14 Ιουνίου 2026, 6:07 μ.μ.
Ο Τούρκος Πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν στέκεται στο Ανίτκαμπιρ, το μαυσωλείο του Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ, ιδρυτή της Τουρκικής Δημοκρατίας, κατά τη διάρκεια τελετής για την 78η επέτειο του θανάτου του Ατατούρκ στην Άγκυρα, 10 Νοεμβρίου 2016. Ο Ερντογάν μέσα στο κεμαλικό ιερό, όχι έξω από αυτό. (AFP / Adem Altan)
Ο Ερντογάν δεν είναι η παρέκκλιση που κατέστρεψε μια καθαρή δημοκρατία. Είναι η δυνατή φωνή μιας κρατικής παράδοσης που η Άγκυρα πουλούσε για χρόνια ως δυτική, κοσμική και ασφαλή. Η Ιερουσαλήμ, η Αθήνα και οι Βρυξέλλες αντιμετωπίζουν τώρα το ίδιο λάθος: την πεποίθηση ότι ο Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ υπήρξε αντίδοτο στην τουρκική ισχύ, αντί για την πιο επιτυχημένη της μεταμφίεση.
Η σύγκρουση της Ιερουσαλήμ δεν αποκάλυψε την Τουρκία του Ερντογάν. Αποκάλυψε το παλαιότερο ψέμα για την Τουρκία πριν από αυτόν.
Ο υπουργός Εσωτερικών της Τουρκίας, Μουσταφά Τσιφτσί, μίλησε για «απελευθέρωση» της Ιερουσαλήμ και προσευχήθηκε να κυβερνηθεί υπό τουρκική κυριαρχία. Ο Ισραηλινός υπουργός Άμυνας Ισραέλ Κατς απέρριψε αυτή τη φαντασίωση και ύστερα κατέφυγε στον Ατατούρκ ως αντίδοτο. Αυτό ήταν το λάθος. Ο οθωμανισμός είναι ο εύκολος εχθρός. Ο κεμαλισμός είναι το δυσκολότερο ψέμα.
Ο Ερντογάν δεν δημιούργησε το δηλητήριο. Το ξεγύμνωσε. Έδωσε ισλαμιστική φωνή σε ένα κρατικό αντανακλαστικό που ο κεμαλισμός είχε ντύσει με στολή, διπλωματία και δυτικούς τρόπους. Πρώτα η τουρκική πρωτοκαθεδρία. Οι μειονότητες υπό πίεση. Η Ιστορία κλειδωμένη. Τα εγκλήματα αρνημένα. Η ευθύνη αναβαλλόμενη. Η Δύση μπέρδεψε το κοστούμι, τον στρατιωτικό χαιρετισμό και το πορτρέτο του Ατατούρκ με τη μετριοπάθεια.
Η κοσμικότητα δεν είναι αθωότητα.
Ο κεμαλισμός ήταν ερντογανισμός με καλύτερους τρόπους.
Όχι ως πίστη. Όχι ως κόμμα. Ως κρατικό ένστικτο.
Η συνέχεια δεν ήταν αδράνεια. Ήταν ένα λειτουργικό σύστημα του κράτους. Τα σχολεία αγιοποίησαν τον μύθο. Τα δικαστήρια φύλαξαν τη σιωπή. Η διπλωματία μετονόμασε την άρνηση σε «ευαισθησία». Ο στρατός αυτοαναγορεύθηκε σε ιερατείο της δημοκρατίας. Οι γείτονες έγιναν εκκρεμείς φάκελοι: η Ελλάδα προς περιορισμό, η Κύπρος προς κατοχή, η Αρμενία προς φίμωση, οι Κούρδοι προς διαχείριση, το Ισραήλ προς χρήση μέχρι να γίνει άβολο. Ισλαμιστές και κεμαλιστές δεν πολέμησαν τη μηχανή. Πολέμησαν για τα χειριστήρια.
