Ο Ζαν-Λικ Γκοντάρ, η αδυναμία διαφυγής από έναν παράλογο κόσμο και το ανοιχτό ερώτημα της σημερινής Ελλάδας.

Ζαν-Πολ Μπελμοντό και Άννα Καρίνα στον «Τρελό Πιερό» του Ζαν-Λικ Γκοντάρ, 1965. Πηγή: Kino Světozor.
Η ταινία που παρουσιάζουμε και αναλύουμε σήμερα, «Ο τρελός Πιερό» (Pierrot le Fou, 1965) του Ζαν-Λικ Γκοντάρ, προβλήθηκε από το Κανάλι της Βουλής, στο πλαίσιο του κινηματογραφικού του προγράμματος.
Η προβολή της μάς έδωσε την αφορμή για μια ευρύτερη προσέγγιση του έργου, πέρα από τα στενά όρια μιας κινηματογραφικής κριτικής. Επιχειρούμε να αναδείξουμε το φιλοσοφικό, κοινωνικό και πολιτικό του περιεχόμενο και να εξετάσουμε κατά πόσον οι προβληματισμοί του Γκοντάρ, έξι δεκαετίες μετά, συναντούν τις αγωνίες και τα αδιέξοδα της σημερινής ελληνικής κοινωνίας.
Βλέποντας τον «Τρελό Πιερό» του Ζαν-Λικ Γκοντάρ, η πρώτη εντύπωση που αποκομίζει κανείς είναι ότι στην ταινία δεν είναι τρελός μόνον ο Πιερό. Τρελοί, με τον δικό τους τρόπο, είναι σχεδόν όλοι. Οι άνθρωποι της αστικής κοινωνίας, οι εκπρόσωποι του κόσμου του χρήματος, οι εγκληματίες, οι εραστές, ακόμη και εκείνοι που συνειδητοποιούν τον παραλογισμό της κοινωνίας και επιχειρούν να ξεφύγουν από αυτήν.
Ποιος είναι, επομένως, ο πραγματικά τρελός; Εκείνος που αρνείται να προσαρμοστεί σε μια παράλογη πραγματικότητα ή εκείνοι που αποδέχονται τον παραλογισμό της ως κανονικότητα;
Η ταινία του Γκοντάρ, που γυρίστηκε το 1965, δεν είναι απλώς μια κινηματογραφική αναφορά στην ανυπότακτη νεότητα της δεκαετίας του ’60, ούτε μια ανορθόδοξη ερωτική ιστορία.
Είναι ένας βαθύς φιλοσοφικός στοχασμός πάνω στη δυνατότητα του ανθρώπου να απελευθερωθεί από έναν κόσμο που τον καταπιέζει, αλλά και πάνω στην αδυναμία του να συγκροτήσει έναν διαφορετικό κόσμο μετά την απελευθέρωσή του.
Και από αυτή την άποψη, εξήντα και πλέον χρόνια μετά, η ταινία προσφέρεται για μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα ανάγνωση υπό το πρίσμα της σημερινής ελληνικής πραγματικότητας.
Η τρέλα ως κοινωνική κανονικότητα

