Ο Μάρκο Ρούμπιο βρίσκεται στην Αθήνα για μια επίσκεψη με ουσιαστικό αμυντικό, ενεργειακό και πολιτικό περιεχόμενο. Ο έκτος γύρος του Στρατηγικού Διαλόγου Ελλάδας–ΗΠΑ και οι συναντήσεις του με την ελληνική ηγεσία προσφέρουν την ευκαιρία να εξεταστεί τι αποδίδει στην πράξη η στενή σχέση των δύο χωρών.
Για την Αθήνα, το ζητούμενο είναι πώς η συνεργασία αυτή μεταφράζεται σε μεγαλύτερη ασφάλεια και σε έμπρακτη υποστήριξη των ελληνικών θέσεων.
Ήδη, όμως, μέρος της δημόσιας συζήτησης διολισθαίνει σε έναν εύκολο πανηγυρισμό: ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών έρχεται στην Ελλάδα, ενώ δεν επισκέπτεται την Τουρκία. Η συγκεκριμένη έμφαση εμφανίζεται και σε τίτλους ελληνικών δημοσιευμάτων, που παρουσιάζουν την απουσία της Άγκυρας από το πρόγραμμα ως ιδιαίτερα σημαντικό στοιχείο.
Όσα στελέχη του κυβερνώντος κόμματος προβάλλουν αυτό το επιχείρημα ως απόδειξη διπλωματικού θριάμβου επιλέγουν μια επιφανειακή και πολιτικά παραπλανητική προσέγγιση. Καλλιεργούν την εντύπωση ότι η εξωτερική πολιτική κρίνεται από τις στάσεις ενός αεροπλάνου και ότι η επίσκεψη στην Αθήνα ισοδυναμεί με εγκατάλειψη της Άγκυρας.
Η περιοδεία περιλαμβάνει την Ισλανδία, την Ελλάδα και την Πορτογαλία. Η επίσημη ατζέντα που μεταδίδει το Reuters αφορά την οικονομική συνεργασία, την άμυνα, την ενέργεια και την περιφερειακή ασφάλεια. Το δημοσίευμα δεν τεκμηριώνει κάποια αμερικανική απόφαση ανατροπής των σχέσεων με την Τουρκία.
Η προσπάθεια να μετατραπεί το ταξιδιωτικό πρόγραμμα του Ρούμπιο σε εσωτερικό κομματικό τρόπαιο υποβαθμίζει, τελικά, τη σοβαρότητα της ίδιας της επίσκεψης. Η κυβέρνηση οφείλει να εξηγήσει ποια συγκεκριμένα οφέλη επιδιώκει και ποιες δεσμεύσεις εξασφαλίζει.
Η αμερικανική ειδησεογραφία φωτίζει μια λιγότερο πανηγυρική πλευρά. Το Associated Press, καλύπτοντας την περιοδεία του Ρούμπιο, επισημαίνει ότι το ελληνικό σκέλος συνοδεύεται από τις καταγγελίες για τη συμπεριφορά της Αμερικανίδας πρέσβειρας Κίμπερλι Γκίλφοϊλ. Καταγράφει παράλληλα ότι εκείνη αρνείται οποιαδήποτε παρατυπία και ότι ο Ρούμπιο έχει υπερασπιστεί δημοσίως το έργο της.
Η Wall Street Journal έχει αναδείξει ερωτήματα για την ενεργειακή διπλωματία της πρέσβειρας και τις σχέσεις της με ιδιωτικά επιχειρηματικά συμφέροντα. Σε συνέχεια των δημοσιευμάτων, η γερουσιαστής Τζιν Σαχίν και ο βουλευτής Γκρέγκορι Μικς ζήτησαν έλεγχο και εξηγήσεις. Η πλευρά της Γκίλφοϊλ απορρίπτει τις αιτιάσεις και υποστηρίζει ότι τηρούνται οι σχετικοί κανόνες.
Το ζήτημα έχει πλέον και επίσημη κοινοβουλευτική διάσταση. Σε επιστολή προς τον Ρούμπιο, η οποία δημοσιοποιήθηκε από την Επιτροπή Εξωτερικών Σχέσεων της Γερουσίας, η Σαχίν ζητά διευκρινίσεις για τη συμμετοχή του λομπίστα Χρήστου Μαραφάτσου σε κυβερνητικές συναντήσεις, για ενδεχόμενες συγκρούσεις συμφερόντων και για καταγγελλόμενες παρεμβάσεις στην εσωτερική πολιτική άλλων χωρών. Πρόκειται για καταγγελίες υπό διερεύνηση, όχι για διαπιστωμένες παραβάσεις.
