Του Παντελή Σαββίδη

Η Ελλάδα αντιμετωπίζει ένα υπαρξιακό αδιέξοδο, που δεν εξαντλείται στο δημογραφικό, στην οικονομία ή στις γεωπολιτικές πιέσεις. Βρίσκεται στον τρόπο οργάνωσης του κράτους. Πώς μπορεί να έχει μέλλον μια χώρα όταν οι σημαντικότερες αποφάσεις, επενδύσεις και ευκαιρίες συγκεντρώνονται σε ένα λεκανοπέδιο, ενώ μεγάλα τμήματα της επικράτειας χάνουν πληθυσμό και παραγωγικές δυνάμεις; Πού θα ζήσουν οι επόμενες γενιές, αν η ανάπτυξη εξακολουθήσει να έχει σχεδόν μία διεύθυνση;

Η απάντηση δεν είναι να αποδυναμωθεί η Αθήνα. Είναι να πάψει η υπόλοιπη Ελλάδα να εξαρτάται από αυτήν. Ο πολυκεντρισμός δεν είναι τοπική διεκδίκηση. Είναι προϋπόθεση για να παραμείνει η χώρα ζωντανή και συνεκτική.

Στην ιστορική μας διαδρομή συναντούμε δύο διαφορετικές πολιτικές λογικές. Η πρώτη συνδέεται με την πόλη-κράτος, με χαρακτηριστικό παράδειγμα την αρχαία Αθήνα: τη συγκέντρωση ισχύος και την επιδίωξη πρωτοκαθεδρίας. Η δεύτερη αντλεί από τον ελληνιστικό και τον βυζαντινό κόσμο: έναν ελληνισμό δικτύων, επικοινωνίας και πολιτισμικής ακτινοβολίας πέρα από ένα μοναδικό πολιτικό κέντρο και πολύ πέρα, φυσικά, από τα όρια του σημερινού ελλαδισμού.

Η Αθήνα γέννησε σπουδαία πολιτική και φιλοσοφική δημιουργία, αλλά η φιλοσοφία και οι επιστήμες άρχισαν να αναπτύσσονται στην Ιωνία και αλλού. Προσέλκυσε διανοουμένους από ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο, ενώ η Δηλιακή Συμμαχία εξελίχθηκε σε αθηναϊκή ηγεμονία. Η πόλη ανέπτυξε και μια εξιδανικευμένη αφήγηση του ιστορικού της ρόλου που αναπαράγεται και σήμερα. Η ισχύς συνδέθηκε με την ιδεολογία που τη νομιμοποιούσε.

Από τις Αιγές, την Πέλλα και το Δίον αναδύεται μια άλλη κλίμακα ιστορίας. Με τον Αλέξανδρο και τους διαδόχους του, η ελληνική γλώσσα και παιδεία κινήθηκαν σε έναν ευρύτατο χώρο. Η Αλεξάνδρεια και η Αντιόχεια έγιναν νέα πνευματικά κέντρα. Ήταν ένας κόσμος που υπερέβαινε τα στενά όρια της πόλης-κράτους.

Αυτή την εξωστρεφή ιστορική εμπειρία συμπυκνώνει η Θεσσαλονίκη, η κατ’ εξοχήν βυζαντινή πόλη. Στη ρωμαϊκή περίοδο βρέθηκε πάνω στην Εγνατία Οδό, επί Γαλερίου έγινε αυτοκρατορική έδρα και στο Βυζάντιο αναδείχθηκε σε σπουδαίο διοικητικό, οικονομικό και πνευματικό κέντρο, τη λεγόμενη «συμβασιλεύουσα». Ο Κύριλλος και ο Μεθόδιος συνδέουν την πόλη με τον σλαβικό κόσμο. Κατά την οθωμανική περίοδο το λιμάνι της συνέχισε να επικοινωνεί με μια ευρύτερη ενδοχώρα και διαφορετικές κοινότητες.

Αυτό το παρελθόν μάς οδηγεί σε ένα σύγχρονο ερώτημα: τι είναι πατρίδα;

Μόνον ο τόπος όπου γεννηθήκαμε ή και η ιστορική μνήμη, η γλώσσα, ο πολιτισμός και οι αξίες που μας συνδέουν; Για πολλούς Έλληνες του Πόντου, πριν από τον ξεριζωμό του 1922, η Ελλάδα ήταν ήδη «πατρίδα», παρότι δεν είχαν γεννηθεί ούτε ζήσει εντός των συνόρων του ελλαδικού κράτους. Μια εξαιρετική ταινία με τίτλο Πατρίδα του Πάβελ Παβλικόφσκι, πραγματεύεται την έννοια της πατρίδας, την ιστορική μνήμη, τη συλλογική ενοχή και τη σχέση του ανθρώπου με τον τόπο και τις αξίες του. Αξίζει να την δείτε.

