πηγή:
Η απονομή του Νόμπελ Φυσικής 2026 στον Φράνσις Χάλζεν στρέφει το ενδιαφέρον σε ένα από τα πιο εντυπωσιακά επιστημονικά εγχειρήματα της εποχής μας: το παρατηρητήριο IceCube, που μετατρέπει τον βαθύ πάγο της Ανταρκτικής σε έναν τεράστιο ανιχνευτή νετρίνων. Αυτά τα σχεδόν ασύλληπτα «σωματίδια-φαντάσματα», ταξιδεύοντας από μακρινές κοσμικές πηγές, μεταφέρουν πληροφορίες για ορισμένα από τα πιο ακραία φαινόμενα του σύμπαντος.
Με αφορμή τη βράβευσή του, παρουσιάζουμε ένα αναλυτικό, εικονογραφημένο άρθρο του Thomas Lewton, που δημοσιεύθηκε στο Quanta Magazine τον Ιούνιο του 2023. Το άρθρο εξηγεί πώς η δουλειά του Χάλζεν και της διεθνούς ομάδας του IceCube μάς επιτρέπει να χαρτογραφήσουμε τον ουρανό μέσα από τα νετρίνα — και ποιους νέους δρόμους ανοίγει για την κατανόηση του σύμπαντος.
ΑΝΙΧΝΕΥΣΕΙΣ
Οι φυσικοί γνωρίζουν πλέον από πού προέρχονται τουλάχιστον ορισμένα από αυτά τα σωματίδια υψηλής ενέργειας, γεγονός που ανοίγει τον δρόμο για τη χρησιμοποίησή τους στη διερεύνηση της θεμελιώδους φυσικής.
Του Thomas Lewton
Συνεργάτη του Quanta Magazine
29 Ιουνίου 2023
Λεζάντα κεντρικής εικόνας: Από το 2012, το Παρατηρητήριο Νετρίνων IceCube στον Νότιο Πόλο ανιχνεύει περίπου δώδεκα κοσμικά νετρίνα κάθε χρόνο.
Φωτογραφική σύνθεση: Kristina Armitage/Quanta Magazine. Οι εικόνες παραχωρήθηκαν από τη συνεργασία IceCube.
Από τα 100 τρισεκατομμύρια νετρίνα που διαπερνούν το σώμα σας κάθε δευτερόλεπτο, τα περισσότερα προέρχονται από τον Ήλιο ή την ατμόσφαιρα της Γης. Ένας μικρός αριθμός, όμως —εκείνα που κινούνται πολύ ταχύτερα από τα υπόλοιπα— έχει ταξιδέψει μέχρι εδώ από ισχυρές πηγές σε πολύ μεγαλύτερες αποστάσεις. Επί δεκαετίες, οι αστροφυσικοί αναζητούσαν την προέλευση αυτών των «κοσμικών» νετρίνων. Τώρα, το Παρατηρητήριο Νετρίνων IceCube έχει επιτέλους συγκεντρώσει αρκετά ώστε να αποκαλυφθούν χαρακτηριστικά μοτίβα στις κατευθύνσεις από τις οποίες καταφθάνουν.
Σε μια εργασία που δημοσιεύθηκε σήμερα στο περιοδικό Science, η ερευνητική ομάδα παρουσίασε τον πρώτο χάρτη του Γαλαξία μας με βάση τα νετρίνα. Συνήθως, ο Γαλαξίας χαρτογραφείται με φωτόνια, τα σωματίδια του φωτός. Ο νέος χάρτης δείχνει ένα διάχυτο νέφος κοσμικών νετρίνων που προέρχονται από ολόκληρο τον Γαλαξία, αλλά, παραδόξως, καμία μεμονωμένη πηγή δεν ξεχωρίζει. «Είναι ένα μυστήριο», δήλωσε ο Φράνσις Χάλζεν, επικεφαλής του IceCube.
Τα αποτελέσματα έρχονται σε συνέχεια μιας μελέτης του IceCube που δημοσιεύθηκε το περασμένο φθινόπωρο, επίσης στο Science, και ήταν η πρώτη που συνέδεσε κοσμικά νετρίνα με μια συγκεκριμένη πηγή. Έδειξε ότι ένα μεγάλο μέρος των κοσμικών νετρίνων που έχει ανιχνεύσει μέχρι σήμερα το παρατηρητήριο προέρχεται από την καρδιά ενός «ενεργού» γαλαξία, του NGC 1068. Στον λαμπρό πυρήνα του, η ύλη στροβιλίζεται καθώς πέφτει προς μια κεντρική υπερμεγέθη μαύρη τρύπα, παράγοντας με κάποιον τρόπο κοσμικά νετρίνα κατά τη διαδικασία.
