Η αρχή μιας νέας Γιάλτας

Του Παντελή Σαββίδη

πηγή: εφημερίδα “Θεσσαλονίκη”

Φωτογραφία: Γιάλτα 2016

Σεντζέν, 19 Νοεμβρίου 2026: η τριμερής συνάντηση Πούτιν, Σι Τζινπίνγκ και Τραμπ στο περιθώριο της συνόδου APEC
Σεντζέν, 19 Νοεμβρίου 2026: η τριμερής συνάντηση Πούτιν, Σι Τζινπίνγκ και Τραμπ στο περιθώριο της συνόδου APEC — Kremlin.ru / Wikimedia Commons, CC BY 4.0 (πηγή φωτογραφίας).

Η Ιστορία συγκρατεί συνήθως τις ημερομηνίες κατά τις οποίες ολοκληρώνονται μεγάλες πολιτικές διεργασίες και λιγότερο εκείνες κατά τις οποίες αρχίζουν. Η Γιάλτα του Φεβρουαρίου του 1945 καταγράφηκε στη συλλογική συνείδηση ως η διάσκεψη στην οποία οι νικητές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου μοίρασαν τον κόσμο. Είχε προηγηθεί, όμως, δεκαπέντε μήνες νωρίτερα, στην Τεχεράνη, η πρώτη κοινή συνάντηση του Ρούζβελτ, του Στάλιν και του Τσόρτσιλ.

Τεχεράνη, Νοέμβριος 1943: η πρώτη διάσκεψη των «Τριών Μεγάλων»
Τεχεράνη, Νοέμβριος 1943: η πρώτη διάσκεψη των «Τριών Μεγάλων» — Lt. D. C. Oulds / Imperial War Museums / Wikimedia Commons (πηγή φωτογραφίας).

Η συνάντηση Τραμπ, Πούτιν και Σι Τζινπίνγκ στη Σεντζέν της Κίνας μπορεί να μην αποκτήσει την ιστορική σημασία της Γιάλτας. Ενδέχεται, όμως, να αποτελέσει την Τεχεράνη μιας νέας Γιάλτας, την αφετηρία μιας διαδικασίας αναδιαπραγμάτευσης των όρων της διεθνούς τάξης.

Σύμφωνα με τις δημοσιογραφικές πληροφορίες για τη διακήρυξη των τριών, αυτή αφορά τη στρατηγική σταθερότητα, τον περιορισμό των πυρηνικών κινδύνων, την ενεργειακή ασφάλεια, τη μεταρρύθμιση του ΟΗΕ και τη δικαιοδοσία των διεθνών δικαστηρίων. Δεν πρόκειται για συνολική διευθέτηση των διεθνών συγκρούσεων. Αποτυπώνεται, ωστόσο, η φιλοδοξία των τριών να αναλάβουν ιδιαίτερο ρόλο στη διαχείριση των παγκόσμιων υποθέσεων.

Η ιστορική σημασία της συνάντησης βρίσκεται όχι μόνο σε όσα συμφωνήθηκαν, αλλά και στις συνθήκες που την κατέστησαν δυνατή.

Η Γιάλτα δεν δημιούργησε έναν νέο συσχετισμό ισχύος. Επιχείρησε να προσδώσει σε αυτό που δημιουργήθηκε πολιτική και θεσμική μορφή. Η παρουσία του Κόκκινου Στρατού στην Ανατολική Ευρώπη, η αμερικανική οικονομική και στρατιωτική υπεροχή και η εξάντληση της Βρετανικής Αυτοκρατορίας ήταν ήδη διαμορφωμένες πραγματικότητες.

Γιάλτα, Φεβρουάριος 1945: Τσόρτσιλ, Ρούζβελτ και Στάλιν
Γιάλτα, Φεβρουάριος 1945: Τσόρτσιλ, Ρούζβελτ και Στάλιν — U.S. Army Signal Corps / Wikimedia Commons, δημόσιος τομέας (ΗΠΑ) (πηγή φωτογραφίας).

Αντιστοίχως, η Σεντζέν δεν δημιούργησε την κινεζική υπερδύναμη ούτε αποκατέστησε τη στρατηγική σημασία της Ρωσίας. Αποτυπώνει μεταβολές που συντελούνται εδώ και δεκαετίες.

