του Γεράσιμου Σεριάτου
Kατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου η βεβαιότητα της αμοιβαίας καταστροφής- σε περίπτωση χρήσης πυρηνικών- είχε ως αποτέλεσμα μια ισορροπία του τρόμου, η οποία ‘λειτούργησε’ μέχρι τη κατάρρευση ενός εκ των αντιπάλων. Αυτός ο αμοιβαίος φόβος –αποτέλεσμα μια “ορθολογικής” συμπεριφοράς που απαιτούσε την αποδοχή της αξιοπιστίας της της αποτροπής του αντιπάλου- θεωρείται ως απόρροια της κατοχής πυρηνικών όπλων. Πώς λοιπόν περαιτέρω διασπορά των όπλων δεν είναι προς όφελος της ειρήνης και της σταθερότητας; Αυτό είναι ένα δίλλημα το οποίο έχει απασχολήσει αρκετούς διεθνολόγους όπως τον Scott Sagan.
H διασπορά των πυρηνικών όπλων δεν έχει απασχολήσει μόνο πολιτικούς και θεωρητικούς αλλά και αυτούς που διαχειρίζονται τα όπλα αυτά, δηλαδή τους στρατιωτικούς. Θα προσπαθήσουμε να παρουσιάσουμε τις περιπτώσεις όπου προετάθει η χρήση τους μετά το τέλος του Β’ΠΠ όπως και σε περιπτώσεις όπου προετάθει η περαιτέρω διασπορά τους. Ο αναγνώστης θα πρέπει να έχει στο μυαλό του τις περιπτώσεις της Ουκρανίας και του Ιράν.
Ο Kenneth Waltz και ο de Masquita ήταν από τους πρώτους (ρεαλιστές) θεωρητικούς ο οποίοι συνηγορούσαν υπέρ της απόκτησης πυρηνικών από χώρες οι οποίες είχαν να αντιμετωπίσουν πυρηνικές δυνάμεις. Ο λόγος είναι “ορθολογικά” βασισμένος στο γεγονός ότι η πιθανότητα σύρραξης μεταξύ δύο πυρηνικών δυνάμεων τείνει προς το μηδέν διότι οι αντίπαλοι έχουν την αίσθηση του κόστους. Για να εξασφαλισθεί η σταθερότητα η οποία απορρέει από την κατοχή πυρηνικών όπλων πρέπει σύμφωνα με τον Waltz, να ισχύουν τρεις προϋποθέσεις. 1. Να μην υπάρξει ένας προληπτικός πόλεμος όπου ο αντίπαλος ο οποίος κατέχει πυρηνικά επιτίθεται στην εν δυνάμει πυρηνική δύναμη ώστε να την αποτρέψει από την ένταξη πυρηνικών στο οπλοστάσιό της. 2. Να υπάρχει δυνατότητα δεύτερου ανταποδοτικού πλήγματος εκατέρωθεν. 3. Αυστηρός κρατικός έλεγχος στο πυρηνικό οπλοστάσιο ώστε να αποφευχθεί μη εξουσιοδοτημένη χρήση εσκεμμένα ή μη. Στην περίπτωση προληπτικού κτυπήματος, το όποιο θα γίνει πριν ο αντίπαλος αποκτήσει πυρηνικά, θα πρέπει να είναι συντριπτικό και αυτό κατά τον Waltz είναι δύσκολο και κοστοβόρο με μόνη επιλογή την κατάληψη του εδάφους του αντιπάλου κάτι επίσης κοστοβόρο. Έτσι ο Waltz καταλήγει ότι μια προληπτική επίθεση είναι κατά των μακροπρόθεσμων συμφερόντων του επιτιθέμενου ενώ ο αμυνόμενος θα συνεχίσει την προσπάθεια κατοχής πυρηνικών. Ένας άλλος διεθνολόγος ο οποίος είχε προτείνει την διασπορά των πυρηνικών με το ανάλογο σκεπτικό είναι ο Mearsheimer. Το 1993 ο Mearsheimer είχε προτείνει τη απόκτηση πυρηνικών από την Γερμανία και Ουκρανία ώστε να εξισορροπηθεί η πυρηνική δυνατότητα της Ρωσίας.