«Είναι πραγματικά πολύ ικανοποιητικό», δήλωσε η Κέιτ Σόλμπεργκ, φυσικός που μελετά τα νετρίνα στο Πανεπιστήμιο Duke και δεν συμμετείχε στην έρευνα. «Κατάφεραν πράγματι να ταυτοποιήσουν έναν γαλαξία. Αυτό ακριβώς προσπαθεί να πετύχει εδώ και πάρα πολλά χρόνια ολόκληρη η κοινότητα της αστρονομίας νετρίνων».
Ο ακριβής εντοπισμός των πηγών των κοσμικών νετρίνων ανοίγει τη δυνατότητα να χρησιμοποιηθούν αυτά τα σωματίδια ως ένα νέο εργαλείο διερεύνησης της θεμελιώδους φυσικής. Οι ερευνητές έχουν δείξει ότι τα νετρίνα μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να αποκαλύψουν ρωγμές στο κυρίαρχο Καθιερωμένο Πρότυπο της σωματιδιακής φυσικής, ακόμη και για να ελέγξουν κβαντικές περιγραφές της βαρύτητας.
Ωστόσο, η αναγνώριση της προέλευσης έστω και ορισμένων κοσμικών νετρίνων είναι μόνο το πρώτο βήμα. Γνωρίζουμε ελάχιστα για το πώς η δραστηριότητα γύρω από ορισμένες υπερμεγέθεις μαύρες τρύπες παράγει αυτά τα σωματίδια, ενώ μέχρι στιγμής τα στοιχεία υποδεικνύουν ότι εμπλέκονται διαφορετικές διαδικασίες ή συνθήκες.
Περιγραφή γραφήματος: Δύο χάρτες του ουρανού παρουσιάζουν τις κατευθύνσεις προέλευσης των νετρίνων. Ο ένας απεικονίζει νετρίνα από πηγές μέσα στον Γαλαξία μας και ο άλλος νετρίνα που προέρχονται από περιοχές πέρα από αυτόν.
Γράφημα: Merrill Sherman/Quanta Magazine. Οι εικόνες παραχωρήθηκαν από τη συνεργασία IceCube.
Η προέλευση που αναζητούσαν επί δεκαετίες
Παρότι είναι άφθονα, τα νετρίνα συνήθως διασχίζουν τη Γη χωρίς να αφήνουν κανένα ίχνος. Χρειάστηκε να κατασκευαστεί ένας ανιχνευτής τεράστιων διαστάσεων, ώστε να καταγραφούν αρκετά και να διακριθούν μοτίβα στις κατευθύνσεις από τις οποίες φτάνουν. Το IceCube, που κατασκευάστηκε πριν από δώδεκα χρόνια, αποτελείται από κατακόρυφες σειρές ανιχνευτών μήκους ενός χιλιομέτρου, τοποθετημένες σε γεωτρήσεις βαθιά μέσα στον πάγο της Ανταρκτικής. Κάθε χρόνο ανιχνεύει περίπου δώδεκα κοσμικά νετρίνα με τόσο υψηλή ενέργεια, ώστε να ξεχωρίζουν καθαρά μέσα από το διάχυτο υπόβαθρο των ατμοσφαιρικών και ηλιακών νετρίνων. Πιο εξελιγμένες αναλύσεις μπορούν να απομονώσουν από τα υπόλοιπα δεδομένα επιπλέον σήματα που ενδέχεται να αντιστοιχούν σε κοσμικά νετρίνα.