Υπάρχει, όμως, μια θεμελιώδης διαφορά. Το 1945 οι τρεις δυνάμεις ήταν σύμμαχοι εναντίον ενός κοινού εχθρού. Σήμερα είναι ανταγωνιστές που αναζητούν τους όρους διαχείρισης των αντιθέσεών τους. Το ζητούμενο είναι εάν μια νέα διεθνής τάξη μπορεί να διαμορφωθεί χωρίς να προηγηθεί ένας γενικευμένος πόλεμος.

Το 1994, στο απόγειο της αμερικανικής μονοπολικότητας, ο Χένρι Κίσινγκερ, στο τελευταίο κεφάλαιο της «Διπλωματίας» του, διέβλεπε τη διαμόρφωση ενός συστήματος πέντε ή έξι μεγάλων δυνάμεων, στο οποίο η τάξη θα προέκυπτε από την εξισορρόπηση ανταγωνιστικών εθνικών συμφερόντων.

Η οικονομική παγκοσμιοποίηση, την οποία προώθησε η ίδια η Δύση, συνέβαλε στη μεταφορά παραγωγικών δυνατοτήτων, κεφαλαίων και τεχνογνωσίας προς την Ασία. Η Κίνα αξιοποίησε την πρόσβαση στις δυτικές αγορές χωρίς να μετασχηματίσει το πολιτικό της σύστημα. Η Ρωσία αποκατέστησε μέρος της στρατηγικής της επιρροής. Η Ινδία και άλλες αναδυόμενες δυνάμεις διεκδικούν μεγαλύτερη αυτονομία.

Ο Τραμπ δεν είναι ο δημιουργός αυτής της ιστορικής μεταβολής. Είναι προϊόν και επιταχυντής της.

Δεν παρακολουθούμε το τέλος της αμερικανικής ισχύος, αλλά το τέλος της αποκλειστικότητάς της.

Ο Πούτιν επιδιώκει την αναγνώριση ενός ιδιαίτερου ρωσικού ρόλου στον ευρασιατικό χώρο. Όπως επισημαίνει ο πρώην Αμερικανός πρέσβης στην Ουκρανία Τζον Χερμπστ, η Μόσχα επιθυμεί την επαναφορά της λογικής της Γιάλτας, κατά την οποία οι ισχυροί καθορίζουν το μέλλον μικρότερων κρατών.

Η Κίνα αντιμετωπίζει διαφορετικά τη διάσταση του χρόνου. Δεν έχει κατ’ ανάγκην συμφέρον να παγιώσει σήμερα έναν συσχετισμό ισχύος που θεωρεί ότι αύριο μπορεί να είναι ευνοϊκότερος. Επιδιώκει την αναγνώρισή της ως ισότιμης προς τις ΗΠΑ δύναμης, την ενίσχυση της θέσης της στην Ανατολική Ασία και την προστασία των παγκόσμιων οικονομικών της δικτύων.

Ο Τραμπ επιχειρεί να αναδιαπραγματευθεί τους όρους της αμερικανικής ηγεμονίας, περιορίζοντας το κόστος των διεθνών δεσμεύσεων. Είναι αμφίβολο, πάντως, εάν μπορεί να εφαρμόσει μια αντίστροφη εκδοχή της διπλωματίας Νίξον και Κίσινγκερ, προσεγγίζοντας τη Ρωσία για να εξισορροπήσει την Κίνα.

Ο Κερτ Κάμπελ, πρώην αναπληρωτής υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ, υπενθυμίζει στους New York Times ότι η αμερικανική διπλωματία καθυστέρησε να αντιληφθεί τη σινοσοβιετική ρήξη. Σήμερα, κατά την εκτίμησή του, διαπράττει το αντίστροφο σφάλμα, υποτιμώντας το βάθος της σινορωσικής συνεργασίας.

Μια νέα Γιάλτα δεν θα συνίσταται υποχρεωτικά στη χάραξη γραμμών πάνω σε έναν χάρτη. Η σύγχρονη ισχύς ασκείται και μέσω του ελέγχου της τεχνητής νοημοσύνης, των συστημάτων πληρωμών, των ενεργειακών δικτύων και των κρίσιμων πρώτων υλών. Η νέα μοιρασιά του κόσμου, εάν υπάρξει, θα είναι γεωγραφική, οικονομική, τεχνολογική και νομισματική.