Για την ελληνική πλευρά, το πολιτικό ερώτημα είναι: Η στενή συνεργασία με μια μεγάλη δύναμη απαιτεί θεσμική σαφήνεια, διαφάνεια και σεβασμό στην αυτονομία των ελληνικών αποφάσεων. Η υπεράσπιση αυτών των προϋποθέσεων αποτελεί στοιχειώδη υποχρέωση μιας κυβέρνησης.
Στο εξοπλιστικό πεδίο, η Αθήνα προσέρχεται με συγκεκριμένα αιτήματα. Η Ελλάδα ενδιαφέρεται για προηγμένα όπλα που θα εξοπλίσουν τα F-35, μεταξύ των οποίων οι πύραυλοι αέρος–αέρος AIM-9X Block II και AIM-120D, καθώς και για τεθωρακισμένα Stryker. Το ίδιο δημοσίευμα, επικαλούμενο διπλωματικές πηγές, αναφέρει παρασκηνιακές ελληνικές παρεμβάσεις για να αποτραπεί η επιστροφή της Τουρκίας στο πρόγραμμα των F-35.
Ποια μέσα αποδέχεται να διαθέσει η Ουάσιγκτον, με ποιους όρους, σε ποιον χρόνο και με ποιο κόστος; Μια εξοπλιστική συμφωνία κρίνεται από την επιχειρησιακή της αξία, την υποστήριξή της και την επίδρασή της στον συσχετισμό δυνάμεων. Η υπογραφή μιας νέας παραγγελίας δεν εξασφαλίζει από μόνη της πολιτική προστασία.
Η ενέργεια αποτελεί το άλλο μεγάλο πεδίο αμερικανικού ενδιαφέροντος. Το Γαλλικό Πρακτορείο συνδέει την επίσκεψη με την προσπάθεια της Ελλάδας να ενισχύσει τον ρόλο της στη μεταφορά φυσικού αερίου προς τη νοτιοανατολική Ευρώπη. Υπενθυμίζει επίσης τις συμφωνίες με κοινοπραξίες υπό τη Chevron για θαλάσσιες περιοχές νότια της Πελοποννήσου και της Κρήτης και υπό την ExxonMobil για έρευνες στο βορειοδυτικό Ιόνιο.
Αυτή η παρουσία μπορεί να ενισχύσει την οικονομική και γεωπολιτική σημασία της χώρας. Η μετατροπή, όμως, της οικονομικής εμπλοκής σε πολιτική υποστήριξη απαιτεί διαπραγμάτευση. Δεν μπορεί να θεωρείται αυτονόητο ότι κάθε αμερικανική επένδυση συνεπάγεται και συγκεκριμένη αμερικανική στάση σε μια ελληνοτουρκική κρίση.
Η Αθήνα χρειάζεται να αποσαφηνίσει πώς συνδέονται οι ενεργειακές συνεργασίες με την ανεμπόδιστη άσκηση των δικαιωμάτων της. Διαφορετικά, υπάρχει ο κίνδυνος οι εμπορικές συμφωνίες να παρουσιάζονται στην κοινή γνώμη ως εγγυήσεις ασφάλειας που ουδέποτε δόθηκαν.
Τα τουρκικά μέσα παρακολουθούν ακριβώς αυτή τη διασύνδεση εξοπλισμών, ενέργειας και περιφερειακής ισχύος.
Η Halk TV, σε δημοσίευμα της 5ης Οκτωβρίου, παρουσιάζει την Ελλάδα ως χώρα που αναζητά αμερικανική υποστήριξη στην Ανατολική Μεσόγειο. Εστιάζει στα F-35, στα Stryker και στην ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου. Αναφέρεται επίσης στη σχέση Τραμπ–Ερντογάν και στο ερώτημα πώς θα ισορροπήσει η Ουάσιγκτον μεταξύ Αθήνας και Άγκυρας. Μεγάλο μέρος της κάλυψης στηρίζεται σε ελληνικά δημοσιεύματα και πρέπει να διαβάζεται ως τουρκική επεξεργασία αυτών των πληροφοριών.
Η Aydınlık, στο δημοσίευμά της της 7ης Οκτωβρίου, χρησιμοποιεί εντονότερη διατύπωση, παρουσιάζοντας την ελληνοαμερικανική συνεργασία ως ενίσχυση ενός άξονα εναντίον της Τουρκίας. Συνδέει τα ελληνικά εξοπλιστικά αιτήματα με τον Κάθετο Διάδρομο φυσικού αερίου και ερμηνεύει την ενεργειακή συνεργασία ως προσπάθεια περιορισμού της περιφερειακής βαρύτητας της Άγκυρας. Αναπαράγει, μάλιστα, την ελληνική συζήτηση για την απουσία της Τουρκίας από την περιοδεία.