Οι αστροφυσικοί γνωρίζουν ότι νετρίνα τόσο υψηλής ενέργειας μπορούν να προκύψουν μόνο όταν ταχύτατα κινούμενοι ατομικοί πυρήνες, γνωστοί ως κοσμικές ακτίνες, συγκρούονται με ύλη κάπου στο διάστημα. Και ελάχιστες περιοχές του σύμπαντος διαθέτουν μαγνητικά πεδία αρκετά ισχυρά ώστε να επιταχύνουν τις κοσμικές ακτίνες στις απαιτούμενες ενέργειες. Οι εκλάμψεις ακτίνων γάμμα —υπέρλαμπρες εκλάμψεις που συμβαίνουν όταν ορισμένα άστρα εκρήγνυνται ως υπερκαινοφανείς ή όταν άστρα νετρονίων πλησιάζουν σπειροειδώς το ένα το άλλο μέχρι να συγκρουστούν— θεωρούνταν επί μακρόν μία από τις πιθανότερες εξηγήσεις. Η μόνη ουσιαστική εναλλακτική ήταν οι ενεργοί γαλαξιακοί πυρήνες, γνωστοί ως AGN: οι κεντρικές περιοχές γαλαξιών όπου υπερμεγέθεις μαύρες τρύπες εκτοξεύουν σωματίδια και ακτινοβολία καθώς η ύλη πέφτει προς αυτές.
Η θεωρία των εκλάμψεων ακτίνων γάμμα έχασε έδαφος το 2012, όταν οι αστροφυσικοί συνειδητοποίησαν ότι, αν αυτές οι λαμπρές εκλάμψεις ήταν η αιτία, θα έπρεπε να παρατηρούμε πολύ περισσότερα κοσμικά νετρίνα από όσα καταγράφουμε. Ωστόσο, η διαμάχη απείχε ακόμη πολύ από το να έχει λυθεί.
Το 2016, το IceCube άρχισε να στέλνει ειδοποιήσεις κάθε φορά που ανίχνευε ένα κοσμικό νετρίνο, καλώντας άλλους αστρονόμους να στρέψουν τα τηλεσκόπιά τους προς την κατεύθυνση από την οποία είχε προέλθει. Τον Σεπτέμβριο του επόμενου έτους, οι ερευνητές συνέδεσαν, σε μια πρώτη εκτίμηση, ένα κοσμικό νετρίνο με έναν ενεργό γαλαξία που ονομάζεται TXS 0506+056, ή εν συντομία TXS, ο οποίος εξέπεμπε την ίδια περίοδο εκλάμψεις ακτίνων Χ και γάμμα. «Αυτό σίγουρα προκάλεσε μεγάλο ενδιαφέρον», δήλωσε ο Μάρκος Σανταντέρ, συνεργάτης του IceCube στο Πανεπιστήμιο της Αλαμπάμα.
Καθώς καταγράφονταν ολοένα και περισσότερα κοσμικά νετρίνα, μια ακόμη περιοχή του ουρανού άρχισε να ξεχωρίζει από το υπόβαθρο των ατμοσφαιρικών νετρίνων. Στο κέντρο αυτής της περιοχής βρίσκεται ο κοντινός ενεργός γαλαξίας NGC 1068. Η πρόσφατη ανάλυση του IceCube δείχνει ότι αυτή η συσχέτιση σχεδόν σίγουρα αντανακλά μια σχέση αιτίου και αποτελέσματος. Στο πλαίσιο της ανάλυσης, οι επιστήμονες του IceCube βαθμονόμησαν εκ νέου το τηλεσκόπιό τους και χρησιμοποίησαν τεχνητή νοημοσύνη για να κατανοήσουν καλύτερα την ευαισθησία του σε διαφορετικές περιοχές του ουρανού. Διαπίστωσαν ότι η πιθανότητα η αυξημένη συγκέντρωση νετρίνων από την κατεύθυνση του NGC 1068 να αποτελεί τυχαία διακύμανση είναι μικρότερη από μία στις 100.000.
Η στατιστική βεβαιότητα ότι και ο TXS αποτελεί πηγή κοσμικών νετρίνων δεν απέχει πολύ από αυτό το επίπεδο. Επιπλέον, τον Σεπτέμβριο, το IceCube κατέγραψε ένα νετρίνο που πιθανότατα προερχόταν από την περιοχή του TXS και το οποίο δεν έχει ακόμη αναλυθεί.
«Ήμασταν εν μέρει τυφλοί· είναι σαν να καταφέραμε τώρα να εστιάσουμε», δήλωσε ο Χάλζεν. «Η αναμέτρηση ήταν ανάμεσα στις εκλάμψεις ακτίνων γάμμα και στους ενεργούς γαλαξίες. Αυτή η αναμέτρηση έχει κριθεί».