Στο παραπάνω διεθνολογικό-θεωρητικό σχήμα υπάρχει και αντίλογος ο οποίος είναι βασισμένος στην οργανωσιακή θεωρία όπου οι ένοπλες δυνάμεις λειτουργούν αποκομμένα και με δικά τους κριτήρια. Έτσι δεν αποκλείεται, κατά τον Sagan, η παραπάνω συλλογιστική που υποθέτει ο Waltz να μην ισχύσει. Οι οργανισμοί έχουν την δική τους νοοτροπία και τις δικές τους προτεραιότητες οι οποίες ουκ ολίγες φορές, όπως έχει δείξει ο Simon March, είναι αντιφάσκουσες. Έτσι άλλες είναι οι αρχές και τα συμφέροντα του Στρατού Ξηράς και άλλα του Ναυτικού ή ακόμα του Γενικού Επιτελείου. Αρκετές φορές κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου υπήρχαν μη εξουσιοδοτημένες ενέργειες στην προετοιμασία του πυρηνικού οπλοστασίου ή και επιχειρησιακά λάθη τα οποία θα μπορούσαν να δώσουν το λάθος μήνυμα στον αντίπαλο (όπως ασκήσεις με βαλλιστικούς πυραύλους κατά τη κρίση του 1962 στη Κούβα). Με άλλα λόγια οι στρατιωτικοί ίσως έχουν μια έφεση στην χρήση όπλων και μάλιστα πυρηνικών όπως πρότεινε ο ΜακΑρθουρ στον Πόλεμο της Κορέας. Όμως ο Richard Βetts μελετώντας το θέμα λέει ότι δεν υπάρχει καμία διαφορά μεταξύ ενός πολιτικού και ενός στρατιωτικού στην παρότρυνση για χρήση πυρηνικών. Στη αναμέτρηση στη Κορέα και οι πολιτικοί και οι στρατιωτικοί συμβούλεψαν τον Τρούμαν κατά της χρήσης ατομικών όπλων.
Αρχίζοντας από την έναρξη της μεταπολεμικής περιόδου (1945) η πρώτη παρότρυνση για χρήση πυρηνικών προληπτικά γίνεται από το αμερικανικό Γενικό Επιτελείο το Σεπτέμβριου του 1945 στην εμπιστευτική αναφορά προς τον πρόεδρο Τρούμαν (SWNCC 282). Η απάντηση του Τρούμαν ήταν τελείως απορριπτική λέγοντας ότι σε προληπτικούς πόλεμους καταφεύγουν δικτάτορες και όχι δημοκρατικές χώρες. Παραταύτα, η πρόταση για προληπτικό πόλεμο δεν εγκαταλήφθει αλλά συνέχισε να είναι αντικείμενο συζήτησης. Τη ίδια δεκαετία ο Τσώρτσιλ ήταν ένα άλλος υποστηρικτής προληπτικού κτυπήματος εναντίον της ΕΣΣΔ. Το 1947 ο εκτός εξουσίας Τσώρτσιλ προσπάθησε να επηρεάσει τον γερουσιαστή Styles Bridges να μεριμνήσει ώστε οι ΗΠΑ να υιοθετήσουν την άποψη ότι εάν δεν γίνει προληπτικό κτύπημα θα έχουν στην ουσία παραδωθεί στη Μόσχα η οποία δεν θα δίσταζε να προβεί σε χρήση πυρηνικών όταν τα αποκτούσε.
