Μήπως το γεγονός ότι δείχνεται η έξοδος στον Όρμπαν της Ουγγαρίας δημιουργεί ένα παγκόσμιο πρότυπο — ότι δηλαδή οι αυταρχικοί ηγέτες σε όλο τον κόσμο μπορούν να ηττηθούν στην κάλπη; Η αισιοδοξία πρέπει να έχει τα όριά της.
Yavuz Baydar
14 Απριλίου
Το θέαμα του Βίκτορ Όρμπαν να ωθείται, έστω και απρόθυμα, πίσω προς τα ευρωπαϊκά πρότυπα έχει οδηγήσει πολλούς παρατηρητές σε ένα δελεαστικό συμπέρασμα: ότι οι ισχυροί αυταρχικοί ηγέτες είναι τελικά αναστρέψιμο φαινόμενο. Η επίπονη αλλά υπαρκτή δικαστική αποκατάσταση στην Πολωνία, καθώς και το πρόσφατο συνταγματικό δημοψήφισμα στην Ιταλία — το οποίο επιβεβαίωσε τους θεσμικούς ελέγχους απέναντι στην υπέρμετρη εκτελεστική εξουσία — ενίσχυσαν ακόμη περισσότερο αυτή την ελπίδα.
Το επιχείρημα λέει πως η Ευρωπαϊκή Ένωση λειτουργεί ως ένα δίχτυ ασφαλείας πολιτισμικού και θεσμικού χαρακτήρα: αν πέσεις αρκετά χαμηλά, το δίχτυ θα σε συγκρατήσει.
Αυτό το επιχείρημα δεν είναι εντελώς λανθασμένο. Είναι, όμως, ελλιπές με τρόπο υπεκφυγικό — και η χρήση του ως καθολικού προτύπου για να κατανοήσουμε τη δημοκρατική διάβρωση μπορεί να είναι παραπλανητική.
Η ιστορία του Όρμπαν πράγματι περιέχει ένα πραγματικό και σημαντικό δίδαγμα. Αντιμέτωπη με την αναστολή των κονδυλίων συνοχής, τις διαδικασίες του Άρθρου 7 και τη συνεχή φθορά από την πίεση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, η Βουδαπέστη κατά καιρούς αναγκάστηκε να επανυπολογίσει το κόστος και την έκθεσή της.
Η Βαρσοβία προχώρησε ακόμη περισσότερο: μια νέα κυβέρνηση άρχισε να αποξηλώνει μεγάλο μέρος των καταστροφών που είχε αφήσει πίσω της η προηγούμενη στον τομέα της Δικαιοσύνης. Το δημοψήφισμα στην Ιταλία έστειλε ένα σαφές μήνυμα ότι οι πολίτες, όταν κινητοποιούνται σωστά σε ολόκληρο το πολιτικό φάσμα, θα υπερασπιστούν τη συνταγματική τους αρχιτεκτονική απέναντι στις παρεμβάσεις της εκτελεστικής εξουσίας.
Σε κάθε περίπτωση, η ύπαρξη ενός εξωτερικού διαιτητή και ενός ενεργού εσωτερικού κοινού δημιούργησε αρκετή τριβή ώστε να επιβραδυνθεί η αυταρχική μηχανή. Οι θεσμικές δικλίδες ασφαλείας άντεξαν — ή τουλάχιστον λύγισαν χωρίς να σπάσουν.
Η Βραζιλία προσφέρει ένα συμπληρωματικό δίδαγμα εκτός Ευρώπης. Όταν οι υποστηρικτές του Μπολσονάρου εισέβαλαν σε ομοσπονδιακά κτίρια τον Ιανουάριο του 2023, το Ανώτατο Δικαστήριο δεν δίστασε. Τα μέσα ενημέρωσης κράτησαν τη γραμμή άμυνας. Οι εισαγγελείς κινήθηκαν γρήγορα και ακολούθησαν καταδίκες. Ο καθοριστικός παράγοντας δεν ήταν η απουσία ενός επίδοξου αυταρχικού ηγέτη — αυτός υπήρχε πολύ ξεκάθαρα επί τέσσερα χρόνια — αλλά η επιβίωση θεσμών με επαρκή ανεξαρτησία ώστε να δράσουν, με τη στήριξη μιας κοινωνίας πολιτών που δεν είχε ακόμη πλήρως κατακερματιστεί.
