κόλπο ολοκληρώνουν αυτή την εβδομάδα την εκφόρτωση των φορτίων τους, το ρολόι αρχίζει επίσημα να μετρά αντίστροφα για τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής στην Ευρώπη. Η ήπειρος έχει μπροστά της εβδομάδες, όχι μήνες, για να προετοιμαστεί για ένα πλήγμα που θα μπορούσε να αναδιαμορφώσει την οικονομία της για μια ολόκληρη γενιά.
«Κανείς δεν γνωρίζει πόσο θα διαρκέσει η κρίση, αλλά θεωρώ πολύ σημαντικό να υπογραμμιστεί ότι δεν θα είναι σύντομη», δήλωσε στους δημοσιογράφους ο επίτροπος Ενέργειας της ΕΕ, Νταν Γιόργκενσεν, μετά από έκτακτη σύνοδο υπουργών την Τρίτη. «Γιατί ακόμη κι αν υπήρχε ειρήνη αύριο, θα εξακολουθούσαν να υπάρχουν συνέπειες, επειδή οι ενεργειακές υποδομές στην περιοχή έχουν καταστραφεί και συνεχίζουν να καταστρέφονται από τον πόλεμο».