Η βία διέσχισε καθεστώτα. Το CUP, το ύστερο οθωμανικό καθεστώς των Νεότουρκων, εξαφάνισε μεγάλο μέρος του χριστιανικού χάρτη που κυβερνούσε: Αρμένιοι οδηγήθηκαν σε εκτοπίσεις, σφαγές και θάνατο, Ασσύριοι συντρίφτηκαν στο Χακκάρι, στο Τουρ Αμπντίν, στο Σιίρτ, στο Ντιγιάρμπακιρ και στην Ουρμία, ενώ Πόντιοι και Μικρασιάτες Έλληνες στοχοποιήθηκαν πρώτα από το ύστερο οθωμανικό κράτος και έπειτα από το τουρκικό εθνικό κίνημα γύρω από τον Μουσταφά Κεμάλ. Η Σμύρνη ήταν ο φλεγόμενος τελικός σταθμός.
Η Τουρκική Δημοκρατία δεν υπήρξε ο δημιουργός κάθε εγκλήματος. Κληρονόμησε τον τόπο του εγκλήματος. Κράτησε το αποτέλεσμα, απορρόφησε την περιουσία, σφράγισε τον φάκελο, κρατικοποίησε την άρνηση, εκκοσμίκευσε την αμνησία και πούλησε τη σιωπή ως νεωτερικότητα.
Τα θύματα άλλαξαν. Η μέθοδος όχι.
Αρμένιοι, Έλληνες, Ασσύριοι, Κούρδοι, Κύπριοι, Εβραίοι, Ισραηλινοί. Διαφορετικά γεγονότα, αιώνες και πολιτικές. Η γραμματική επιστρέφει: εξαναγκασμός, εξάλειψη, άρνηση, επαναπροσδιορισμός, και έπειτα η απαίτηση από τον κόσμο να προχωρήσει παρακάτω.
Ο φάκελος της Δημοκρατίας είναι ανοιχτός. Η καταπίεση των Κούρδων δεν ήταν εφεύρεση του ερντογανισμού· ήταν ενσωματωμένη στην κοσμική δημοκρατία μέσα από συντριμμένες εξεγέρσεις, σβησμένη ταυτότητα, απαγορευμένη γλώσσα και το Ντερσίμ. Η Κύπρος δεν κατελήφθη από οθωμανικούς νοσταλγούς. Εισβλήθηκε το 1974 από την Τουρκική Δημοκρατία, τον στρατό της και έναν πρωθυπουργό του CHP, του ίδιου κόμματος του Ατατούρκ. Η φορεσιά ήταν κοσμική. Η μέθοδος ήταν ήδη εκεί.
Ο εβραϊκός φάκελος διαλύει τον ισραηλινό ρομαντισμό.
Ναι, οι Εβραίοι αγόρασαν γη υπό οθωμανική κυριαρχία. Ναι, ορισμένοι Οθωμανοί αξιωματούχοι ενέκριναν συναλλαγές. Ναι, η Κωνσταντινούπολη ήταν χρήσιμη. Τίποτε από αυτά δεν ήταν φιλία. Η άδεια δεν είναι συμμαχία. Η πρόσβαση δεν είναι εμπιστοσύνη. Υπό τον Αμπντούλ Χαμίτ Β΄, η οθωμανική πολιτική περιόριζε την εβραϊκή μετανάστευση στην Παλαιστίνη και την κατοχή γης εκεί. Η πολιτική απέτυχε μέσα από παραθυράκια, ασυνέπεια και διαφθορά, όχι λόγω σιωνισμού ή φιλίας.
Έπειτα ήρθε ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος. Ο Τζεμάλ Πασάς αντιμετώπισε τον σιωνισμό και πολλούς Εβραίους στην Παλαιστίνη ως απειλή. Το 1917, οι οθωμανικές στρατιωτικές αρχές διέταξαν την εκκένωση του Τελ Αβίβ και της Γιάφα. Οι Εβραίοι εκτοπισμένοι διασκορπίστηκαν, πολλοί υπέφεραν από πείνα και ασθένειες, και το Γισούβ, η προκρατική εβραϊκή κοινότητα στην Παλαιστίνη, έμαθε τι σήμαινε η οθωμανική στρατιωτική ισχύς όταν σταματούσε να διαπραγματεύεται και άρχιζε να κυβερνά. Το Τελ Αβίβ άδειασε πριν το Ισραήλ μάθει να ρομαντικοποιεί την Άγκυρα.