Η δημοκρατική ανθεκτικότητα μοιάζει με γέφυρα: το θεσμικό κεφάλαιο αποτελεί τον χάλυβα και το κοινωνικό κεφάλαιο τα συρματόσχοινα που τη συγκρατούν. Αν αφαιρέσεις το ένα, το άνοιγμα καταρρέει.
Τώρα ας εξετάσουμε τη Λευκορωσία, το Αζερμπαϊτζάν και την Τουρκία. Αυτές δεν είναι περιπτώσεις δημοκρατικής οπισθοδρόμησης που σταμάτησε κάπου στην πορεία της πτώσης. Αντιπροσωπεύουν μια ποιοτικά διαφορετική πολιτική κατάσταση: συστήματα στα οποία οι ίδιοι οι μηχανισμοί ανατροπής έχουν αποδομηθεί συστηματικά και με επιτυχία.
Στο Μινσκ, στο Μπακού και στην Άγκυρα, η Δικαιοσύνη λειτουργεί ως όπλο του κράτους, ο Τύπος είτε ανήκει ολοκληρωτικά στο καθεστώς είτε έχει συντριβεί στη σιωπή, και η αντιπολίτευση επιβιώνει μόνο ως ελεγχόμενο θέατρο. Η ΕΕ δεν έχει κάποιο Άρθρο 7 να επικαλεστεί απέναντι στον Αλίγιεφ, ούτε οι αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων έχουν πραγματική βαρύτητα.
Η εξωτερική πίεση, χωρίς εσωτερικούς μοχλούς που να την ενισχύουν, παράγει θόρυβο — όχι αλλαγή.
Η Τουρκία ανήκει ξεκάθαρα σε αυτή την κατηγορία. Και φέρει ένα επιπλέον επίπεδο γεωπολιτικής θωράκισης, που την καθιστά ιδιαίτερα ανθεκτική σε εξωτερική διόρθωση και ιδιαίτερα επικίνδυνη να παρερμηνευθεί.
Αυτό που διαφοροποιεί τον πρόεδρο Ερντογάν από τους «Όρμπαν» του κόσμου δεν είναι απλώς το βάθος του ελέγχου των μέσων ενημέρωσης, παρότι μέσα έχουν κατασχεθεί, πουληθεί σε πιστούς του καθεστώτος, και ένα μικρό κομμάτι αντιπολιτευόμενων μέσων διατηρείται προσχηματικά για να στηρίζει το επιχείρημα της «δημοκρατικής νομιμοποίησης». Ούτε είναι μόνο η αποψίλωση της Δικαιοσύνης — αν και οι εισαγγελείς και οι δικαστές, από τους λίγους πραγματικά επαγγελματίες που έχουν απομείνει, όταν παρεκκλίνουν από τη γραμμή βλέπουν την καριέρα τους, και μερικές φορές την ελευθερία τους, να εξαφανίζονται.
Αυτό που ξεχωρίζει τον Ερντογάν είναι η αμείλικτη —και καθοριστική— επιδεξιότητά του στη διαχείριση της ίδιας της αντιπολίτευσης: όχι απλώς να τη διατηρεί υπό πίεση, αλλά να διασφαλίζει ότι όποιος είναι πραγματικά ικανός να τον αμφισβητήσει απομακρύνεται εντελώς από τη σκακιέρα.
Η αρχή είναι απλή και είναι βάναυση: κανένα περιθώριο για αμφισβήτηση. Όταν ένας αντίπαλος συσσωρεύει αρκετό πολιτικό κεφάλαιο ώστε να γίνει πραγματική απειλή, το δικαστικό σύστημα — που εδώ και καιρό έχει μετατραπεί σε εργαλείο πολιτικού ελέγχου — παρεμβαίνει.
