Στον θόρυβο της αντιπαράθεσης ΗΠΑ, Κίνας και Ρωσίας, μια πιο σιωπηλή μάχη εξελίσσεται στην καρδιά της Ευρασίας. Σε ανάλυσή του που παρουσίασε στη Deutsche Welle, ο Ken Moriyasu, senior fellow του Hudson Institute, υποστηρίζει ότι οκτώ μεσαίες δυνάμεις λειτουργούν ως «swing states» της ηπείρου: Αρμενία, Αζερμπαϊτζάν, Ουγγαρία, Καζακστάν, Μογγολία, Πακιστάν, Τουρκία και Ουζμπεκιστάν. Πρόκειται για ένα αναλυτικό σχήμα και όχι για επίσημη γεωπολιτική κατηγορία, αλλά έχει βάρος επειδή περιγράφει χώρες που μπορούν να επηρεάσουν ποιος θα ελέγξει τους διαδρόμους, την ενέργεια και τις συνδέσεις ανάμεσα στην Ευρώπη και την Ασία.
Το κοινό τους χαρακτηριστικό δεν είναι το μέγεθος, αλλά η θέση τους. Όπως σημειώνει ο Moriyasu, αυτές οι χώρες βρίσκονται πάνω στους βασικούς άξονες που ενώνουν Ευρώπη και Ασία, ενώ πολλές διαθέτουν πετρέλαιο, φυσικό αέριο ή κρίσιμα ορυκτά. Η ίδια η ΕΕ περιγράφει την Κεντρική Ασία ως περιοχή με γεωστρατηγική θέση, ενεργειακούς πόρους και κομβικό ρόλο στην ευρωασιατική συνδεσιμότητα, με επίκεντρο τον Υπερκασπιανό Διάδρομο. Η ΕΕ μάλιστα σημειώνει ότι η διαδρομή μέσω Καυκάσου και Κεντρικής Ασίας έχει ήδη πολλαπλασιάσει τη σημασία της, ενώ η Παγκόσμια Τράπεζα βλέπει περαιτέρω άνοδο της ζήτησης και του εμπορίου κατά την επόμενη δεκαετία.
Αρμενία και Αζερμπαϊτζάν παίζουν ρόλο πολύ μεγαλύτερο από το μέγεθός τους επειδή ο Νότιος Καύκασος έχει μετατραπεί από περιφέρεια σύγκρουσης σε πεδίο ανταγωνισμού για νέες εμπορικές και ενεργειακές διαδρομές. Η ΕΕ περιγράφει τον Υπερκασπιανό Διάδρομο ως εναλλακτική σύνδεση Ευρώπης, Τουρκίας, Μαύρης Θάλασσας, Αρμενίας, Αζερμπαϊτζάν και Κεντρικής Ασίας, ενώ αναλύσεις για το νέο πλαίσιο συνδεσιμότητας τονίζουν ότι η εξομάλυνση των σχέσεων Ερεβάν–Μπακού μπορεί να ανοίξει κρίσιμα περάσματα ανάμεσα στην Κασπία, την Τουρκία και τις ευρωπαϊκές αγορές. Γι’ αυτό και η ισορροπία ανάμεσα σε ειρήνη, διαμετακόμιση και επιρροή τρίτων δυνάμεων γίνεται πλέον κεντρικό γεωπολιτικό ζήτημα.
Η Τουρκία είναι ο δυτικός πυλώνας αυτού του πλέγματος. Ως χώρα που ακουμπά ταυτόχρονα στη Μαύρη Θάλασσα, τη Μεσόγειο, τον Καύκασο και την ευρωπαϊκή αγορά, αντιμετωπίζει τον λεγόμενο Middle Corridor ως στρατηγική προτεραιότητα. Το τουρκικό ΥΠΕΞ αναφέρει ρητά ότι η πλήρης αξιοποίηση του διαδρόμου αποτελεί βασικό στόχο της Άγκυρας, ενώ συνδέει την πολιτική αυτή με τη σιδηροδρομική και λιμενική διασύνδεση, αλλά και με τη συνέργεια του διαδρόμου αυτού με την κινεζική Belt and Road. Επιπλέον, η Τουρκία φιλοξενεί και τη Γραμματεία του Οργανισμού Τουρκικών Κρατών, όπου συμμετέχουν ή συνδέονται αρκετές από τις οκτώ χώρες του σχήματος.