Η NILI ανήκε στον ίδιο εβραϊκό φάκελο. Ήταν η στιγμή κατά την οποία Εβραίοι μέσα στην οθωμανική Παλαιστίνη επέλεξαν να βοηθήσουν τη Βρετανία να σπάσει την οθωμανική κυριαρχία. Η Σάρα Άαρονσον επέστρεψε από την Κωνσταντινούπολη με την αρμενική καταστροφή στο μυαλό της και με τον φόβο ότι το Γισούβ θα μπορούσε να είναι το επόμενο. Ο Αβσαλόμ Φάινμπεργκ πέθανε προσπαθώντας να φτάσει στους Βρετανούς. Η Σάρα βασανίστηκε από τους Οθωμανούς και επέλεξε τον θάνατο αντί της προδοσίας. Ο Νααμάν Μπέλκιντ και ο Γιοσέφ Λισάνσκι απαγχονίστηκαν στη Δαμασκό. Αυτή δεν ήταν η μνήμη μιας φιλικής αυτοκρατορίας. Ήταν το αρχείο μιας κοινότητας που είχε μάθει τι σήμαινε η οθωμανική ισχύς όταν η καχυποψία γινόταν πολιτική.
Η Κωνσταντινούπολη ήταν κόμβος, όχι γενέτειρα. Η ισραηλινή Μοσάντ ιδρύθηκε στις 13 Δεκεμβρίου 1949 υπό τον Νταβίντ Μπεν Γκουριόν και τον Ρεουβέν Σιλόαχ. Η Mossad LeAliyah Bet ήταν διαφορετικός σιωνιστικός οργανισμός μετανάστευσης πριν από την ανεξαρτησία του Ισραήλ. Το κοινό όνομα παραπλανά· η Κωνσταντινούπολη ήταν διαδρομή, όχι προέλευση. Η Μοσάντ δεν γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη. Κάποιες ισραηλινές αυταπάτες γεννήθηκαν εκεί.
Για χρόνια, το Ισραήλ μπέρδεψε τη συνεργασία με τη συμμαχία, τον κεμαλισμό με τη μετριοπάθεια και την πρόσβαση στην Άγκυρα με την εμπιστοσύνη. Η κρίση του Mavi Marmara το 2010 δεν δημιούργησε το πρόβλημα. Αποκάλυψε ένα μοντέλο που ήδη σάπιζε.
Η Ευρώπη εξακολουθεί να κάνει το ίδιο λάθος.
Η ενταξιακή πορεία της Τουρκίας στην ΕΕ έχει παγώσει επειδή ο δημοκρατικός φάκελος είναι διαλυμένος: δικαστήρια, εκλογές, αντιπολίτευση, τοπική εξουσία και χώρος της κοινωνίας των πολιτών. Κι όμως, οι Βρυξέλλες εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν την Άγκυρα ως απαραίτητη μέσω της μετανάστευσης, του ΝΑΤΟ, της ενέργειας, του εμπορίου και της ασφάλειας. Η κεμαλική φορεσιά επέτρεψε στην Ευρώπη να συγχωρεί χωρίς ομολογία. Η Τουρκία δεν άνοιξε τα αρχεία της, δεν αναγνώρισε τα θύματά της ούτε άλλαξε τη συμπεριφορά της. Απλώς έδειχνε αρκετά δυτική ώστε να κάνει τους τάφους διαπραγματεύσιμους. Η Άγκυρα δεν χρειαζόταν άφεση. Χρειαζόταν φορεσιά. Ο κεμαλισμός της την πρόσφερε.
Η Αθήνα γνωρίζει την πληγή. Κι όμως εξακολουθεί να απλώνει το χέρι προς τον Ατατούρκ
Η Ελλάδα θα έπρεπε να έχει ανοσία στην κεμαλική ψευδαίσθηση. Έχει το αρχείο: Σμύρνη, Πόντος, Κύπρος, Αιγαίο. Κι όμως, η Αθήνα εξακολουθεί να μιλά σαν να μπορεί ο Ατατούρκ να αποσπαστεί από αυτό το αρχείο.