Η σκηνή της αστικής δεξίωσης: τα χρωματικά φίλτρα του Γκοντάρ υπογραμμίζουν την τεχνητή πραγματικότητα της καταναλωτικής κοινωνίας. Στιγμιότυπο της ταινίας.
Η σκηνή της αστικής δεξίωσης στην αρχή της ταινίας αποτελεί ίσως το κλειδί για την κατανόηση ολόκληρου του έργου.
Οι άνθρωποι δεν επικοινωνούν. Ανταλλάσσουν διαφημιστικά συνθήματα, μιλούν για αυτοκίνητα, προϊόντα και καλλυντικά. Η προσωπικότητά τους μοιάζει να έχει εξαφανιστεί μέσα σε έναν προκατασκευασμένο λόγο.
Δεν μιλούν οι ίδιοι. Μιλά δι’ αυτών η καταναλωτική κοινωνία.
Ο Φερντινάν, τον οποίο υποδύεται ο Ζαν-Πολ Μπελμοντό, είναι ένας άνθρωπος με πνευματικές ανησυχίες, με ενδιαφέρον για τη λογοτεχνία, τη ζωγραφική και τη φιλοσοφία, που αισθάνεται ότι ασφυκτιά μέσα σε αυτό το περιβάλλον.
Αρνείται να συνεχίσει να συμμετέχει στο παιχνίδι. Εγκαταλείπει την οικογένειά του, την κοινωνική του θέση και την ασφάλεια της συμβατικής ζωής, ακολουθώντας τη Μαριάν, μια παλαιότερη ερωμένη του, την οποία υποδύεται η Άννα Καρίνα.
Η φυγή του είναι μια πράξη εξέγερσης.
Αλλά ο κόσμος στον οποίο καταφεύγει δεν είναι λιγότερο παράλογος από εκείνον που εγκατέλειψε. Είναι ο κόσμος των εγκληματιών, των εμπόρων όπλων, της εξαπάτησης, της βίας και της κυριαρχίας του χρήματος.

Η φυγή από την αστική ζωή και η αναζήτηση ενός διαφορετικού κόσμου. Φωτογραφία: Getty Images, μέσω Vogue.
Ο Γκοντάρ δεν αντιπαραθέτει απλώς μια διεφθαρμένη αστική κοινωνία σε έναν κόσμο ελευθερίας. Αποκαλύπτει ότι ο παραλογισμός διαπερνά και τους δύο κόσμους, ακόμη και τις μορφές αμφισβήτησης της κυρίαρχης τάξης.
Αυτή είναι η πρώτη μεγάλη τραγική διαπίστωση της ταινίας: ο άνθρωπος μπορεί να εγκαταλείψει μια κοινωνία, αλλά δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι μπορεί να απαλλαγεί από όσα αυτή έχει εγκαταστήσει μέσα του.
Γιατί Πιερό και όχι Φερντινάν;
Ο Πιερό του Αντουάν Βατό, περ. 1718-1719. Μουσείο του Λούβρου. Πηγή: Wikimedia Commons. |
Ο Πιερό του Γκοντάρ, με το χαρακτηριστικό μπλε πρόσωπο. Πηγή: IMDb. |
Σε ολόκληρη την ταινία επαναλαμβάνεται ένας φαινομενικά ασήμαντος διάλογος. Η Μαριάν αποκαλεί τον σύντροφό της Πιερό και εκείνος επιμένει ότι ονομάζεται Φερντινάν.
Ο Πιερό είναι μια παραδοσιακή θεατρική μορφή, με καταγωγή από την Commedia dell’arte. Είναι ο μελαγχολικός κλόουν, ο ρομαντικός ονειροπόλος, ο αφελής εραστής που συχνά εξαπατάται από την αγαπημένη του Κολομπίνα. Η μορφή του ενέπνευσε μεγάλους ζωγράφους, από τον Βατό έως τον Πικάσο.
Η Μαριάν επικαλείται το γνωστό γαλλικό παιδικό τραγούδι Au clair de la lune, mon ami Pierrot, για να δικαιολογήσει την επιλογή του ονόματος. Όμως πίσω από αυτή την παιγνιώδη αντιπαράθεση κρύβεται μια βαθύτερη σύγκρουση ταυτοτήτων.
Ο Φερντινάν είναι ο άνθρωπος που ο ίδιος πιστεύει ότι είναι. Ο Πιερό είναι ο άνθρωπος στον οποίο μεταμορφώνεται μέσα από τις πράξεις του.
Ο πρώτος είναι ο διανοούμενος που αναζητεί το νόημα της ύπαρξης. Ο δεύτερος είναι ο ερωτευμένος, ο ευάλωτος και τελικά εξαπατημένος άνθρωπος, ο οποίος αδυνατεί να ελέγξει τις εξελίξεις.
Ο Φερντινάν διεκδικεί το δικαίωμα να προσδιορίζει ο ίδιος την ταυτότητά του, ενώ η Μαριάν τού αποδίδει μια ταυτότητα που εκείνος αρνείται αλλά τελικά ενσαρκώνει.
Ακόμη και λίγο πριν από τον θάνατό της, όταν η Μαριάν τού ζητά συγχώρεση, εκείνος επιμένει ότι λέγεται Φερντινάν.
Είναι η τελευταία προσπάθεια ενός ανθρώπου να υπερασπιστεί την εικόνα που είχε για τον εαυτό του, απέναντι στον ρόλο που τελικά έπαιξε.
Η αποσπασματικότητα μιας κατακερματισμένης κοινωνίας

