Οι διαδηλώσεις στη Γαλλία φέρνουν στην επιφάνεια προβλήματα που συσσωρεύονταν πριν εμφανιστούν οι πρώτοι αποκλεισμοί σχολείων: υποβάθμιση της εκπαίδευσης, οικονομική ανασφάλεια και δυσπιστία απέναντι στην πολιτική εξουσία. Το μαθητικό αίτημα για αξιοπρεπείς συνθήκες μάθησης συναντήθηκε με την αγανάκτηση για την ακρίβεια και τη λειτουργία των δημόσιων υπηρεσιών. Αυτή η συνάντηση εξηγεί τη διεύρυνση των κινητοποιήσεων και τη δυσκολία να αντιμετωπιστούν με μία μεμονωμένη κυβερνητική παραχώρηση.
Η αφετηρία του μαθητικού κύματος εντοπίζεται στο λύκειο Σεντ-Εξιπερί του Κρετέιγ, στα προάστια του Παρισιού. Μετά τις πρώτες κινητοποιήσεις εκπαιδευτικών στα μέσα Σεπτεμβρίου, ο αποκλεισμός της 21ης Σεπτεμβρίου αποτέλεσε σημείο αναφοράς για την εξάπλωση της διαμαρτυρίας. Οι μαθητές ζητούσαν κάλυψη των κενών εκπαιδευτικών, αντικατάσταση των απόντων και καλύτερες υποδομές. Στα αιτήματα προστέθηκαν η επιβάρυνση των ωρολογίων προγραμμάτων και η ανασφάλεια γύρω από το Parcoursup, το σύστημα εισαγωγής στην ανώτατη εκπαίδευση.
Μέσα σε περίπου δέκα ημέρες, οι αποκλεισμοί εξαπλώθηκαν από τα παρισινά προάστια σε πολλές περιοχές της χώρας. Η Le Monde περιγράφει μια κινητοποίηση που αναπτύχθηκε αυθόρμητα στα λύκεια, ενισχύθηκε από τα κοινωνικά δίκτυα και στη συνέχεια προσέλκυσε πανεπιστημιακές κοινότητες. Η συσσωρευμένη εμπειρία της σχολικής καθημερινότητας ήταν αρκετή για να προκαλέσει την έκρηξη, χωρίς να προηγηθεί κάποια νέα μεταρρύθμιση.
Στις 6 Οκτωβρίου, σύμφωνα με το TIME, περισσότεροι από 250.000 άνθρωποι συμμετείχαν σε κινητοποιήσεις, με γονείς, εκπαιδευτικούς και συνδικαλιστές να πλαισιώνουν τους μαθητές. Η εκπαιδευτική διαμαρτυρία αποκτούσε πλέον ευρύτερη κοινωνική υποστήριξη.
Η 17η Οκτωβρίου έγινε το μεγάλο σημείο συνάντησης διαφορετικών διεκδικήσεων. Οι αρχές υπολόγισαν τους συμμετέχοντες σε 550.000, ενώ οι οργανωτές σε περίπου 800.000. Μαθητές, φοιτητές, συνδικαλιστές, παλαιοί συμμετέχοντες στα Κίτρινα Γιλέκα, ακτιβιστές για το κλίμα και αγρότες βρέθηκαν στους δρόμους. Η κινητοποίηση απέκτησε μαζικότητα ακριβώς επειδή συγκέντρωσε διαφορετικές εμπειρίες κοινωνικής πίεσης.
Η κοινή παρουσία, ωστόσο, δεν σημαίνει κοινή ιδεολογία. Ένας μαθητής που ζητά καθηγητές, ένας εργαζόμενος που διεκδικεί καλύτερο μισθό και ένας πολίτης που δυσκολεύεται να πληρώσει τα καύσιμα μπορούν να συμμετέχουν στην ίδια πορεία, διαφωνώντας για τα κόμματα, την οικονομία ή τις μορφές αντίστασης. Η κοινωνική δυσαρέσκεια δημιουργεί συμμαχίες, αλλά η μετατροπή τους σε σταθερό πολιτικό σχέδιο απαιτεί περισσότερα από την αγανάκτηση.
Οι λεηλασίες και οι καταστροφές είναι καταγεγραμμένα γεγονότα. Η συλλογική ενοχοποίηση των διαδηλωτών δεν προκύπτει από αυτά. Δημοσιογράφοι του Associated Press κατέγραψαν λεηλατημένα καταστήματα, πυρπολήσεις και συγκρούσεις. Ο υπουργός Εσωτερικών απέδωσε τις επιθέσεις σε βίαιες ομάδες της άκρας Αριστεράς και σε άτομα που εκμεταλλεύθηκαν την αναταραχή για πλιάτσικο. Το ίδιο πρακτορείο περιέγραψε την πλειονότητα των διαδηλωτών ως ειρηνική.
