Του Αχιλλέα Ταουξή, Υποστρατήγου ε.α.
Σαράντα τρία χρόνια στις Ένοπλες Δυνάμεις σε μαθαίνουν κάτι απλό, αλλά πολύ ουσιαστικό. Όταν αρνείσαι να μετρήσεις την απόδοσή σου, δεν αποφεύγεις την ήττα, αλλά απλά την καθυστερείς και όταν τελικά έρθει, την πληρώνεις ακριβότερα. Αυτό ακριβώς κάνουμε στην παιδεία εδώ και μισό αιώνα.
Τα αποτελέσματα του PISA 2025 είναι δύσκολο να αγνοηθούν. Το 49,5% των δεκαπεντάχρονων Ελλήνων βρίσκεται κάτω από το βασικό επίπεδο επάρκειας στα Μαθηματικά, ενώ η Ελλάδα βρίσκεται κάτω από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ και στα τρία πεδία που εξετάζονται, δηλαδή Μαθηματικά, Ανάγνωση και Φυσικές Επιστήμες. Η υποχώρηση από το 2018 είναι μεγαλύτερη από τον μέσο όρο των χωρών που συμμετέχουν.
Αλλάξαμε υπουργούς και συστήματα, αλλάξαμε εξετάσεις και προγράμματα, δημιουργήσαμε νέες δομές και καταργήσαμε παλιές, χωρίς όμως να αλλάξουμε το σημαντικότερο που είναι η κουλτούρα της συστηματικής μέτρησης του αποτελέσματος.
Το παράδοξο είναι ότι η Ελλάδα δεν πάσχει από έλλειψη μεταρρυθμίσεων στην παιδεία, αλλά πάσχει από έλλειψη συνέχειας, αξιολόγησης και λογοδοσίας για το αν αυτές οι μεταρρυθμίσεις πέτυχαν.
Η σημερινή κατάσταση δεν μπορεί να αποδοθεί σε μία κυβέρνηση ή σε έναν υπουργό. Απλά είναι το αποτέλεσμα μιας πολιτικής κουλτούρας που επί δεκαετίες προτιμά τη διαχείριση από τη λογοδοσία. Η πραγματική μεταρρύθμιση έχει πολιτικό κόστος σήμερα, ενώ το όφελος της φαίνεται χρόνια αργότερα, όταν τα παιδιά που βρίσκονται τώρα στα θρανία, θα έχουν γίνει οι αυριανοί πολίτες. Το μέλλον, βέβαια, δεν ψηφίζει…
Την ίδια στιγμή που υποβαθμίζεται η ποιότητα της εκπαίδευσης, συρρικνώνεται και ο αριθμός των παιδιών που θα την λάβουν. Το 2025 γεννήθηκαν στην Ελλάδα μόλις 65.594 παιδιά, αριθμός ιστορικά χαμηλός, ενώ από το 2011 οι θάνατοι ξεπερνούν σταθερά τις γεννήσεις. Το δημογραφικό πρόβλημα δεν είναι πλέον μια προειδοποίηση για το αύριο αλλά είναι σχεδόν μία πολύ δύσκολα αναστρέψιμη πραγματικότητα του σήμερα.
Με βάση τα παραπάνω, έχουμε την διασταύρωση δύο κρίσεων, που εξακολουθούμε να αντιμετωπίζουμε σαν να μην έχουν σχέση μεταξύ τους. Λιγότερα παιδιά και ταυτόχρονα χαμηλότερες εκπαιδευτικές επιδόσεις. Εκρηκτικό μίγμα για τα θεμέλια μιας χώρας! Δεν χάνουμε μόνο πληθυσμό, αλλά κινδυνεύουμε να χάσουμε και το ανθρώπινο κεφάλαιο, που θα μπορούσε να στηρίξει την οικονομία, την επιστήμη, την καινοτομία και την άμυνα της χώρας.
Θυμάμαι ακόμη πέντε στρατιώτες μου, παιδιά χαμηλού εισοδήματος, που ήθελαν να προσφέρουν τα μεροκάματα της άδειάς τους για να μεγαλώσει η βιβλιοθήκη, χωρίς κανείς να τους το έχει ζητήσει.