Εκείνο που εντυπωσιάζει στη σύγκριση των δύο διασκέψεων είναι ότι τη θέση που κατείχε στη Γιάλτα μια δυτικοευρωπαϊκή δύναμη, η Βρετανία, καταλαμβάνει σήμερα μια ασιατική δύναμη, η Κίνα.

Η απουσία της δυτικής Ευρώπης αποτυπώνει την αδυναμία της να μετατρέψει την οικονομική, επιστημονική και στρατιωτική ισχύ των κρατών της σε ενιαία στρατηγική βούληση.

Η Ευρώπη οικοδόμησε την ευημερία της υπό την αμερικανική ομπρέλα ασφαλείας. Σήμερα καλείται να αναλάβει μεγαλύτερη ευθύνη για την ασφάλειά της και να αποκτήσει αυτοτελή αντίληψη των συμφερόντων της. Η στρατηγική αυτονομία δεν προϋποθέτει διάρρηξη της διατλαντικής σχέσης, αλλά δυνατότητα επιλογών όταν τα ευρωπαϊκά και τα αμερικανικά συμφέροντα αποκλίνουν.

Οφείλει, επίσης, να αντιληφθεί ότι η ασφάλειά της δεν εξαντλείται στην ανατολική της περιφέρεια. Περιλαμβάνει τη Μεσόγειο, τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική.

Για την Ελλάδα, μια διεθνής τάξη που στηρίζεται περισσότερο στις συναλλαγές των ισχυρών και λιγότερο στο διεθνές δίκαιο εγκυμονεί ιδιαίτερους κινδύνους.

Η Τουρκία αξιοποιεί ήδη τη διάχυση της παγκόσμιας ισχύος, διεκδικώντας ρόλο στη διαμόρφωση του περιφερειακού συστήματος της Μέσης Ανατολής και της Ανατολικής Μεσογείου.

Η Ελλάδα δεν έχει λόγο να εγκαταλείψει τις συμμαχίες της. Έχει κάθε λόγο, όμως, να πάψει να θεωρεί ότι αυτές υποκαθιστούν την εθνική στρατηγική. Χρειάζεται παραγωγική και τεχνολογική ανασυγκρότηση, αποτελεσματική αποτροπή και πολυδιάστατη διπλωματία, αξιοποιώντας και το ιστορικό πολιτιστικό κεφάλαιο του Ελληνισμού στην Ανατολή.

Η πολυπολικότητα δεν αποτελεί από μόνη της διεθνή τάξη. Περιγράφει την κατανομή της ισχύος, όχι τους κανόνες άσκησής της. Χωρίς κοινά αποδεκτούς περιορισμούς μπορεί να οδηγήσει στην παγκόσμια αταξία.

Η νέα Γιάλτα, εάν υπάρξει, δεν θα είναι κατ’ ανάγκην μία διάσκεψη. Θα είναι το αποτέλεσμα μιας διαδικασίας, στην αρχή της οποίας ενδεχομένως βρισκόμαστε.

Και το ζητούμενο για την Ελλάδα είναι να μη βρεθεί, για μία ακόμη φορά στην Ιστορία της, στη θέση μιας χώρας για την οποία αποφασίζουν άλλοι.

spot_img

1 ΣΧΟΛΙΟ

  1. “Χρειάζεται παραγωγική και τεχνολογική ανασυγκρότηση, αποτελεσματική αποτροπή και πολυδιάστατη διπλωματία, αξιοποιώντας και το ιστορικό πολιτιστικό κεφάλαιο του Ελληνισμού στην Ανατολή.”

    Χρειάζεται, αλλά ποιος θα την κάμει; Και ποιο “ιστορικό πολιτιστικό κεφάλαιο του Ελληνισμού στην Ανατολή” θα αξιοποιήσει; Ασαφές μού είναι αυτό.

    “Και το ζητούμενο για την Ελλάδα είναι να μη βρεθεί, για μία ακόμη φορά στην Ιστορία της, στη θέση μιας χώρας για την οποία αποφασίζουν άλλοι.”

    Πάντα αυτό γινόταν και γίνεται. Πώς θ’ αλλάξει τώρα;

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

εισάγετε το σχόλιό σας!
παρακαλώ εισάγετε το όνομά σας εδώ

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Διαβάστε ακόμα

Stay Connected

2,900ΥποστηρικτέςΚάντε Like
2,767ΑκόλουθοιΑκολουθήστε
51,200ΣυνδρομητέςΓίνετε συνδρομητής

Τελευταία Άρθρα