Η πατρίδα, λοιπόν, δεν ταυτίζεται με την εκάστοτε εξουσία ούτε εξαντλείται στον χάρτη. Είναι και ένας κοινός κόσμος αναφορών, που πρέπει να μπορεί να ζει και να δημιουργεί σε περισσότερους από έναν τόπους.

Το 1940 η αντίσταση στον εισβολέα ανέδειξε την πατρίδα ως κοινή υπόθεση, όχι ως ιδιοκτησία ενός διοικητικού κέντρου. Όμως οι αξίες δεν κληρονομούνται αυτομάτως. Χρειάζονται κοινωνίες που τις καλλιεργούν, θεσμούς που τις υπηρετούν και μια πολιτεία που δεν αντιμετωπίζει την υπόλοιπη χώρα ως εξάρτημα της πρωτεύουσας.

Αν η περιφέρεια ερημώνει, δεν χάνουμε μόνο πληθυσμό. Περιορίζουμε και τον ίδιο τον ζωντανό χώρο του ελληνισμού.

Όταν η Θεσσαλονίκη ενσωματώθηκε στο ελληνικό κράτος το 1912, βρέθηκε σε μια διοικητική δομή ήδη οργανωμένη γύρω από την Αθήνα. Σήμερα παραμένει η δεύτερη μεγαλύτερη πόλη, όχι όμως και δεύτερο κέντρο λήψης αποφάσεων. Η Αττική συγκεντρώνει περισσότερο από το ένα τρίτο του πληθυσμού και δυσανάλογο μέρος της οικονομικής δραστηριότητας.

Αυτός είναι ο σύγχρονος «αθηναϊσμός» ως κρατική αντίληψη, όχι ως χαρακτηριστικό των Αθηναίων: η πεποίθηση ότι σχεδόν τα πάντα πρέπει να αποφασίζονται στο κέντρο.

Ο πολυκεντρισμός σημαίνει ισχυρά πανεπιστήμια, παραγωγικές δυνατότητες, αυτοδιοίκηση με πραγματικές αρμοδιότητες και οικονομικούς πόρους. Απαιτεί, ασφαλώς, διαφάνεια και αυστηρό έλεγχο: η αποκέντρωση δεν πρέπει να γίνει αποκέντρωση της διαφθοράς. Σημαίνει πολλές ζωντανές πόλεις, όχι μία πρωτεύουσα και μια χώρα που τη συνοδεύει.

Η πολυκεντρική Ελλάδα θα μπορούσε να αξιοποιήσει καλύτερα την ήπια ισχύ της. Η Θεσσαλονίκη μπορεί να γίνει ουσιαστικός κόμβος συνεργασίας με τα Βαλκάνια, την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη και τον Εύξεινο Πόντο. Η Κρήτη, τα νησιά και άλλες περιφέρειες μπορούν να αναπτύξουν αντίστοιχους δεσμούς με τη Μεσόγειο, τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική. Μια ενιαία εξωτερική πολιτική δεν χρειάζεται ένα μοναδικό κέντρο διεθνούς παρουσίας. Έχω προτείνει ένα γεωπολιτικό τρίγωνο με κορυφές Θεσσαλονίκη, Κρήτη, Κύπρος με το οποίο θα μπορούσε να δραστηριοποιηθεί ο ελληνισμός προς κάθε κατεύθυνση. Αν την εξωτερική πολιτική της χώρας δεν την διακατείχε η στενή αθηναϊκή αντίληψη της πόλεως κράτους, θα είχε σήμερα δραστηριοποιηθεί με ήπια ισχύ σε διάφορα κέντρα και οι επιπτώσεις στα εθνικά της ζητήματα θα ήταν εντελώς διαφορετικές.

Ο πολυκεντρισμός δεν είναι πολυτέλεια. Είναι όρος εθνικής επιβίωσης. Η Θεσσαλονίκη μπορεί να δώσει λύσεις στο πρόβλημα της χώρας.