Αυτή η εμπειρία με έπεισε περισσότερο από οποιαδήποτε μελέτη, ότι το πρόβλημα δεν είναι πως οι νέοι μας δεν θέλουν να μάθουν. Η δίψα για γνώση υπάρχει και πολλές φορές είναι εντυπωσιακή. Το πραγματικό ζήτημα είναι τι τους προσφέρουμε εμείς στα δώδεκα χρόνια της υποχρεωτικής εκπαίδευσης. Θα έπρεπε να τους δίνουμε όχι μόνο γνώσεις, αλλά και την ικανότητα να σκέφτονται, να κρίνουν, να αμφισβητούν και τελικά να σχηματίζουν τη δική τους άποψη.
Και εδώ επιστρέφουμε στην αξιολόγηση, η οποία εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται στη χώρα μας σαν κάτι σχεδόν απειλητικό. Η αξιολόγηση δεν πρέπει να γίνει εργαλείο τιμωρίας, ούτε εργασιακού εκβιασμού, αλλά είναι αδύνατον να βελτιώσεις ένα σύστημα που αρνείσαι να μετρήσεις. Ένα εκπαιδευτικό σύστημα που δεν αξιολογείται δεν προστατεύει μόνο τον ανεπαρκή εκπαιδευτικό, αλλα αδικεί και τον εξαιρετικό, ενώ τελικά αφήνει τον μαθητή να πληρώνει και για τους δύο.
Το ίδιο ισχύει για την παιδαγωγική επάρκεια. Η γνώση ενός αντικειμένου δεν σημαίνει αυτομάτως ικανότητα διδασκαλίας του. Ο καλός επιστήμονας δεν είναι κατ’ ανάγκη καλός δάσκαλος, γιατί η διδασκαλία απαιτεί διαφορετικές δεξιότητες και προϋποθέτει ότι κάποιος έχει μάθει όχι μόνο τι πρέπει να μεταδώσει, αλλά και πώς θα το μεταδώσει σε ένα παιδί ή έναν έφηβο.
Το κόστος αυτής της αδυναμίας έχει ήδη περάσει στην οικονομία. Επιχειρήσεις αναζητούν ειδικευμένο προσωπικό που δυσκολεύονται να βρουν, η παραγωγικότητα παραμένει χαμηλή, παρά τις πολλές ώρες εργασίας και οι καλύτερα καταρτισμένοι νέοι συχνά αναζητούν αλλού τις ευκαιρίες που δεν βρίσκουν εδώ. Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος, στον οποίο η χώρα επενδύει λιγότερο στο ανθρώπινο κεφάλαιό της, δυσκολεύεται να κρατήσει τους καλύτερους και στη συνέχεια αναρωτιέται γιατί δεν διαθέτει το προσωπικό που χρειάζεται.
Το πρόβλημα γίνεται ακόμη σοβαρότερο όταν το δούμε από την πλευρά της εθνικής ασφάλειας. Μια χώρα με λιγότερους, γηραιότερους και ανεπαρκώς καταρτισμένους ανθρώπους δεν μπορεί να στηρίξει εύκολα ούτε την οικονομία της, ούτε την άμυνά της. Η εθνική ισχύς δεν μετριέται μόνο σε μαχητικά, φρεγάτες και πυραύλους, αλλά χρειάζεται ανθρώπους που θα τα χειριστούν, θα τα συντηρήσουν, θα τα σχεδιάσουν, θα τα κατασκευάσουν και τελικά θα τα χρηματοδοτήσουν. Η άμυνα μιας χώρας αρχίζει πολύ πριν από το στρατόπεδο. Αρχίζει από το σχολείο.
Για αυτό δεν χρειάζεται άλλη μία μεγάλη εξαγγελία ή ένας ακόμη νόμος που θα παρουσιαστεί ως η λύση όλων των προβλημάτων. Χρειάζεται να εφαρμοστεί πραγματικά η αξιολόγηση που ήδη προβλέπει η νομοθεσία, με αντικειμενικά και διαφανή κριτήρια και με στόχο τη βελτίωση, όπως επίσης απαιτείται ουσιαστική πιστοποίηση παιδαγωγικής επάρκειας, πριν από τον διορισμό και κυρίως χρειάζεται να γνωρίζουμε με στοιχεία, τι λειτουργεί και τι δεν λειτουργεί.