Ο φυσικός μηχανισμός
Αυτοί οι δύο ενεργοί γαλαξιακοί πυρήνες φαίνεται να είναι οι λαμπρότερες πηγές νετρίνων στον ουρανό, όμως, παραδόξως, διαφέρουν πολύ μεταξύ τους. Ο TXS ανήκει σε έναν τύπο ενεργού γαλαξιακού πυρήνα γνωστό ως μπλέιζαρ: εκτοξεύει έναν πίδακα ακτινοβολίας υψηλής ενέργειας κατευθείαν προς τη Γη. Αντίθετα, στον NGC 1068 δεν παρατηρούμε κάποιον αντίστοιχο πίδακα στραμμένο προς εμάς. Αυτό υποδηλώνει ότι διαφορετικοί μηχανισμοί στην καρδιά των ενεργών γαλαξιών θα μπορούσαν να παράγουν κοσμικά νετρίνα. «Οι πηγές φαίνεται να παρουσιάζουν μεγαλύτερη ποικιλομορφία», δήλωσε η Γιούλια Τγιους, θεωρητική αστροφυσικός στο Πανεπιστήμιο του Ρουρ στο Μπόχουμ της Γερμανίας και μέλος της συνεργασίας IceCube.
Ο Χάλζεν υποψιάζεται ότι υπάρχει ύλη γύρω από τον ενεργό πυρήνα του NGC 1068, η οποία εμποδίζει τη διαφυγή των ακτίνων γάμμα που εκπέμπονται κατά την παραγωγή νετρίνων. Ο ακριβής μηχανισμός, όμως, παραμένει αντικείμενο εικασιών. «Γνωρίζουμε πολύ λίγα για τους πυρήνες των ενεργών γαλαξιών, επειδή είναι υπερβολικά πολύπλοκοι», είπε.
Τα κοσμικά νετρίνα που προέρχονται από τον Γαλαξία μας περιπλέκουν ακόμη περισσότερο την εικόνα. Στον Γαλαξία δεν υπάρχουν προφανείς πηγές σωματιδίων τόσο υψηλής ενέργειας — και ειδικότερα, δεν υπάρχει ενεργός γαλαξιακός πυρήνας. Ο πυρήνας του δεν έχει παρουσιάσει έντονη δραστηριότητα εδώ και εκατομμύρια χρόνια.
Ο Χάλζεν εικάζει ότι αυτά τα νετρίνα προέρχονται από κοσμικές ακτίνες που δημιουργήθηκαν σε μια παλαιότερη, ενεργή φάση του Γαλαξία μας. «Πάντα ξεχνάμε ότι παρατηρούμε μία μόνο χρονική στιγμή», είπε. «Οι επιταχυντές που παρήγαγαν αυτές τις κοσμικές ακτίνες μπορεί να το έκαναν πριν από εκατομμύρια χρόνια».
Αυτό που ξεχωρίζει στη νέα εικόνα του ουρανού είναι η έντονη λαμπρότητα πηγών όπως ο NGC 1068 και ο TXS. Γεμάτος κοντινά άστρα και θερμό αέριο, ο Γαλαξίας μας επισκιάζει όλους τους άλλους γαλαξίες όταν οι αστρονόμοι παρατηρούν μέσω φωτονίων. Όταν, όμως, τον παρατηρούν μέσω νετρίνων, «το εκπληκτικό είναι ότι μετά βίας μπορούμε να δούμε τον Γαλαξία μας», δήλωσε ο Χάλζεν. «Στον ουρανό κυριαρχούν οι εξωγαλαξιακές πηγές».
Πέρα από το μυστήριο του Γαλαξία μας, οι αστροφυσικοί θέλουν να χρησιμοποιήσουν τις πιο μακρινές και λαμπρότερες πηγές για να μελετήσουν τη σκοτεινή ύλη, την κβαντική βαρύτητα και νέες θεωρίες για τη συμπεριφορά των νετρίνων.
Το IceCube έχει ανιχνεύσει δεκάδες νετρίνα που προέρχονται από τον NGC 1068, γνωστό και ως Μεσιέ 77 — έναν ενεργό γαλαξία σε απόσταση 47 εκατομμυρίων ετών φωτός. Ο εκτενώς μελετημένος γαλαξίας, που απεικονίζεται εδώ από το διαστημικό τηλεσκόπιο Hubble, είναι ορατός με μεγάλα κιάλια.