Η διάκριση έχει ουσιαστική σημασία. Μια λεηλασία μπορεί να καταστρέψει τον βιοπορισμό ανθρώπων που αντιμετωπίζουν τις ίδιες οικονομικές δυσκολίες με τους διαδηλωτές. Παράλληλα, η παρουσία δραστών σε μια κινητοποίηση δεν ακυρώνει τις διεκδικήσεις όσων διαμαρτύρονται ειρηνικά. Η πολιτική διαμαρτυρία, η επιδίωξη σύγκρουσης και η κλοπή για προσωπικό όφελος χρειάζονται χωριστή εξέταση, ακόμη και όταν εκτυλίσσονται στον ίδιο δρόμο.
Οι απαντήσεις των συμμετεχόντων στις κατηγορίες διαφέρουν. Σε συνεντεύξεις στη Le Monde, μαθητές και φοιτητές καταδίκασαν τις λεηλασίες, ενώ ορισμένοι εξέφρασαν κατανόηση για την οργή που οδηγεί σε καταστροφές, επικαλούμενοι την αστυνομική βία και την κυβερνητική αδιαφορία. Άλλοι επέμειναν ότι η αλληλεγγύη και τα αιτήματα της ημέρας χάθηκαν πίσω από τις εικόνες των επεισοδίων. Αυτές είναι διαφορετικές προσωπικές τοποθετήσεις, όχι μια ενιαία θέση του κινήματος.
Εκπρόσωποι των Κίτρινων Γιλέκων που συμμετείχαν στη διοργάνωση, σύμφωνα με τους Irish Times, αρνήθηκαν να αποκηρύξουν τη βία με τους όρους που τους τέθηκαν, θεωρώντας ότι τους ζητείται να καταδικάσουν τη λαϊκή οργή. Η UNEF επέμεινε στη συνέχιση της πίεσης για την εκπαίδευση. Οι τοποθετήσεις αυτές αποκαλύπτουν και ένα εσωτερικό πρόβλημα: πώς διατηρείται η ενότητα μιας κινητοποίησης όταν οι συμμετέχοντες διαφωνούν για τα όρια της δράσης της;
Η δημόσια εικόνα των διαδηλώσεων αποτελεί επίσης πεδίο αντιπαράθεσης. Τα τμήματα της CGT και της CFDT στη France Télévisions κατηγόρησαν το France 2 ότι αφιέρωσε δυσανάλογο χρόνο στις καταστροφές, υποβαθμίζοντας τις διεκδικήσεις. Η καταγγελία αφορά τις δημοσιογραφικές επιλογές και δεν αναιρεί τα επεισόδια. Αναδεικνύει, όμως, πόσο διαφορετική εικόνα σχηματίζει το κοινό ανάλογα με το αν ακούει τα αιτήματα ή παρακολουθεί κυρίως τις συγκρούσεις.
Ως προς την οργάνωση, συνυπάρχουν πρωτοβουλίες από τη βάση και συνδικαλιστικός συντονισμός. Η μαθητική ένωση USL απηύθυνε πανεθνικά καλέσματα, ενώ οργανώσεις υποστήριξαν τους αποκλεισμούς και τις πορείες. Η αυτονομία και η οργάνωση συνυπάρχουν: ένα κίνημα μπορεί να διαθέτει εκπροσώπους, χωρίς αυτοί να ελέγχουν όλες τις τοπικές δράσεις.
Η Ανυπότακτη Γαλλία του Μελανσόν, υποστήριξε ενεργά τις κινητοποιήσεις. Η παρουσία στελεχών της και η δημόσια στήριξη αποτελούν πολιτική παρέμβαση, αλλά δεν αποδεικνύουν από μόνες τους ότι το κόμμα δημιούργησε ή διευθύνει ολόκληρο το κίνημα. Η πολιτική επιρροή χρειάζεται να διακρίνεται από την οργανωτική καθοδήγηση.
Οι ιδεολογικές αναφορές ποικίλλουν. Οι διεκδικήσεις για δημόσιες υπηρεσίες και κοινωνική ισότητα συναντούν την παράδοση της Αριστεράς, ενώ η δυσπιστία προς τους αντιπροσώπους θυμίζει την εμπειρία των Κίτρινων Γιλέκων. Στους συγκρουσιακούς χώρους υπάρχουν αναρχικές, αντικαπιταλιστικές και αντιφασιστικές επιρροές. Το black bloc αφορά κυρίως μια μορφή συλλογικής δράσης και απόκρυψης ταυτότητας, χωρίς ενιαία επίσημη ηγεσία. Η παρουσία του δεν τεκμηριώνει κεντρική καθοδήγηση όλων των διαδηλωτών.