Πάνω απ’ όλα, όμως πρέπει να αντιμετωπίσουμε την παιδεία ως αυτό που πραγματικά είναι. Δηλαδή όχι ως μία ακόμη κοινωνική πολιτική, αλλά βασικό στοιχείο της εθνικής ισχύος. Το ανθρώπινο κεφάλαιο πρέπει να βρίσκεται στον ίδιο σχεδιασμό με την οικονομία, την τεχνολογία, την άμυνα και τη δημογραφική πολιτική, γιατί μια χώρα δέκα εκατομμυρίων ανθρώπων δίπλα σε μια χώρα πολλαπλάσιου πληθυσμού δεν μπορεί να στηρίζεται μόνο στο πόσα όπλα αγοράζει, μα πρέπει να φροντίζει και ποιοι άνθρωποι θα τα στελεχώσουν.
Το ερώτημα δεν είναι πλέον αν θα πληρώσουμε το κόστος. Το πληρώνουμε ήδη, σε κάθε επιχείρηση που δεν βρίσκει ανθρώπους με τις δεξιότητες που χρειάζεται, σε κάθε νέο που φεύγει επειδή δεν βλέπει προοπτική και σε κάθε μαθητή που ολοκληρώνει την υποχρεωτική εκπαίδευση χωρίς τις γνώσεις που θα έπρεπε να θεωρούμε αυτονόητες.
Το πληρώνουμε κυρίως με χρόνο, γιατί πενήντα χρόνια είναι πάρα πολλά για να εξακολουθούμε να μιλάμε απλώς για «πρόβλημα της παιδείας». Κάποια στιγμή πρέπει να αντιληφθούμε ότι πραγματικά αποτελεί αποτέλεσμα επιλογών.
Και αν συνεχίσουμε να μεταφέρουμε το κόστος από γενιά σε γενιά, υπάρχει ο κίνδυνος να φτάσουμε κάποτε σε ένα σημείο όπου δεν θα έχουμε αρκετούς ανθρώπους ούτε για να διορθώσουμε τα λάθη του παρελθόντος. Τότε δεν θα έχουμε απλώς αποτύχει να προετοιμάσουμε το μέλλον μας. Θα έχουμε αφήσει το μέλλον να χαθεί μπροστά στα μάτια μας.
Αχιλλεύς Ταουξής
Ο Αχιλλέας Ταουξής είναι Υποστράτηγος ε.α. του Ελληνικού Στρατού, με πολυετή εμπειρία στους τομείς της αμυντικής πολιτικής, της στρατηγικής και των διεθνών σχέσεων. Έχει διατελέσει Αναπληρωτής Γενικός Διευθυντής Πολιτικής Εθνικής Άμυνας και Διεθνών Σχέσεων του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας, καθώς και Διευθυντής της ελληνικής Προεδρίας της Συντονιστικής Επιτροπής της Διαβαλκανικής Υπουργικής Άμυνας (SEDM-CC/PMSC). Το 2023, ως στέλεχος του ΓΕΕΘΑ, διηύθυνε τη Γραμματεία Συντονισμού Διασκέψεων Διεθνών Οργανισμών και εκπροσώπησε τον Αρχηγό ΓΕΕΘΑ στην έναρξη του NATO Training Technology Conference στην Αθήνα. Έχει επίσης συμμετάσχει ως ομιλητής σε ημερίδες για τη διεθνή ασφάλεια, το ΝΑΤΟ, την Ευρωπαϊκή Ένωση και την ελληνική εξωτερική πολιτική.
Δυστυχώς, στρατηγέ, στην Ελλάδα γίνονται όλα στο γόνατο. Έχω υποστηρίξει και υποστηρίζω ότι σε τρεις τουλάχιστον τομείς, την εξωτερική πολιτική, την αμυντική και την παιδεία, θα έπρεπε να υπάρχει υπερκομματικό συμβούλιο, το οποίο θα χαράσσει πολιτική εις βάθος χρόνου και όχι ν’ αποφασίζει ο κάθε υπουργίσκος, ο οποίος συνήθως είναι και άσχετος με τα θέματα αυτά, στο γόνατο πολιτική.
Η κάθε κυβέρνηση θα έπρεπε να δεσμεύεται ν’ ακολουθεί πιστά την από το υπερκομματικό όργανο χαραγμένη πολιτική στους τρεις αυτούς τομείς και να επιβλέπεται γι αυτό από το ίδιο όργανο. Τυχόν απαιτούμενες αλλαγές, λόγω αλλαγών των συνθηκών, θα γινόταν και πάλι από το ίδιο όργανο και μόνο. Μένει να ορισθεί από ποιους και πώς θα οριζόταν τα μέλη τού ΥΠΕΡΚΟΜΜΑΤΙΚΟΥ (επαναλαμβάνω και πάλι) οργάνου.