Ο Σελαχαττίν Ντεμιρτάς, ο χαρισματικός Κούρδος πολιτικός που αντιμετώπισε τον Ερντογάν στις προεδρικές εκλογές του 2018 και απέσπασε εκατομμύρια ψήφους από όλο το πολιτικό φάσμα, κρατείται στη φυλακή εδώ και σχεδόν δέκα χρόνια. Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων έκρινε την κράτησή του παράνομη. Η Άγκυρα αγνόησε την απόφαση.
Ο Εκρέμ Ιμάμογλου, ο δήμαρχος της Κωνσταντινούπολης που είχε εξελιχθεί στη δημοφιλέστερη μορφή της αντιπολίτευσης στη χώρα — ένας άνθρωπος του οποίου οι εκλογικές νίκες στη μεγαλύτερη πόλη της Τουρκίας προκάλεσαν πραγματικούς κραδασμούς στο κυβερνών κόμμα — συνελήφθη και κρατείται εδώ και πάνω από έναν χρόνο με κατηγορίες που ουσιαστικά κανένας ανεξάρτητος νομικός παρατηρητής δεν θεωρεί σοβαρές.
Το μήνυμα προς την τουρκική κοινωνία είναι αδιαμφισβήτητο: αν χτίσεις αρκετά μεγάλη απήχηση ώστε να έχεις πραγματική σημασία, το κράτος θα σε θάψει σε μια δικαστική αίθουσα — και στη φυλακή.
Όμως η ωμή φυλάκιση, όσο βίαιη κι αν είναι, αποτελεί μόνο ένα εργαλείο μέσα σε μια πιο περίτεχνη αρχιτεκτονική ελέγχου. Η βαθύτερη δεξιότητα του Ερντογάν βρίσκεται στο ότι διχάζει και παραλύει ό,τι έχει απομείνει από την αντιπολίτευση, οδηγώντας τα επιμέρους συστατικά της σε σύγκρουση μεταξύ τους, ώστε το πεδίο να παραμένει μόνιμα κατακερματισμένο.
Η λεγόμενη «ειρηνευτική διαδικασία» με τον φυλακισμένο ηγέτη του PKK, Αμπντουλάχ Οτσαλάν, αποτελεί την πιο κυνική απεικόνιση αυτής της μεθόδου. Νέες προσεγγίσεις — προσεκτικά χρονισμένες, εσκεμμένα ασαφείς και επιτήδεια διαχειρισμένες — έχουν παρουσιαστεί στο φιλοκουρδικό κόμμα DEM ως μια ευκαιρία που εμφανίζεται μία φορά σε μια γενιά.
Η σιωπηρή αυτή προσφορά κρύβει μια εξίσωση «κερδίζω-χάνεις» υπέρ της εξουσίας: απομακρυνθείτε από το ευρύτερο δημοκρατικό μπλοκ της αντιπολίτευσης, δώστε στην κυβέρνηση τον πολιτικό χώρο που χρειάζεται, και ίσως αργότερα ακολουθήσουν καλύτερες συνθήκες για τον Οτσαλάν.
Για ένα κόμμα του οποίου η βάση έχει υπομείνει δεκαετίες πίεσης, μαζικών φυλακίσεων και καθαίρεσης εκλεγμένων δημάρχων με κυβερνητικά διατάγματα, ο πειρασμός είναι πραγματικός. Όμως η συνέπεια — είτε από σχεδιασμό είτε από βολική σύμπτωση — ήταν να αποσπαστεί το DEM από μια ενιαία συμμαχία της αντιπολίτευσης ακριβώς τη στιγμή που αυτή η συμμαχία άρχιζε να συνιστά αξιόπιστη απειλή.
Η ψευδαίσθηση ότι η τύχη του Οτσαλάν κρατά το κλειδί για τον εκδημοκρατισμό της Τουρκίας δεν λειτούργησε ως γέφυρα προς την ελευθερία, αλλά ως σφήνα που μπήκε μέσα στη μόνη πολιτική δύναμη ικανή να αμφισβητήσει τον Ερντογάν στην κάλπη.