Οι αντιδράσεις των Γάλλων πολιτικών φανερώνουν διαφορετικές προτεραιότητες. Ο Εμανουέλ Μακρόν, στο διάγγελμά του μετά τα επεισόδια, καταδίκασε τις καταστροφές και ζήτησε ηρεμία. Παράλληλα αναγνώρισε ότι οι ειρηνικοί διαδηλωτές έχουν θεμιτά παράπονα και ότι πρέπει να διακρίνονται από εκείνους που προκαλούν χάος. Η στάση αυτή συνδυάζει την υπεράσπιση της δημόσιας τάξης με την αναγνώριση κοινωνικών αιτημάτων.
Ο Σεμπαστιέν Λεκορνί κατηγόρησε την Ανυπότακτη Γαλλία για εκλογική αξιοποίηση της μαθητικής δυσαρέσκειας. Η Μαρίν Λεπέν προέβαλε την αποκατάσταση της τάξης, την πειθαρχία στα σχολεία και την ενίσχυση της αστυνομίας. Έτσι, η διαμάχη αφορά και το ποιος θα ορίσει το πολιτικό νόημα των γεγονότων: κοινωνική αδικία, κυβερνητική ανεπάρκεια ή κρίση ασφάλειας.
Ο Ζαν-Λικ Μελανσόν, ήδη πριν από τη 17η Οκτωβρίου, παρουσίαζε τις μαθητικές κινητοποιήσεις ως ένδειξη πολιτικής και συνδικαλιστικής ωριμότητας. Υποστήριξε τη μείωση της ηλικίας ψήφου στα 16 και την κατάργηση της επιλεκτικής εισαγωγής στα πανεπιστήμια. Απαντώντας στους επικριτές του, δήλωσε ότι το κόμμα του δεν οργανώνει το κίνημα και ότι επιθυμεί ειρηνική δράση. Η στήριξή του συνδέεται, επομένως, με συγκεκριμένες προγραμματικές θέσεις και με τη διεκδίκηση της νεανικής ψήφου.
Οι Γάλλοι διανοητές δεν συγκλίνουν σε μία ερμηνεία. Ο οικονομολόγος Τομά Πικετί, σε άρθρο του στη Le Monde στις 17 Οκτωβρίου, έθεσε στο επίκεντρο την εκπαιδευτική ανισότητα και την κατανομή των πόρων. Αμφισβήτησε ότι η Γαλλία στερείται συνολικά των μέσων για να επενδύσει στην εκπαίδευση, επισημαίνοντας την αύξηση του ιδιωτικού πλούτου παράλληλα με το δημόσιο χρέος. Κατά την ανάλυσή του, το κρίσιμο ζήτημα είναι ποιοι διαθέτουν τους πόρους και πώς κατανέμονται.
Ο ιστορικός Κεντέν Ντελιερμόζ, γράφοντας στις 20 Οκτωβρίου, προειδοποίησε ότι η εστίαση στους βανδαλισμούς αποκρύπτει την κοινωνική δυναμική της κινητοποίησης. Συνέδεσε τις αναφορές στη Γαλλική Επανάσταση, στην Κομμούνα και στον Μάη του 1968 με την ανάγκη των συμμετεχόντων να εκφράσουν το βάθος της οργής τους. Έδωσε ιδιαίτερο βάρος στην καταστολή και στην προστασία των δημοκρατικών ελευθεριών, χωρίς να θεωρεί δεδομένο ότι βρίσκεται σε εξέλιξη μια νέα επανάσταση.
Διαφορετική έμφαση έδωσε ο φιλόσοφος Ολιβιέ Πουριόλ, στο Vanity Fair. Υποστήριξε ότι οι καταστροφές στερούν από τους ειρηνικούς διαδηλωτές τη δημόσια ορατότητά τους: οι εικόνες της λεηλασίας κυριαρχούν και τα αιτήματα χάνονται. Ταυτόχρονα επέκρινε την εξουσία όταν περιορίζει τη συζήτηση στην υποχρέωση καταδίκης της βίας. Στη δική του ανάγνωση, η κοινωνική διαμαρτυρία κινδυνεύει να αποσιωπηθεί τόσο από τους καταστροφείς όσο και από τον τρόπο με τον οποίο η κυβέρνηση απαντά σε αυτούς.
Στην ευρωπαϊκή συζήτηση, ο Γιάνης Βαρουφάκης, με παρέμβασή του στο UnHerd πριν από τη 17η Οκτωβρίου, εξέφρασε αλληλεγγύη στους μαθητές και ερμήνευσε την κινητοποίηση ως αντίδραση στη μακροχρόνια υποεπένδυση στο μέλλον των νέων. Δεν περιορίστηκε, όμως, στην υποστήριξη του αυθορμητισμού. Τόνισε την ανάγκη να μετατραπεί η οργή σε οργανωμένο πρόγραμμα, με χρηματοδότηση της εκπαίδευσης και δημόσιες επενδύσεις. Προειδοποίησε επίσης ότι η απογοήτευση και ο κοινωνικός διχασμός μπορούν να αξιοποιηθούν από την Ακροδεξιά.
Οι πανεπιστημιακοί που μελετούν τη Γαλλία διαφωνούν για το εκλογικό αποτέλεσμα. Ο Πολ Σμιθ, από το Πανεπιστήμιο του Νότιγχαμ, εκτιμά ότι η Λεπέν είναι η βασική ωφελημένη. Ο Εμίλ Σαμπάλ, από το Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου, είναι πιο επιφυλακτικός: ο φόβος της αταξίας έχει ιστορικά ενισχύσει και συντηρητικές ή κεντρώες δυνάμεις. Η κοινωνική αναταραχή δεν μεταφράζεται αυτόματα σε συγκεκριμένη εκλογική επιλογή.
Εκτός Ευρώπης, ο Αυστραλός ιστορικός Πίτερ ΜακΦί, του Πανεπιστημίου της Μελβούρνης, συνέδεσε το σημερινό κύμα με την αίσθηση περιορισμένων προοπτικών που χαρακτήριζε και τη νεανική αμφισβήτηση του 1968. Παράλληλα επέμεινε στη διάκριση ανάμεσα στους μαθητές και τους υποστηρικτές τους και στις ομάδες που λεηλατούν. Προειδοποίησε ότι οι καταστροφές μπορούν να αντιστρέψουν την αρχική κοινωνική συμπάθεια, να προκαλέσουν διαφωνίες μεταξύ μαθητών και συνδικάτων και να ενισχύσουν τη Λεπέν. Η έκβαση, κατά τον ίδιο, παραμένει ανοιχτή.
Ο δοκιμιογράφος Άνταμ Γκόπνικ, σε συνέντευξή του στο New Yorker στις 20 Οκτωβρίου, έδωσε μεγαλύτερο βάρος στην πολιτική αγωνία ενόψει των προεδρικών εκλογών. Εξήγησε τη διαμαρτυρία στον δρόμο ως καθιερωμένο τρόπο έκφρασης σε ένα ιδιαίτερα συγκεντρωτικό κράτος. Ωστόσο, εκτίμησε ότι η βίαιη κλιμάκωση ευνοεί όσους υπόσχονται αποκατάσταση της τάξης, ιδιαίτερα την Ακροδεξιά. Η δική του αξιολόγηση του Μακρόν είναι σαφώς επιεικέστερη από εκείνη του Πικετί ή του Βαρουφάκη.
Αυτές οι παρεμβάσεις αναδεικνύουν τρία βασικά ερωτήματα: ποια κοινωνικά προβλήματα παράγουν την οργή, πώς η βία μεταβάλλει το περιεχόμενο της διαμαρτυρίας και ποιος μπορεί να αξιοποιήσει πολιτικά την κρίση. Η αποδοχή της σοβαρότητας των αιτημάτων δεν συνεπάγεται συμφωνία για τις τακτικές του κινήματος. Αντίστοιχα, η καταδίκη των λεηλασιών δεν απαντά στις αιτίες που έφεραν εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους στους δρόμους.
Για το μέλλον, η αντοχή των κινητοποιήσεων θα εξαρτηθεί από τη δυνατότητά τους να διαμορφώσουν σαφή κοινά αιτήματα, αξιόπιστη εκπροσώπηση και διάρκεια πέρα από τις ημέρες μαζικής διαδήλωσης. Η διεύρυνση αυξάνει την πίεση προς την κυβέρνηση, αλλά δυσκολεύει τη διαπραγμάτευση: ποιος εκπροσωπεί ποιους και ποια παραχώρηση θα θεωρηθεί επαρκής;
Ουσιαστικές παρεμβάσεις στην εκπαίδευση μπορούν να μειώσουν την ένταση. Σταθερός συντονισμός με τους εργαζομένους μπορεί να δώσει μεγαλύτερη διάρκεια στις διεκδικήσεις. Αντίθετα, η επανάληψη λεηλασιών και συγκρούσεων μπορεί να απομακρύνει υποστηρικτές και να μεταφέρει τη συζήτηση από την κοινωνική πολιτική στην ασφάλεια.
Η κυβέρνηση θα κριθεί από το αν μπορεί να προστατεύσει τους πολίτες και να απαντήσει ουσιαστικά στα προβλήματά τους. Το κίνημα θα κριθεί από το αν μπορεί να μετατρέψει τη μαζική συμμετοχή σε συγκεκριμένες αλλαγές. Εκεί θα φανεί αν αυτή η έκρηξη θα αφήσει πίσω της θεσμικά και κοινωνικά αποτελέσματα ή βαθύτερη απογοήτευση.