Θα ήθελα και εγώ να γράψω το άρθρο του στρατηγού -αλλά θα προτιμούσα να το είχαν γράψει -αν όχι όλοι -οι περισσότεροι των εκπαιδευτικών -των δεύτερων γονέων των παιδιών μας-και όσοι ”περνιούνται” για πνευματικοί άνθρωποι και όλοι οι κληρικοί να τα έλεγαν από άμβωνος από τότε που
οι κυβερνήσεις της Αλλαγής από το 1981 κατάργησαν την αξιολόγηση και τους αξιολογητές – και υποχρέωσαν και τα αναλφάβητα πραγματικά και λειτουργικά (κυρίως) παιδιά να αποφοιτούν από τα Λύκεια και -με αντιγραφές -και από τα Πανεπιστήμια και αντιδρούσαν το 1991, που η τότε κυβέρνηση προσπάθησε κάτι να διορθώσει
με τον καθηγητή Τεμπονέρα -,τον θάνατο του οποίου σε συγκρουσιακό κομματικά επεισόδιο- βάφτισαν δολοφονία και
με καταλήψεις ,που ”γέννησαν” τον Πρωθυπουργό του 3ου Μνημονίου και της Συμφωνίας των Πρεσπών.
Συλλογική ευθύνη είναι μη ευθύνη στρατηγέ.
Το μέλλον βέβαια δεν ψηφίζει -γράψατε- , αλλά όλοι μας ψηφίζουμε για το μέλλον μας και το σοβαρό πρόβλημα της εκπαίδευση και της καθ’όλου παιδείας
ΘΑ ΤΟ ΛΥΣΟΥΜΕ -φυσικά με ομοφωνία όλων των ”κυβερνητικών ”τουλάχιστον κομμάτων , ΜΟΝΟ
ΜΕ ΠΑΙΔΕΜΑ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΑΣ ,όπως λύνεται το ετοιμοπόλεμο των στρατιωτών με συνεχείς σκληρές ασκήσεις και με σιδηρά πειθαρχία .
Υ.Γ Αν δεν απαξιώσουμε ,με λόγια ,άρθρα και κυρίως με την ψήφο μας όσους ακόμη επιμένουν αναξιοκρατικά και κλαίμε σαν τις κουκουβάγιες στα χαλάσματα τους θα τελειώσουμε οριστικά το αρχαίο πνεύμα αθάνατο , που είναι ”υπαίτιο” για τους Έλληνες, που αμύνθηκαν μέχρι τώρα για να κρατήσουν την φλούδα της γης μας ,την οποίαν ”έβαλαν στο μάτι” το τσακάλι και η αρκούδα και όλοι οι ζηλόφθονες από την εποχή των Ρωμαίων άλλοι λαοί.
Συγγνώμη, στρατηγέ , που χτυπώ κατάστηθα το παλιό της -κατά τον πατέρα Νικόλαο Λουδοβίκο- καθιέρωση της αχρηστοκρατίας από το 1981. Καλύτερα χρήσιμος παρά αρεστός, να είμαστε καλά .
Σταύρος Αθαν.Ναλμπάντης
Ως συμπλήρωμα τού πρώτου σχολίου μου (September 12, 2026 At 9:57 am), θα πω ότι το ίδιο είχα προτείνει να γίνει (προτάθηκε και από άλλους), με την οικονομία, όταν χρεοκοπήσαμε το 2010. Είμαι σίγουρος ότι, αν είχε συσταθεί επιτροπή εξ Ελλήνων (ώστε να γνωρίζουν την ελληνική πργματικότητα και όχι αλλοδαπούς, που συνήθιζαν να φέρνουν) εμπειρογνωμόνων, οι οποίοι θα συμφωνούσαν σε ένα σχέδιο εξόδου από την κρίση, χωρίς να μπαίνουν στα πόδια των οι διάφοροι άσχετοι βουλευτές, θα είχαμε ίσως αποτέλεσμα γρηγορότερο και σαφώς όχι τόσο οδυνηρό. Μάς είπαν ότι … ονειρευόμαστε χούντες!!
Έτσι, ούτε τότε δέχτηκαν να παραμερίσουν τα κόμματα και οι βουλευτάδες και την πληρώσαμε ακριβά, αμέσως την πρώτη ημέρα, όταν ο Παπακωνσταντίνου, με την “σιδερωμένη” μούρη, εκτίναξε τον ΦΠΑ από το 11% στο 23% κι αμέσως μπήκαν πολλά λουκέτα. Ο “κύριος” αυτός, που δεν τού έκοβε να κάμει το αυτονόητο, είναι απόφοιτος τής LSE. Την ίδια ακριβώς περίοδο, η γαλλική αγορά περνούσε κρίση κι έκαμαν το αυτονόητο. Κατέβασαν τον ΦΠΑ από το 9% στο 5% και η αγορά πήρε τα πάνω της.
Μερικά παθήματα θα έπρεπε να γίνονται μαθήματα. Γίνονται όμως; Μάλλον όχι.
Υπηρέτησα τη μέση εκπαίδευση από το 1983 έως το 2019. Έζησα την συνεχή χρόνο με το χρόνο, υποβάθμιση των σπουδών στο Γυμνάσιο και στο Λύκειο. Κάποτε το 2010 αν θυμάμαι καλά σε τάξη Β Λυκείου, οι μισοί μαθητές αδυνατούσαν να διαιρέσουν το 5 με το 0,2. Στα δικά μου μαθητικά χρόνια , πλήθος μαθητών έμενε στην ίδια τάξη ή μελετούσε όλο το καλοκαίρι για να δώσει ξανά εξετάσεις το Σεπτέμβριο. Τώρα δεν μένει κανείς. Η αρχή της βαθμολογίας είναι το 8 αν και τυπικά είναι η μονάδα. Σε κάποιο σχολείο στους βαθμούς του τριμήνου αγανακτισμένος από την αδιαφορία μερικών, αποφάσισα να ξεκινήσω τη βαθμολογία από το 5. Με κάλεσε ο διευθυντής και μου ζήτησε επιτακτικά να την αλλάξω. Σήμερα λοιπόν και το λέω με σιγουριά υπάρχουν απόφοιτοι που δε γνωρίζουν στοιχειώδη πράγματα. Είναι περισσότερο αγράμματοι και από τον πατέρα μου που πήγε μόνο μέχρι την τρίτη δημοτικού.
Υπεύθυνοι κατά τη γνώμη μου είναι:
1. Η πολιτεία με τα ακατάλληλα προγράμματα σπουδών
2. Η διολίσθηση σε λαϊκίστικες πρακτικές σε βάρος της πραγματικής γνώσης.
3. Μεγάλο μέρος των δασκάλων και καθηγητών με ελλιπείς γνώσεις και υποκριτική συμπεριφορά έναντι των μαθητών.
ΥΓ : Στα τόσα χρόνια μέσα στη τάξη και το εργαστήριο, ποτέ από το 1985 δεν είδα να εξοπλίζεται το εργαστήριο με ένα όργανο φυσικής ή χημείας. Κάθε χρόνο ζητιάνευα από το σύλλογο γονέων ένα ελάχιστο ποσό, για να αγοράσω κάτι απαραίτητο για τη δουλειά μου.
᾿Αξιόλογη ἀνάλυση. Ὅμως «η κουλτούρα της συστηματικής μέτρησης του αποτελέσματος» δὲν φέρνει ἀποτέλεσμα ἂν δὲν ἔχει προηγηθεῖ ἡ κοινὴ ἀπόφαση καὶ ὁ σωστὸς τρόπος νὰ φέρεις ἀποτέλεσμα. Δὲν εἴμαστε ὁ μοναδικὸς λαὸς στὸν κόσμο καὶ μποροῦμε νὰ παρακολουθήσουμε πῶς οἱ πιὸ προηγμένοι στὴν παιδεία λαοὶ σκέφτονται καὶ πράττουν. Βάζουν στόχο Ἐθνικὴ Παιδεία ποὺ εἶναι τὸ θεμέλιο τοῦ μέλλοντος γιὰ κάθε λαὸ καὶ ὑπερκομματικὸς στόχος, συλλέγουν τὰ δεδομένα κάθε ἐποχῆς, καὶ προχωροῦν μὲ τὴν βάση ποὺ βρίσκονται σὲ ἑπόμενα βήματα. Δέν περιμένουν τίς μετρήσεις, τί νά δείξουν οἱ μετρήσεις ἄν δέν ἔχει προηγηθεῖ κατάλληλο ἔργο. Χωρὶς νὰ βάζουν κομματικὲς τρικλοποδιὲς γιατί ἡ Ἐθνικὴ Παιδεία πρέπει νὰ εἶναι κοινὸς σκοπὸς καὶ χωρὶς νὰ χαλᾶνε τὸ ὅποιο καλὸ ἔργο ἀντιπάλων. Προέχει αὐτὴ ἡ παιδεία τοῦ λαοῦ σὰν στόχος, μὲ βήματα καὶ μὲ ἀξιολόγηση.