Την ίδια στιγμή, το κύριο κόμμα της αντιπολίτευσης, το Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα (CHP), δέχεται πίεση με εντελώς διαφορετικά αλλά εξίσου μεθοδευμένα μέσα. Μια αδιάκοπη αλυσίδα συλλήψεων, κατασκευασμένων δικών και δικαστικών παρενοχλήσεων με στόχο τα εκλεγμένα στελέχη του έχει πλήξει τη βασική οργανωτική του ραχοκοκαλιά.
Τώρα η πίεση φτάνει όλο και πιο κοντά στην ηγεσία του. Μια απόφαση εφετείου, που αναμένεται μέσα στις επόμενες εβδομάδες, εκτιμάται ευρέως ότι θα μπορούσε να πυροδοτήσει μια ιστορική δομική κρίση μέσα στο CHP — μια κρίση που ίσως εκτοπίσει τον πρόεδρο Οζγκιούρ Οζέλ και τον στενό του κύκλο, στερώντας από το κόμμα τη σημερινή ηγεσία του και βυθίζοντάς το σε εκείνο το είδος άγριας, εξαντλητικής εσωτερικής σύγκρουσης και διαίρεσης που το καθιστά ακίνδυνο για χρόνια.
Ο Ερντογάν, σε αυτό το σενάριο, δεν χρειάζεται να κερδίσει εκλογές μέσω πειθούς. Αρκεί να διασφαλίσει ότι οι αντίπαλοί του είναι υπερβολικά απασχολημένοι να πολεμούν μεταξύ τους για να πολεμήσουν τον ίδιο. Γνωρίζει επίσης ότι η δική του πολιτική μηχανική έχει καταφέρει να διευρύνει το χάσμα ανάμεσα στις εκλογικές βάσεις του DEM και του CHP.
Η Τουρκία παραμένει, αξιοσημείωτα, τυπικά υποψήφια για ένταξη στην ΕΕ και ταυτόχρονα βασικός πυλώνας της νοτιοανατολικής πτέρυγας του ΝΑΤΟ. Η δεύτερη αυτή θέση προσφέρει στον Ερντογάν ακριβώς το στρατηγικό πλεονέκτημα που επιδιώκει, χωρίς όμως να του επιβάλλει τη λογοδοσία που θα απαιτούσε μια πραγματική ένταξη. Βρίσκεται αρκετά κοντά στη δυτική θεσμική τάξη ώστε να απολαμβάνει την προστασία της, και αρκετά έξω από αυτήν ώστε να αντιμετωπίζει τις αξίες της ως προαιρετικές.
Η ιστορία του Όρμπαν καταλήγει στο ότι οι Βρυξέλλες τελικά θέτουν τους όρους για την αποκατάσταση της τραυματισμένης δημοκρατικής τάξης. Η τουρκική ιστορία — ελλείψει μιας σεισμικής ρήξης στη διεθνή τάξη ή μιας απίθανης αναγέννησης της τουρκικής κοινωνίας των πολιτών — δεν προσφέρει κανένα αντίστοιχο μονοπάτι εξόδου.
Το να προσποιούμαστε το αντίθετο δεν είναι αισιοδοξία. Είναι το είδος της εθελοτυφλίας στο οποίο υπολογίζουν οι αυταρχικοί ηγέτες. Ο ρεαλισμός μπορεί να δίνει μια σκοτεινή εικόνα, αλλά ενθαρρύνει επίσης πιο τολμηρές δημοκρατικές στρατηγικές για την αντιπολίτευση.
Το Palomar είναι δωρεάν, αλλά αν θέλετε να στηρίξετε τις προσπάθειές μου για την προστασία της ανεξάρτητης δημοσιογραφίας, μπορείτε να σκεφτείτε το ενδεχόμενο να εγγραφείτε ως συνδρομητής επί πληρωμή.
Yavuz Baydar