Προκύπτει έτσι μια ενδιαφέρουσα αντίθεση στις δημόσιες αφηγήσεις: στην Ελλάδα προβάλλεται ο φόβος ότι η Ουάσιγκτον ευνοεί την Τουρκία, ενώ σε τουρκικά δημοσιεύματα εμφανίζεται η εικόνα μιας αμερικανικής πολιτικής που ενισχύει την Ελλάδα εις βάρος της Άγκυρας. Καμία από αυτές τις αφηγήσεις δεν αρκεί για ασφαλή συμπεράσματα. Απαιτείται εξέταση των πραγματικών αποφάσεων.
Η ευρύτερη διεθνής κάλυψη αναδεικνύει και τον συμβολισμό της προγραμματισμένης ομιλίας του Ρούμπιο στην Πνύκα. Σύμφωνα με το AFP, η αμερικανική πλευρά προαναγγέλλει μήνυμα για την ανανέωση της Δύσης και την κοινή πολιτισμική της κληρονομιά. Η επιλογή της Αθήνας υπηρετεί επομένως και έναν ευρύτερο πολιτικό λόγο της Ουάσιγκτον.
Η προβολή της ιστορικής σημασίας της Ελλάδας έχει αξία. Η ελληνική διπλωματία, ωστόσο, καλείται να αξιοποιήσει αυτή την ευκαιρία για να θέσει συγκεκριμένα ζητήματα κυριαρχίας, ασφάλειας και περιφερειακής σταθερότητας.
Ο ερευνητής Παναγιώτης Παύλος σε άρθρο του στην Hellas Joural ζητά από την ελληνική κυβέρνηση να θέσει στον Ρούμπιο το ζήτημα της αμερικανικής στήριξης για επέκταση της ελληνικής αιγιαλίτιδας ζώνης στο Αιγαίο στα 12 ναυτικά μίλια ή μέχρι τη μέση γραμμή, όπου οι αποστάσεις μεταξύ των ακτών επιβάλλουν περιορισμό.
Το κεντρικό του επιχείρημα είναι ότι η Ελλάδα οφείλει να αξιοποιήσει τη στρατηγική της σημασία, ζητώντας σαφή υποστήριξη στην άσκηση δικαιωμάτων που προβλέπει το διεθνές δίκαιο.
Η Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας προβλέπει δυνατότητα καθορισμού χωρικών υδάτων έως τα 12 ναυτικά μίλια. Η οριοθέτηση μεταξύ κρατών με αντικείμενες ή παρακείμενες ακτές διέπεται από ιδιαίτερους κανόνες, με αναφορά στη μέση γραμμή και εξαιρέσεις για ιστορικό τίτλο ή ειδικές περιστάσεις.
Η πρόταση μεταφέρει τη συζήτηση σε ένα ουσιαστικό πεδίο: ποια πολιτική υποστήριξη είναι διατεθειμένος να προσφέρει ο στρατηγικός σύμμαχος; Η αμερικανική συναίνεση δεν συνιστά τη νομική πηγή του ελληνικού δικαιώματος. Η επιδίωξη στήριξης αφορά τις διπλωματικές και στρατηγικές συνθήκες άσκησής του.
Η επίσκεψη Ρούμπιο προσφέρει, συνεπώς, ένα συγκεκριμένο μέτρο κρίσης για την ελληνική κυβέρνηση. Θα υπάρξουν σαφέστερες αμερικανικές τοποθετήσεις για την ασφάλεια της χώρας; Θα προχωρήσουν ουσιαστικά τα εξοπλιστικά αιτήματα; Θα εξασφαλιστεί αποτελεσματική υποστήριξη για τις ενεργειακές και διασυνδετικές υποδομές; Θα τεθούν με σαφήνεια τα ζητήματα που η Αθήνα θεωρεί κρίσιμα;
Οι απαντήσεις θα προκύψουν από τις συνομιλίες, τις επίσημες διατυπώσεις και την εφαρμογή των συμφωνιών. Μέχρι τότε, οι πανηγυρισμοί επειδή ο Ρούμπιο δεν περιλαμβάνει την Άγκυρα στην περιοδεία του είναι πρόωροι και αποπροσανατολιστικοί. Η επιτυχία της επίσκεψης θα κριθεί από όσα εξασφαλίσει η Ελλάδα στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων.