Φωτογραφία: NASA/ESA/A. van der Hoeven
Διερευνώντας τη θεμελιώδη φυσική
Τα νετρίνα προσφέρουν σπάνιες ενδείξεις ότι μια πληρέστερη θεωρία των σωματιδίων πρέπει να διαδεχθεί το σύνολο εξισώσεων ηλικίας πενήντα ετών που είναι γνωστό ως Καθιερωμένο Πρότυπο. Το μοντέλο αυτό περιγράφει τα στοιχειώδη σωματίδια και τις δυνάμεις με σχεδόν απόλυτη ακρίβεια, αλλά αστοχεί στην περίπτωση των νετρίνων: προβλέπει ότι αυτά τα ηλεκτρικά ουδέτερα σωματίδια δεν έχουν μάζα, ενώ στην πραγματικότητα έχουν — έστω και ελάχιστη.
Το 1998, οι φυσικοί ανακάλυψαν ότι τα νετρίνα μπορούν να μετατρέπονται από τον έναν από τους τρεις τύπους τους στον άλλο. Για παράδειγμα, ένα νετρίνο ηλεκτρονίου που εκπέμπεται από τον Ήλιο μπορεί να έχει μετατραπεί σε νετρίνο μιονίου μέχρι να φτάσει στη Γη. Για να συμβαίνουν αυτές οι μετατροπές, τα νετρίνα πρέπει να έχουν μάζα: οι ταλαντώσεις εξηγούνται μόνο αν κάθε τύπος νετρίνου αποτελεί κβαντικό συνδυασμό τριών καταστάσεων με διαφορετικές —και εξαιρετικά μικρές— μάζες.
Δεκάδες πειράματα έχουν επιτρέψει στους φυσικούς των σωματιδίων να σχηματίσουν σταδιακά μια εικόνα των μοτίβων ταλάντωσης διαφόρων νετρίνων: ηλιακών, ατμοσφαιρικών και παραγόμενων στο εργαστήριο. Όμως τα κοσμικά νετρίνα που προέρχονται από ενεργούς γαλαξιακούς πυρήνες προσφέρουν τη δυνατότητα μελέτης αυτής της συμπεριφοράς σε ασύγκριτα μεγαλύτερες αποστάσεις και ενέργειες. Αυτό τα καθιστά «ένα εξαιρετικά ευαίσθητο εργαλείο διερεύνησης της φυσικής πέρα από το Καθιερωμένο Πρότυπο», δήλωσε ο Κάρλος Αργκουέγιες–Ντελγάδο, φυσικός που μελετά τα νετρίνα στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ και συμμετέχει επίσης στην πολυμελή συνεργασία IceCube.
Οι πηγές των κοσμικών νετρίνων βρίσκονται τόσο μακριά, ώστε τα επιμέρους μοτίβα των ταλαντώσεών τους θα πρέπει να εξομαλύνονται. Όπου κι αν κοιτάξουν οι αστροφυσικοί, αναμένουν να παρατηρήσουν σταθερά ποσοστά για καθέναν από τους τρεις τύπους νετρίνων. Οποιαδήποτε διακύμανση σε αυτά τα ποσοστά θα υποδείκνυε ότι τα μοντέλα ταλάντωσης των νετρίνων χρειάζονται επανεξέταση.
Μια άλλη πιθανότητα είναι τα κοσμικά νετρίνα να αλληλεπιδρούν με τη σκοτεινή ύλη κατά τη διάρκεια του ταξιδιού τους, όπως προβλέπουν πολλά μοντέλα του λεγόμενου «σκοτεινού τομέα». Σύμφωνα με αυτά, η αόρατη ύλη του σύμπαντος αποτελείται από πολλούς τύπους σωματιδίων που δεν εκπέμπουν φως. Οι αλληλεπιδράσεις με αυτά τα σωματίδια σκοτεινής ύλης θα σκέδαζαν νετρίνα συγκεκριμένων ενεργειών, δημιουργώντας ένα κενό στο φάσμα των κοσμικών νετρίνων που παρατηρούμε.
Εναλλακτικά, η ίδια η κβαντική δομή του χωροχρόνου θα μπορούσε να λειτουργεί σαν αντίσταση στην κίνηση των νετρίνων, επιβραδύνοντάς τα. Μια ερευνητική ομάδα με έδρα την Ιταλία υποστήριξε πρόσφατα στο Nature Astronomy ότι τα δεδομένα του IceCube περιέχουν ενδείξεις ενός τέτοιου φαινομένου. Άλλοι φυσικοί, ωστόσο, αντιμετώπισαν αυτούς τους ισχυρισμούς με σκεπτικισμό.