Η άποψη του Τσώρτσιλ ναι μεν δεν εισακούστηκε αλλά παρόμοιες απόψεις συνέχισαν να προωθούνται μέχρι να απορριφθούν. Έτσι το 1950 στην αναφορά του Εθνικού Συμβουλίου Ασφαλείας (NSC 68) απορρίπτεται και πάλι μια προληπτική επίθεση με ατομικά όπλα στη ΕΣΣΔ με το σκεπτικό ότι η τελευταία, παρά τα πλήγματα, δεν θα παραδοθεί. Ο κύριος λόγος απόρριψης όμως ήταν ηθικός διότι ούτε ο αμερικανικός λαός αλλά ούτε οι σύμμαχοι των ΗΠΑ στην Ευρώπη θα υποστήριζαν προληπτικά κτυπήματα. Ο πτέραρχος Orvil Anderson απελύθη από τον Τρούμαν διότι υπεστήριζε δημοσίως προληπτικό πόλεμο. Ο Anderson δεν ήταν ο μόνος καθώς και άλλα επιφανή ονόματα όπως ο Curtis LeMay αλλά και εγχειρίδια της αεροπορίας έδειχναν προκατάληψη υπέρ του προληπτικού πολέμου. Η άποψη των παραπάνω στρατιωτικών συνάδει με την οργανωσιακή θεωρία όπου οι διαχειριστές των όπλων έχουν μια προτίμηση προς την χρήση τους.
Με την αλλαγή προεδρίας στο Λευκό Οίκο η προτάσεις για προληπτικό πόλεμο επανήλθαν. Το Κολλέγιο Αεροπορικού Πολέμου σε σχετική μελέτη (Project Control 1954) προωθούσε την άποψη ότι οι αμερικανικές αεροπορικές δυνάμεις θα έπρεπε να αποκτήσουν το έλεγχο του σοβιετικού εναέριου χώρου και οι ΗΠΑ να απαιτήσουν τελεσιγραφικά την απόσυρση των σοβιετικών δυνάμεων από την Α. Ευρώπη, διάλυση της Κομιντέρν, και εγκατάλειψη της σινοσοβιετικής συμμαχίας. To Γενικο Επιτελείο, μέσω του αρχηγού ναύαρχου Radford, προειδοποιούσε ότι η αμερικανική υπεροχη δεν θα είναι χωρίς όριο χρόνου και ότι μόλις οι Σοβιετικοί αποκτήσουν ένα αντίστοιχο με το αμερικανικό οπλοστάσιο (γύρω στο 1960) θα ξεκινήσουν οι εχθροπραξίες με την Αμερική να εχει χάσει το πλεονέκτημα. Πάλι βρίσκουμε μια προτίμηση αρκετών στρατιωτικών, αλλά όχι απαραίτητα της πλειοψηφίας, να συμπεριφέρονται όπως προτείνει η οργανωσιακή θεωρία. Ο πρόεδρος Αιζενχάουερ παρότι άκουγε με συμπάθεια τα παραπάνω δεν έκανε αποδεκτές τέτοιες προτάσεις όχι μόνο για λόγους ηθικούς αλλά για στρατιωτικούς. Ακόμα και σε περίπτωση νίκης το πολιτικό και υλικό κόστος θα ήταν δυσβάστακτο ακόμα και στην διαχείριση της επικράτειας του ηττημένου. Συνοπτικά ο Αιζενχάουερ δήλωσε ότι η καλύτερη νίκη είναι η αποφυγή πυρηνικού πολέμου.
Μέχρι εδώ βλέπουμε ότι αρκετοί στρατιωτικοί είχαν συλλάβει την ιδέα προληπτικού κτυπήματος, συνηγορούσαν και σχεδίαζαν επί αυτού με τη πολιτική ηγεσία να διαφωνεί ως προς την υιοθέτησή της. Δηλαδή τεκμηριώνεται ιστορικά ο πειρασμός για μία δύναμη να κτυπήσει πρώτη ενώ ο αντίπαλος είναι ακόμα αδύναμος. Κάτι παρόμοιο συνέβη και την περίπτωση του Πακιστάν όπου σε διάφορες περιπτώσεις (κατά την σινοινδική σύρραξη του 1962 και κατά τον προληπτικό πόλεμο του Πακιστάν με την Ινδία το 1965 και 1971) η στρατιωτική ηγεσία είχε πρωτεύοντα ρόλο στις προληπτικές επιθέσεις ώστε να κτυπηθεί ο αντίπαλος από πλεονεκτική θέση. Σκέψεις για προληπτικό πυρηνικό κτύπημα εναντίον της Ινδίας φαίνεται να υπήρξαν και κατά την κρίση του Κασμίρ το 1990 με την πρόεδρο Μπούτο να βρίσκεται σε αδύναμη θέση πριν την αποπομπή της από το στρατό.