Γιατί ´50 χρόνια ενοχής ´; Γιατί ´ σκοτώσαμε το μέλλον μας ´; Δὲν συμφωνῶ. Σὲ μία χώρα ποὺ τὸ Α.Π.Θ. τὸ δεύτερο Πανεπιστήμιο τῆς χώρας ἱδρύθηκε μόλις τὸ 1925, στὴν ἴδια χώρα ποὺ ἡ γενιὰ τοῦ ‘30 χωρὶς μέσα πέτυχε ἰσχυρὸ πνευματικὸ ἀποτύπωμα καὶ ὄχι μόνο στὴν Ἀθήνα, ξεπεράσαμε τὴν 7ετῆ δικτατορία ποὺ εἶχε πέσει τὸ ἐπίπεδο τῶν διδασκόντων στὰ Πανεπιστημιακὰ Ἱδρύματα, ἤδη διαθέτουμε ἐπαρκέστατα ἐκπαιδευτικὰ Ἱδρύματα σὲ ὅλη τὴ χώρα, ὑποδομὴ ἀξιόλογη σὲ σύγκριση μὲ 50 χρόνια πρίν, οἱ πτυχιοῦχοι μας γίνονται ἀνάρπαστοι στὶς προηγμένες χῶρες, τὸ μορφωτικὸ ἐπίπεδο τῶν Ἑλλήνων καὶ τῶν Ἑλληνίδων εἶναι πολὺ ὑψηλὸ ἀνεξαρτήτως πτυχίων, ἔχουμε συλλέξει σχεδόν ὅλα τά σπαράγματα πνευματικοῦ ἔργου παιδείας χιλιετηρίδων, καί συνεχίζουμε τήν ἐμβάθυνση στά κλασσικά κείμενα, στά ἐκκλησιαστικά, στά θεμέλια τοῦ πολιτισμοῦ μας.
Τὴν ἐποχὴ αὐτὴ τῶν νέων τεχνολογιῶν στὴν ἐκπαίδευση οἱ πιὸ προηγμένοι στὴν παιδεία λαοί, βλέπουν παρόμοια ἀποτελέσματα δυσκολίας στοὺς νέους, συσκέπτονται, ἐρευνοῦν καὶ λαμβάνουν μέτρα. Ἐδῶ βρισκόμαστε. Ἂς ἐξετάσουμε ποῦ καὶ πῶς θέλουμε νὰ πᾶμε. Καὶ βέβαια ὄχι νὰ τὰ ἀντιγράψουμε, γιατί δὲν θὰ φέρει κατάλληλο ἀποτέλεσμα, σὰν νὰ προσπαθεῖ ἕνας ἄνδρας νὰ ἀντιγράψει μία σοβαρὴ γυναῖκα γιὰ νὰ γίνει σοβαρὴ γυναῖκα.
Ὅπως ἔχει πεῖ ὁ ᾿Ελύτης:
«Κατά βάθος ο υλικός κόσμος είναι απλώς ένας σωρός από υλικά. Θα εξαρτηθεί από το αν είμαστε καλοί ή κακοί αρχιτέκτονες το τελικό αποτέλεσμα. Ο Παράδεισος ή η Κόλαση που θα χτίσουμε.»
«Σημειωτέον ότι τα «υλικά» που είχα βαλθεί να επικαλούμαι δεν ήταν διόλου φανταστικά πράγματα. Υπήρχαν δοσμένα απ’ την ίδια τη ζωή – πλην καταδικασμένα σε αδράνεια από τους ίδιους τους ανθρώπους, από την άγνοια και τις προκαταλήψεις αιώνων.»
Στὴν χώρα αὐτὴ μὲ τὴν πιὸ ὑπέροχη παράδοση παιδείας δὲν ὑπάρχουν δικαιολογίες, μόνο σοβαρὸ ἔργο χρειάζεται.