Τέτοιες επιδράσεις θα ήταν απειροελάχιστες, αλλά οι διαγαλαξιακές αποστάσεις θα μπορούσαν να τις ενισχύσουν σε ανιχνεύσιμα επίπεδα. «Αυτό είναι σίγουρα κάτι που αξίζει να διερευνηθεί», δήλωσε η Σόλμπεργκ.
Ο Αργκουέγιες–Ντελγάδο και οι συνεργάτες του έχουν ήδη χρησιμοποιήσει το διάχυτο υπόβαθρο των κοσμικών νετρίνων —αντί για συγκεκριμένες πηγές όπως ο NGC 1068— για να αναζητήσουν ενδείξεις της κβαντικής δομής του χωροχρόνου. Όπως ανέφεραν τον Οκτώβριο στο Nature Physics, δεν εντόπισαν κάτι. Ωστόσο, η έρευνά τους δυσχεράνθηκε από τη δυσκολία διάκρισης του τρίτου τύπου νετρίνου, του νετρίνου ταυ, από ένα νετρίνο ηλεκτρονίου στον ανιχνευτή IceCube. Αυτό που χρειάζεται είναι «καλύτερη ταυτοποίηση των σωματιδίων», δήλωσε ο Τεπέι Κατόρι του King’s College London, ένας από τους συγγραφείς της μελέτης. Βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη έρευνα για τη διάκριση των δύο τύπων.
Σύμφωνα με τον Κατόρι, η γνώση των συγκεκριμένων θέσεων και των μηχανισμών των πηγών κοσμικών νετρίνων θα προσέφερε ένα «μεγάλο άλμα» στην ευαισθησία αυτών των αναζητήσεων για νέα φυσική. Το ακριβές ποσοστό κάθε τύπου νετρίνου εξαρτάται από το μοντέλο της πηγής και, κατά σύμπτωση, τα επικρατέστερα μοντέλα προβλέπουν ότι ίσοι αριθμοί από τους τρεις τύπους θα φτάνουν στη Γη. Όμως η κατανόησή μας για τα κοσμικά νετρίνα παραμένει τόσο περιορισμένη, ώστε οποιαδήποτε παρατηρούμενη ανισορροπία στα ποσοστά των τριών τύπων θα μπορούσε να παρερμηνευθεί. Ένα τέτοιο αποτέλεσμα θα μπορούσε να οφείλεται στην κβαντική βαρύτητα, στη σκοτεινή ύλη ή σε ένα εσφαλμένο μοντέλο ταλαντώσεων των νετρίνων — ή απλώς στη φυσική της παραγωγής κοσμικών νετρίνων, η οποία παραμένει ασαφής. Ορισμένες αναλογίες, πάντως, θα αποτελούσαν αδιάσειστο τεκμήριο νέας φυσικής, επισήμανε ο Αργκουέγιες–Ντελγάδο.
Τελικά, πρέπει να ανιχνεύσουμε πολύ περισσότερα κοσμικά νετρίνα, δήλωσε ο Κατόρι. Και φαίνεται ότι αυτό θα γίνει. Το IceCube αναβαθμίζεται, με προβλεπόμενη επέκταση στα δέκα κυβικά χιλιόμετρα μέσα στα επόμενα χρόνια, ενώ τον Οκτώβριο ένας ανιχνευτής νετρίνων κάτω από τη λίμνη Βαϊκάλη στη Σιβηρία ανακοίνωσε την πρώτη του παρατήρηση κοσμικών νετρίνων από τον TXS.
Παράλληλα, στα βάθη της Μεσογείου, δεκάδες κατακόρυφες σειρές ανιχνευτών νετρίνων, που συγκροτούν το τηλεσκόπιο KM3NeT, στερεώνονται στον πυθμένα από ένα ρομποτικό υποβρύχιο, ώστε να προσφέρουν μια συμπληρωματική εικόνα του ουρανού των κοσμικών νετρίνων. «Οι πιέσεις είναι τεράστιες· η θάλασσα δεν συγχωρεί», δήλωσε ο Πασκάλ Κόιλ, διευθυντής ερευνών στο Κέντρο Σωματιδιακής Φυσικής της Μασσαλίας και εκπρόσωπος του πειράματος. Όμως «χρειαζόμαστε περισσότερα τηλεσκόπια που να εξερευνούν σχολαστικά τον ουρανό και περισσότερες κοινές παρατηρήσεις — και αυτό αρχίζει τώρα να γίνεται πραγματικότητα».
πηγή:
