Ν. Ανδρουλάκης στη ΔΕΘ: Μια φιλόδοξη ομιλία

Η ομιλία του Νίκου Ανδρουλάκη στην 90ή Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης είχε έναν σαφή πολιτικό στόχο: να παρουσιάσει το ΠΑΣΟΚ όχι απλώς ως δύναμη αντιπολίτευσης, αλλά ως ενδεχόμενη κυβερνητική λύση. Από αυτή την άποψη, ήταν μια ομιλία περισσότερο προγραμματική παρά συνθηματολογική. Περιείχε συγκεκριμένες δεσμεύσεις, αριθμητικούς στόχους και θεσμικές προτάσεις. Παράλληλα, όμως, το εύρος των εξαγγελιών δημιούργησε το βασικό της πρόβλημα: η πληθώρα των υποσχέσεων δυσκόλεψε τον ακροατή να διακρίνει ποιες είναι οι πραγματικές προτεραιότητες και με ποια σειρά μπορούν να εφαρμοστούν.

Το ισχυρό σημείο: προσπάθεια συγκρότησης εναλλακτικής πρότασης

Ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ επιχείρησε να μεταφέρει τη συζήτηση από το δίλημμα «ποιος θα κυβερνήσει» στο ερώτημα «πώς και για ποιους θα κυβερνηθεί η χώρα». Η επιλογή αυτή ήταν πολιτικά εύστοχη. Αντί να περιοριστεί στην καταγγελία της κυβέρνησης, παρουσίασε επτά νομοθετικές παρεμβάσεις για το πρώτο εξάμηνο μιας πιθανής διακυβέρνησης.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον είχαν οι προτάσεις για:

• ισχυρότερο έλεγχο των ολιγοπωλίων και των ενδοομιλικών τιμολογήσεων,

• αναδιοργάνωση της Επιτροπής Ανταγωνισμού,

• προστασία του καταναλωτή και του μικρού προμηθευτή,

• τιμαριθμοποίηση της φορολογικής κλίμακας,

• αποκατάσταση των συλλογικών διαπραγματεύσεων,

• κοινωνική κατοικία και αξιοποίηση κλειστών κτιρίων,

• προληπτικό έλεγχο των μεγάλων δημοσίων συμβάσεων,

• αλλαγή του τρόπου επιλογής της ηγεσίας της Δικαιοσύνης.

Οι προτάσεις αυτές δείχνουν ότι το ΠΑΣΟΚ επιχειρεί να επαναφέρει στο προσκήνιο την έννοια της ρυθμισμένης αγοράς και ενός λειτουργικού κοινωνικού κράτους. Είναι επίσης θετικό ότι η ακρίβεια δεν παρουσιάστηκε αποκλειστικά ως εισαγόμενο φαινόμενο, αλλά συνδέθηκε με τη διάρθρωση της ελληνικής αγοράς και την περιορισμένη λειτουργία του ανταγωνισμού.

Η έμφαση στην παραγωγή, στη μεταποίηση, στις υποδομές, στον σιδηρόδρομο και στην Αναπτυξιακή Τράπεζα ήταν ίσως το πιο ουσιαστικό τμήμα της ομιλίας. Δείχνει μια προσπάθεια υπέρβασης της οικονομίας που βασίζεται υπερβολικά στην κατανάλωση, στα ακίνητα και στον τουρισμό.

Η μεγάλη αδυναμία: από το πρόγραμμα στον μακρύ κατάλογο

Ο Ανδρουλάκης ανακοίνωσε, μεταξύ άλλων, σταδιακή επαναφορά 13ου μισθού και 13ης σύνταξης, νέο ΕΚΑΣ, αυξήσεις στο ΕΣΥ, φορολογικές ελαφρύνσεις, κατάργηση της τεκμαρτής φορολόγησης, μείωση της προκαταβολής φόρου, 40.000 κοινωνικές κατοικίες, οικογενειακές ενισχύσεις, μειώσεις ΦΠΑ και Ειδικού Φόρου Κατανάλωσης, καθώς και σειρά επενδύσεων σε υποδομές.