Η Μαριάν στο αυτοκίνητο. Η ταινία δρόμου ως αναζήτηση της ελευθερίας. Πηγή: Empire.
Ένα από τα ερωτήματα που γεννιούνται παρακολουθώντας την ταινία είναι κατά πόσον συνδέονται μεταξύ τους τα επεισόδια που διαδέχονται το ένα το άλλο.
Η αφήγηση διακόπτεται, η δράση αλλάζει κατεύθυνση, οι ήρωες εξαφανίζονται και επανεμφανίζονται, η μουσική παρεμβάλλεται απροσδόκητα, οι διάλογοι μετατρέπονται σε φιλοσοφικούς μονολόγους και οι ηθοποιοί απευθύνονται ορισμένες φορές απευθείας στον θεατή.
Υπάρχει, ασφαλώς, μια βασική αστυνομική πλοκή. Ο Γκοντάρ αξιοποιεί το μυθιστόρημα Obsession του Αμερικανού συγγραφέα Λάιονελ Γουάιτ. Όμως το αστυνομικό στοιχείο λειτουργεί περισσότερο ως πρόσχημα για μια ευρύτερη αναζήτηση του νοήματος της ζωής.
Η ταινία μεταμορφώνεται διαρκώς: από κοινωνική σάτιρα σε ερωτική ιστορία, από αστυνομική περιπέτεια σε ταινία δρόμου, από ρομαντικό ειδύλλιο σε πολιτικό σχόλιο και, τελικά, σε τραγωδία.
Τα επεισόδια συνδέονται περισσότερο φιλοσοφικά παρά αφηγηματικά.
Η ενότητά τους βρίσκεται στην προσπάθεια των δύο ηρώων να αποδράσουν από έναν κόσμο που δεν τους ικανοποιεί και να επινοήσουν έναν νέο τρόπο ύπαρξης.
Ο Γκοντάρ κατακερματίζει τη συμβατική αφήγηση, όπως ακριβώς ο Φερντινάν επιχειρεί να κατακερματίσει τη συμβατική ζωή του. Αμφισβητεί τους κανόνες του κινηματογράφου, όπως ο ήρωάς του αμφισβητεί τους κανόνες της κοινωνίας.
Η μορφή της ταινίας αποτελεί, συνεπώς, μέρος του φιλοσοφικού της περιεχομένου. Ο θεατής βιώνει την ίδια αβεβαιότητα που βιώνουν οι ήρωες: γνωρίζει από τι απομακρύνονται, αλλά δεν γνωρίζει πού κατευθύνονται.
Ο ένας θέλει να κατανοήσει τη ζωή, η άλλη να τη ζήσει

Ο Φερντινάν και η Μαριάν στη Μεσόγειο. Η προσωρινή απόδραση από τον πολιτισμό. Πηγή: Film Forum.
Η απομόνωση του ζευγαριού κοντά στη Μεσόγειο αποτελεί ίσως το φιλοσοφικά σημαντικότερο μέρος της ταινίας.
Εκεί, μακριά από τις κοινωνικές συμβάσεις και την πίεση της καθημερινότητας, αποκαλύπτεται ότι οι δύο άνθρωποι δεν αναζητούν την ίδια ελευθερία.
Ο Φερντινάν θέλει να διαβάζει, να γράφει, να παρατηρεί τη φύση και να στοχάζεται. Αναζητεί μια ζωή απαλλαγμένη από την καταναλωτική αλλοτρίωση, μια ζωή στην οποία θα μπορεί να ανακτήσει την πνευματική του αυτονομία.
Η Μαριάν, αντιθέτως, πλήττει. Θέλει να κινείται, να χορεύει, να ακούει μουσική, να συναντά ανθρώπους, να ζει περιπέτειες. Η περίφημη επανάληψή της ότι δεν ξέρει τι να κάνει συμπυκνώνει την αδυναμία της να αποδεχθεί την ακινησία που επιθυμεί ο σύντροφός της.