Η προσέγγιση Βενιζέλου–Ατατούρκ της δεκαετίας του 1930 ήταν διπλωματία, όχι άφεση. Η υποψηφιότητα του Μουσταφά Κεμάλ για το Νόμπελ Ειρήνης το 1934 από τον Βενιζέλο ήταν συμφιλίωση μετά την καταστροφή. Η συμφιλίωση δεν μπορεί να γίνει αθωότητα.
Το σπίτι του Ατατούρκ στη Θεσσαλονίκη φέρει την ίδια αντίφαση. Η Ελλάδα παρέδωσε το κτίριο στην Τουρκία το 1935· αργότερα έγινε το Μουσείο Ατατούρκ. Το ζήτημα δεν είναι το μουσείο. Το ζήτημα είναι η άφεση: ένα ιερό αμνησίας μέσα σε μια πόλη στρωματωμένη με ελληνική, εβραϊκή, οθωμανική και βαλκανική μνήμη.
Το 2026, η πληγή μίλησε ξανά. Στην Άγκυρα, ο Έλληνας πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης επικαλέστηκε τον Βενιζέλο και τον Ατατούρκ. [1] Οι ποντιακές οργανώσεις αναγνώρισαν αμέσως την αμνησία και αντέδρασαν. [2]
Αυτή είναι η ελληνική εκδοχή του ισραηλινού λάθους: να συγχέεται η κεμαλική γλώσσα με τη μετριοπάθεια, ενώ οι αξιώσεις της Άγκυρας παραμένουν. Η Τουρκία εξακολουθεί να διατηρεί το casus belli του 1995 εναντίον οποιασδήποτε ελληνικής επέκτασης των χωρικών υδάτων πέραν των έξι ναυτικών μιλίων στο Αιγαίο και εξακολουθεί να κατέχει τη βόρεια Κύπρο. Η κυριαρχία, η εδαφική ακεραιότητα και το τέλος της ξένης επέμβασης παραμένουν ο ανοιχτός φάκελος.
Μία ημερομηνία καταστρέφει τον μύθο.
Η Τουρκία γιορτάζει την 19η Μαΐου ως την αποβίβαση του Ατατούρκ στη Σαμψούντα και την αρχή του εθνικού αγώνα. Η Ελλάδα τιμά την 19η Μαΐου ως Ημέρα Μνήμης της Γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου. Η Άγκυρα επιτίθεται στην επέτειο επειδή απειλεί την ιερότητα του Ατατούρκ. Η αντίφαση είναι δομική: ο Ατατούρκ είναι ο ιδρυτικός μύθος της Τουρκίας. Είναι επίσης μέρος της ελληνικής πληγής.
Η Ευρώπη το ξέχασε αυτό. Το Ισραήλ το ξέχασε αυτό. Η τραγωδία είναι ότι η Αθήνα μερικές φορές ξεχνά αυτό που θυμάται ο Ελληνισμός.
Ο Πόντος δεν το ξέχασε.
Η Αγία Σοφία αφηγείται την ίδια ιστορία με πέτρα. Ο Ερντογάν την έκανε ξανά τζαμί. Ο Ατατούρκ την έκανε μουσείο. Κανένα από τα δύο γεγονότα δεν καθαρίζει τον φάκελο. Η κομψότητα δεν είναι αθωότητα.
Ο μύθος δεν είναι κομματικός. Όταν ο Κατς ονόμασε τον Ατατούρκ, η απάντηση ήρθε από το ίδιο το πάνθεον της αντιπολίτευσης: τον Κεμάλ Κιλιτσντάρογλου, πρώην ηγέτη του CHP· τον Εκρέμ Ιμάμογλου, φυλακισμένο δήμαρχο της Κωνσταντινούπολης· και τον Μανσούρ Γιαβάς, δήμαρχο της Άγκυρας. Απάντησαν όχι ως φιλελεύθεροι που αποκόπτονται από τον οθωμανισμό, αλλά ως φύλακες του μύθου της Δημοκρατίας. Το στρατόπεδο του Ερντογάν θέλει αυτοκρατορία. Η αντιπολίτευση φυλά το κεμαλικό ιερό. Και οι δύο προστατεύουν την ίδια αμνησία.