Καθεμία από αυτές τις παρεμβάσεις μπορεί να υποστηριχθεί πολιτικά. Όταν όμως παρουσιάζονται όλες μαζί, ανακύπτει αναπόφευκτα το ερώτημα της χρηματοδότησης.

Η απάντηση ότι οι πόροι θα προκύψουν από την ανάπτυξη, την καταπολέμηση της σπατάλης, τη μείωση των απευθείας αναθέσεων και τη φορολόγηση των υπερκερδών είναι εύλογη ως κατεύθυνση, αλλά δεν αποτελεί ακόμη πλήρη δημοσιονομική τεκμηρίωση. Τα έσοδα από πρόστιμα και έκτακτους φόρους είναι αβέβαια και συχνά προσωρινά· δύσκολα μπορούν από μόνα τους να χρηματοδοτήσουν μόνιμες δαπάνες, όπως μισθούς, συντάξεις και προσλήψεις.

Η πειστικότητα της πρότασης θα ενισχυόταν σημαντικά εάν είχε παρουσιαστεί ένας καθαρός πίνακας:

1. κόστους κάθε μέτρου,

2. χρονοδιαγράμματος εφαρμογής,

3. μόνιμων πηγών χρηματοδότησης,

4. δημοσιονομικών ορίων μέσα στα οποία θα κινηθεί μια κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ.

Η λέξη «σταδιακά» προστατεύει δημοσιονομικά την εξαγγελία, αφήνει όμως πολιτικά ανοιχτό το ερώτημα: πότε, σε ποια έκταση και υπό ποιες προϋποθέσεις;

Οι μετρήσιμοι στόχοι χρειάζονται και μηχανισμό εφαρμογής

Η δέσμευση για μείωση της συνολικής τιμής της κιλοβατώρας κατά 20% το 2027 και κατά 30% μέχρι το τέλος της τετραετίας είναι πολιτικά θαρραλέα, επειδή είναι συγκεκριμένη και επομένως ελέγξιμη. Ωστόσο, η τελική τιμή του ρεύματος επηρεάζεται από τις διεθνείς τιμές, το κόστος των δικτύων, τη φορολογία, το ενεργειακό μείγμα και τις συνθήκες της ευρωπαϊκής αγοράς.

Οι ενεργειακές κοινότητες, η αποθήκευση, τα σταθερά συμβόλαια και οι διασυνδέσεις αποτελούν σοβαρές προτάσεις. Δεν εξηγήθηκε όμως επαρκώς ποιο μέρος της επιδιωκόμενης μείωσης θα προέλθει από καθεμία και τι θα συμβεί εάν οι εξωτερικές συνθήκες μεταβληθούν δυσμενώς.

Ανάλογο ζήτημα υπάρχει με τις 40.000 κοινωνικές κατοικίες. Ο αριθμός δίνει σαφήνεια, αλλά χρειάζεται προσδιορισμός των ακινήτων, του χρηματοδοτικού σχήματος, του φορέα διαχείρισης και του χρόνου ολοκλήρωσης. Το πλαφόν στις αυξήσεις των ενοικίων μπορεί να προσφέρει προσωρινή προστασία σε περιοχές μεγάλης πίεσης, χρειάζεται όμως προσεκτικό σχεδιασμό ώστε να μη μειώσει τελικά την προσφορά κατοικιών.

Θεσμοί: ίσως το πιο συνεκτικό κεφάλαιο

Οι προτάσεις για τις δημόσιες συμβάσεις, τη Διαύγεια, το ΑΣΕΠ, την Εθνική Σχολή Δημόσιας Διοίκησης, το άρθρο 86 και την ηγεσία της Δικαιοσύνης αποτέλεσαν ένα από τα πιο πειστικά μέρη της ομιλίας. Εδώ υπήρχε μεγαλύτερη συνοχή μεταξύ διάγνωσης και προτεινόμενης λύσης.

Υπάρχει, πάντως, και ένα βαθύτερο ερώτημα: πολλές από τις εξαγγελίες προϋποθέτουν ένα Δημόσιο με μεγάλη διοικητική επάρκεια. Το ίδιο κράτος θα πρέπει ταυτόχρονα να κατασκευάσει κοινωνικές κατοικίες, να ελέγξει περίπλοκες αγορές, να αναμορφώσει την Υγεία και την Παιδεία, να διαχειριστεί νέα χρηματοδοτικά εργαλεία και να επιβλέψει μεγάλες υποδομές. Η εξαγγελία της αξιοκρατίας είναι απαραίτητη, αλλά δεν αρκεί. Χρειάζεται ένα πολύ συγκεκριμένο σχέδιο διοικητικής ικανότητας.

Ελληνοτουρκικά και Ευρώπη

Η πρόταση για ένα «νέο Ελσίνκι», δηλαδή για σύνδεση της ευρωπαϊκής πορείας και της τελωνειακής ένωσης της Τουρκίας με τον σεβασμό του διεθνούς δικαίου, επαναφέρει μια γνώριμη στρατηγική του ΠΑΣΟΚ. Έχει λογική, επειδή επιχειρεί να εντάξει τις ελληνοτουρκικές διαφορές σε ένα ευρωπαϊκό πλαίσιο κανόνων.

Δεν διευκρινίστηκε, ωστόσο, πώς θα εξασφαλιστεί η υποστήριξη των κρατών-μελών που έχουν διαφορετικά συμφέροντα στις σχέσεις τους με την Άγκυρα. Επίσης, ο όρος «νέο Ελσίνκι» έχει ιστορικό και πολιτικό βάρος· επομένως χρειάζεται αναλυτικότερο περιεχόμενο για να μην παραμείνει ένας ελκυστικός τίτλος εξωτερικής πολιτικής. Και δεν είναι σίγουρο ότι ικανοποίησε, τότε, το σύνολο του ΠΑΣΟΚ.

Σήμερα, δεν είναι καθόλου σίγουρο πως η Τουρκία επιθυμεί διακαώς να προχωρήσει τις σχέσεις της με την Ε.Ε. έναντι υπολογίσιμων ανταλλαγμάτων.

Η βασική κριτική προς την πολιτική Σημίτη μετά το Ελσίνκι του 1999 ήταν ότι η Ελλάδα πέτυχε μια σημαντική διπλωματική ανταλλαγή, αλλά αποδέχθηκε διατυπώσεις που μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν από την Τουρκία για να διευρύνει την ατζέντα των ελληνοτουρκικών διαφορών.

Η βασική κριτική ήταν ότι η Ελλάδα συναίνεσε αμέσως στην αναγνώριση της Τουρκίας ως υποψήφιας προς ένταξη χώρας, χωρίς να εξασφαλίσει προηγουμένως την άρση του casus belli ή την εγκατάλειψη των τουρκικών διεκδικήσεων στο Αιγαίο. Παράλληλα, η αναφορά σε «συνοριακές διαφορές και άλλα συναφή ζητήματα» θεωρήθηκε ότι μπορούσε να νομιμοποιήσει εμμέσως την τουρκική θεωρία περί πολλαπλών διαφορών —όπως οι «γκρίζες ζώνες» και η αποστρατιωτικοποίηση των νησιών— ενώ η Ελλάδα αναγνώριζε ως μόνη νομική διαφορά την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας. Οι επικριτές υποστήριξαν, επομένως, ότι η Αθήνα παραχώρησε το ισχυρό διαπραγματευτικό όπλο του βέτο με αντάλλαγμα μελλοντικές και αβέβαιες δεσμεύσεις, στηριζόμενη υπερβολικά στην υπόθεση ότι η ευρωπαϊκή προοπτική θα εξανάγκαζε τελικά την Τουρκία να συμμορφωθεί. Βεβαίως, η κριτική αυτή συνυπάρχει με το σημαντικό ελληνικό κέρδος του Ελσίνκι: την ένταξη της Κυπριακής Δημοκρατίας στην ΕΕ χωρίς να αποτελεί προϋπόθεση η προηγούμενη επίλυση του Κυπριακού.