Στην περίπτωση της Ουκρανίας δεν έχουμε τη δημιουργία πυρηνικού οπλοστασίου αλλά την διάλυση του. Σύμφωνα με δημοσιεύματα αμερικανικών εφημερίδων (Boston Globe) ο πρόεδρος της Ρωσίας Γιέλτσιν είχε αποδεχτεί ως επιλογή την προληπτική επίθεση εναντίον της Ουκρανίας εάν δεν παρέδιδε τα πυρηνικά της. Τότε ο Mearsheimer είχε δηλώσει ότι η ύπαρξη ενός μικρού ή ακόμα και πιθανού ουκρανικού οπλοστασίου θα ήταν αρκετό να αποτρέψει οποιαδήποτε ρωσική επιθετική ενέργεια. Παρομοίως και ο Barry Posen το 1993 συνηγορούσε στην κατοχή πυρηνικών από την Ουκρανία ως μέσο μακροπρόθεσμης σταθερότητας. H ύπαρξη όμως ενός μικρού πυρηνικού οπλοστασίου ίσως δεν θα ήταν αρκετός ως αποτρεπτικός παράγοντας για την Μόσχα. Κατά την διάρκεια της σινοσοβιετικής κρίσης του 1969 οι Σοβιετικοί είχαν κάνει προετοιμασίες για προληπτική χρήση πυρηνικών εναντίων των περιορισμένων ακόμα κινεζικών εγκαταστάσεων πυρηνικών όπλων. Το Πολιτμπουρο όμως δεν έδωσε έγκριση για χρήση πυρηνικών.
Συμπερασματικά βλέπουμε ότι παρά τις διάφορες εκκλήσεις στρατιωτικών για προσφυγή σε προληπτική χρήση πυρηνικών, όπως προέβλεψε η οργανωσιακή θεωρία στο τέλος απερρίφθησαν όλες και δεν υπήρξε καμία χρήση πυρηνικών όπως προέβλεψε η θεωρία των διεθνολόγων. Βέβαια, κάτι το οποίο δεν έχει γίνει μέχρι τώρα δεν σημαίνει ότι αποκλείεται στο μέλλον όπως λέει η οργανωσιακή θεωρία η οποία και συμπληρώνει ότι δεν αποκλείεται και μη κρατικοί δρώντες να προσπαθήσουν να κάνουν απειλή χρήσης πυρηνικών. Πάντως μέχρι στιγμής βρισκόμαστε στην προσπάθεια πραγματοποίηση της πρώτης υπόθεσης του Mearsheimer. Δηλαδή, ότι το προληπτικό κτύπημα πρέπει να είναι συντριπτικό αλλιώς δεν θα σταματήσει τον αντίπαλο από την κατασκευή πυρηνικών. Κάτι τέτοιο δεν βλέπουμε στην Ουκρανία όπου εκεί η προληπτική επίθεση των Ρώσων είχε διαφορετικά αίτια αλλά σε περίπτωση μη πλήρους ήττας των Ουκρανών οι σκέψεις για απόκτηση πυρηνικών ίσως επανέλθουν σε αυτούς. Στο δε Ιράν όπου η επίθεση των Ισραηλινών είχε ως άμεσο στόχο το πυρηνικό οπλοστάσιο του Ιράν δεν έχουμε ακόμη ένδειξη ότι η υπόθεση (1) εκπληρώνεται όπως άλλωστε δεν έγινε με τους προληπτικούς βομβαρδισμούς από τις ΗΠΑ τον περασμένο χρόνο.
*Ο Γεράσιμος Σεριάτος είναι απόφοιτος Queens College, City University of New York, Graduate School and University Center of The City University of New York.