Το Καζακστάν και το Ουζμπεκιστάν είναι οι δύο πιο κρίσιμοι άξονες της Κεντρικής Ασίας σε αυτή τη συζήτηση. Για την Ευρώπη δεν είναι πια απλώς πρώην σοβιετικές δημοκρατίες, αλλά εν δυνάμει στρατηγικοί εταίροι για πρώτες ύλες, ενέργεια και μεταφορές. Η ΕΕ έχει ήδη συγκροτήσει στρατηγική εταιρική σχέση με το Καζακστάν για πρώτες ύλες, μπαταρίες και ανανεώσιμο υδρογόνο, ενώ υπέγραψε και αντίστοιχο μνημόνιο στρατηγικής συνεργασίας με το Ουζμπεκιστάν για κρίσιμες πρώτες ύλες. Παράλληλα, και οι δύο χώρες συνδέονται θεσμικά με τον Οργανισμό Τουρκικών Κρατών και πρακτικά με τον Υπερκασπιανό Διάδρομο, άρα βρίσκονται στο κέντρο του αγώνα για το ποια δίκτυα μεταφοράς και εφοδιασμού θα επικρατήσουν στην Ευρασία.
Η Ουγγαρία είναι ίσως η πιο παράδοξη περίπτωση της οκτάδας: βρίσκεται μέσα στην ΕΕ και το ΝΑΤΟ, αλλά εδώ και χρόνια λειτουργεί και ως πολιτική και επενδυτική πύλη για το Πεκίνο προς την ευρωπαϊκή αγορά. Το Reuters είχε καταγράψει ήδη από το 2015 ότι ήταν η πρώτη ευρωπαϊκή χώρα που υπέγραψε συμφωνία συνεργασίας για την κινεζική «Νέα Δρόμο του Μεταξιού», ενώ παραμένει και παρατηρητής στον Οργανισμό Τουρκικών Κρατών. Αυτό δίνει στη Βουδαπέστη ειδικό βάρος: δεν είναι απλώς μια ακόμα χώρα της Κεντρικής Ευρώπης, αλλά ένας κόμβος όπου τέμνονται η κινεζική διείσδυση, οι ευρωπαϊκές ισορροπίες και η ευρασιατική δικτύωση.
Το Πακιστάν μετράει για διαφορετικό λόγο: επειδή συνδέει την ενδοχώρα της Ασίας με τη δυτική Ασία και τον Ινδικό Ωκεανό, ενώ ταυτόχρονα παραμένει από τους στενότερους εταίρους της Κίνας. Το κινεζικό ΥΠΕΞ το αποκαλεί επίσημα «all-weather strategic cooperative partner», δείχνοντας πόσο βαθιά είναι η σχέση των δύο χωρών. Στην ίδια γραμμή, ο Moriyasu τόνισε ότι το Ισλαμαμπάντ επιχείρησε να τοποθετηθεί και ως ενδιάμεσος στις πρόσφατες επαφές γύρω από την κρίση Ιράν–ΗΠΑ. Με άλλα λόγια, το Πακιστάν δεν είναι μόνο διάδρομος ή σύμμαχος· είναι και πιθανός διαμεσολαβητής.
Η Μογγολία είναι η πιο ιδιότυπη περίπτωση. Δεν ελέγχει θαλάσσιες οδούς ούτε τεράστιους αγωγούς, αλλά βρίσκεται ακριβώς ανάμεσα στη Ρωσία και την Κίνα και προσπαθεί επί χρόνια να εξισορροπήσει αυτή τη γεωγραφία με την πολιτική του «Third Neighbor». Το αμερικανικό Στέιτ Ντιπάρτμεντ περιγράφει τις ΗΠΑ και τη Μογγολία ως «strategic Third Neighbors», κάτι που δείχνει ότι η Ουλάν Μπατόρ επιδιώκει να μην εγκλωβιστεί αποκλειστικά στον σινορωσικό χώρο. Άρα η σημασία της είναι κυρίως στρατηγική: αποτελεί ένα από τα λίγα σημεία της ευρασιατικής ενδοχώρας όπου οι εξωτερικές δυνάμεις μπορούν ακόμη να επηρεάσουν τις ισορροπίες χωρίς άμεση σύγκρουση.
Η ουσία της ανάλυσης δεν είναι ότι αυτές οι οκτώ χώρες θα γίνουν υπερδυνάμεις. Είναι ότι, σε μια εποχή όπου τα θαλάσσια chokepoints είναι ευάλωτα και οι χερσαίοι διάδρομοι αποκτούν νέα αξία, οι χώρες που ελέγχουν περάσματα, λιμάνια, σιδηροδρόμους, πρώτες ύλες και διπλωματικές γέφυρες μπορούν να αλλάξουν τον παγκόσμιο συσχετισμό χωρίς να διαθέτουν το μέγεθος των ΗΠΑ, της Κίνας ή της Ρωσίας. Αυτή είναι η πραγματική σημασία των «swing states» της Ευρασίας.