Η Αθήνα και η Ιερουσαλήμ γνωρίζουν τον φάκελο. Η Ευρώπη αγόρασε τη φορεσιά. Ο κόσμος έχει αρκετά στοιχεία για να αρνηθεί και τα δύο: την αυτοκρατορία του Ερντογάν και την κεμαλική αμνησία.
Αυτό είναι κατηγορητήριο μιας κρατικής παράδοσης, όχι ενός λαού. Μια δημοκρατική Τουρκία θα άνοιγε τους φακέλους, δεν θα τους σφράγιζε. Η σιωπή δεν μπορεί να παραμένει το τίμημα της κανονικότητας.
Αρχικά δημοσιεύθηκε στα ελληνικά στο Geopolitico, μια πλατφόρμα που λειτουργεί υπό τον Σάββα Καλεντερίδη, στις 14 Ιουνίου 2026, με τίτλο «Ο Ερντογάν αφαίρεσε τη μεταμφίεση από μια δημοκρατία χτισμένη σε τάφους, άρνηση και Δυτική αμνησία». Το παρόν δοκίμιο εμφανίζεται τώρα στα αγγλικά σε αναθεωρημένη και μεταφρασμένη από τον συγγραφέα εκδοχή.
Κλείσιμο με τις παραπομπές και το βιογραφικό:
Σχετικά άρθρα του ίδιου συγγραφέα:
«Η Τουρκία είναι ένα σούπερ μάρκετ εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας: όσοι μιλούν για “γενοκτονία” πρέπει πρώτα να κοιταχτούν στον καθρέφτη», Geopolitico, 1 Οκτωβρίου 2025.
«Τι θα γινόταν αν οι Ινουίτ της Γροιλανδίας ήταν τουρκικής καταγωγής;», To Vima International Edition, 12 Μαΐου 2026.
–
[1] Γραφείο του Πρωθυπουργού της Ελληνικής Δημοκρατίας, «Δηλώσεις του Πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη μετά τη συνάντησή του με τον Πρόεδρο της Τουρκίας Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, κατά την 6η συνεδρίαση του Ανώτατου Συμβουλίου Συνεργασίας Ελλάδας–Τουρκίας στην Άγκυρα», 11 Φεβρουαρίου 2026.
[2] Gregory Pappas, «Ποντιακή Διασπορά προς Μητσοτάκη: Η “κληρονομιά” του Ατατούρκ δεν είναι διπλωματική γλώσσα — είναι πληγή», The Pappas Post, 23 Φεβρουαρίου 2026.
Σχετικά με τον συγγραφέα
Ο Shay Gal είναι ανώτερος στρατηγικός σύμβουλος και αναλυτής, με εξειδίκευση στη διεθνή ασφάλεια, την αμυντική πολιτική, τη διαχείριση γεωπολιτικών κρίσεων και τη στρατηγική επικοινωνία. Υπηρέτησε ως Αντιπρόεδρος Εξωτερικών Σχέσεων στην Israel Aerospace Industries (IAI), ενώ προηγουμένως είχε αναλάβει ανώτερους συμβουλευτικούς ρόλους για υπουργούς της ισραηλινής κυβέρνησης, με έμφαση στη διαχείριση κρίσεων, τη διαμόρφωση πολιτικής και τη στρατηγική επιρροή. Ο Shay συμβουλεύει κυβερνήσεις, ανώτατους στρατιωτικούς ηγέτες και διεθνείς θεσμούς σχετικά με την πλοήγηση σε σύνθετα γεωπολιτικά περιβάλλοντα, τη διαμόρφωση αποτελεσματικών αμυντικών στρατηγικών και την προώθηση διεθνούς στρατηγικής συνεργασίας. Τα κείμενα και οι αναλύσεις του ασχολούνται με τη διεθνή δυναμική ισχύος, τις προκλήσεις ασφάλειας, την οικονομία και την ηγεσία, προσφέροντας πρακτικές ιδέες και λύσεις για τα σημερινά παγκόσμια ζητήματα.