Στην ομιλία του στη ΔΕΘ ο Ανδρουλάκης δεν παρουσίασε ουσιαστικά ένα συγκροτημένο πρόγραμμα για τις Ένοπλες Δυνάμεις. Αναφέρθηκε γενικότερα στην ανάγκη ισχυρής Ελλάδας, στην ευρωπαϊκή αμυντική ενοποίηση και στο αυξημένο κόστος άμυνας που επωμίζεται η χώρα λόγω της τουρκικής αναθεωρητικής πολιτικής. Μίλησε, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, για ένα «νέο Ελσίνκι», συνδέοντας την αναβάθμιση των ευρωτουρκικών σχέσεων με τον σεβασμό των κυριαρχικών δικαιωμάτων Ελλάδας και Κύπρου. Δεν ανέπτυξε όμως συγκεκριμένες προτάσεις για τη δομή και τον εκσυγχρονισμό των Ενόπλων Δυνάμεων, τις εξοπλιστικές προτεραιότητες, την εγχώρια αμυντική βιομηχανία, τη θητεία, την εφεδρεία ή τις αποδοχές και τη μέριμνα του στρατιωτικού προσωπικού. Πρόκειται για αξιοσημείωτη παράλειψη σε μια ομιλία που φιλοδοξούσε να παρουσιάσει ολοκληρωμένο κυβερνητικό σχέδιο—ιδίως καθώς η ίδια η ομιλία αναγνώριζε ότι η Ελλάδα αντιμετωπίζει αυξημένες αμυντικές απαιτήσεις.

Τέλος, η φιλοδοξία για μια «πιο ισχυρή Ελλάδα» δεν στηρίχθηκε σε ολοκληρωμένη στρατηγική εθνικής ισχύος. Η αναφορά σε βαθύτερη ευρωπαϊκή ενοποίηση και σε ένα «νέο Ελσίνκι» δεν αρκεί, ιδιαίτερα σε μια περίοδο κατά την οποία η ενταξιακή έλξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης προς την Τουρκία έχει περιοριστεί και, συνεπώς, ο διαθέσιμος ευρωπαϊκός μοχλός πίεσης είναι ασθενέστερος από ό,τι το 1999. Η απουσία συγκεκριμένων θέσεων για τις Ένοπλες Δυνάμεις, την αμυντική βιομηχανία, την αποτρεπτική στρατηγική και την προσαρμογή της χώρας στις νέες γεωπολιτικές συνθήκες αφήνει ένα σοβαρό κενό. Έτσι, ενώ η ομιλία ήταν αναλυτική στην κοινωνική πολιτική και στη λειτουργία του κράτους, παρέμεινε αισθητά γενικότερη στα ζητήματα που αφορούν την ασφάλεια και τη διεθνή θέση της χώρας.

Ανασυγκρότηση του κράτους

Συνολική αποτίμηση

Με την ομιλία του στη ΔΕΘ, ο Νίκος Ανδρουλάκης παρουσίασε ένα ευρύ σοσιαλδημοκρατικό σχέδιο, με ιδιαίτερη έμφαση στην κοινωνική πολιτική, στην παραγωγική ανασυγκρότηση και κυρίως στη θεσμική λειτουργία του κράτους. Οι προτάσεις για το ΑΣΕΠ, τις δημόσιες συμβάσεις, τη Δικαιοσύνη, την Υγεία, την Παιδεία, τη Θεσσαλονίκη και έναν νέο ευρωπαϊκό επενδυτικό μηχανισμό ενίσχυσαν το κυβερνητικό περιεχόμενο της ομιλίας. Ωστόσο, το μεγάλο εύρος των εξαγγελιών εξακολουθεί να δημιουργεί ερωτήματα για την ιεράρχηση, το συνολικό κόστος και τη δυνατότητα ταυτόχρονης εφαρμογής τους. Η ομιλία έδειξε καθαρότερα τι είδους κυβέρνηση θέλει να συγκροτήσει το ΠΑΣΟΚ, όχι όμως ακόμη με ποια ακριβώς δημοσιονομική και διοικητική διαδρομή θα το επιτύχει.