Η Μαριάν, εγκλωβισμένη στην ακινησία της υποτιθέμενης ελευθερίας της. Πηγή: IMDb.
Ο Φερντινάν τής μιλά με λέξεις. Εκείνη του αντιπαραθέτει τα αισθήματα.
Ο ένας θέλει να κατανοήσει τη ζωή και η άλλη θέλει να τη ζήσει.
Ο Φερντινάν κινδυνεύει να υποκαταστήσει τη ζωή με τη σκέψη. Η Μαριάν κινδυνεύει να υποκαταστήσει το νόημα της ζωής με την αδιάκοπη δράση.
Και οι δύο έχουν απορρίψει, για διαφορετικούς λόγους, τον προηγούμενο κόσμο τους. Δεν έχουν όμως συμφωνήσει τι θα οικοδομήσουν στη θέση του.
Η κοινή άρνηση δεν αρκεί για να συγκροτήσει ένα κοινό μέλλον.
Αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα συμπεράσματα που μπορεί να αντλήσει κανείς από την ταινία του Γκοντάρ, όχι μόνο για τις ανθρώπινες σχέσεις, αλλά και για τις κοινωνίες και τα πολιτικά κινήματα.
Η αμφισβήτηση ενός συστήματος μπορεί να ενώσει ανθρώπους με εντελώς διαφορετικές επιδιώξεις. Όταν όμως έρχεται η στιγμή της δημιουργίας μιας νέας πραγματικότητας, οι διαφορές που είχαν προσωρινά παραμεριστεί επανέρχονται.
Αγάπησε πραγματικά η Μαριάν τον Φερντινάν;

Η τρυφερότητα των δύο ηρώων. Ο έρωτας ως υπόσχεση μιας διαφορετικής ζωής. Πηγή: Criterion Forum.
Θα ήταν υπερβολικά απλουστευτικό να θεωρήσουμε τη Μαριάν μια κοινή απατεώνισσα που σχεδίασε εξαρχής την καταστροφή του Φερντινάν.
Υπάρχει ανάμεσά τους έλξη, τρυφερότητα, ερωτική επιθυμία και η γοητεία μιας ζωής που δεν υπακούει στους συνηθισμένους κανόνες.
Πιθανόν η Μαριάν να αγάπησε πραγματικά τον Φερντινάν, όπως πιθανόν και εκείνος να αγάπησε μια εξιδανικευμένη εικόνα της Μαριάν, την οποία είχε δημιουργήσει μέσα στη φαντασία του.
Ο καθένας αναζητεί στον άλλον κάτι που εκείνος τελικά δεν μπορεί να του προσφέρει.
Ο Φερντινάν βλέπει στη Μαριάν τη δυνατότητα μιας διαφορετικής ζωής. Η Μαριάν βλέπει στον Φερντινάν έναν σύντροφο της περιπέτειας. Οι δύο προσδοκίες συμπίπτουν προσωρινά, αλλά δεν ταυτίζονται.
Στην πραγματικότητα, ο Φερντινάν αναθέτει στη Μαριάν κάτι πολύ μεγαλύτερο από την ευθύνη μιας ερωτικής σχέσης: της αναθέτει την ευθύνη της σωτηρίας του από τον κόσμο που απορρίπτει.
Και όταν εκείνη διαψεύδει τις προσδοκίες του, δεν καταρρέει απλώς ένας έρωτας. Καταρρέει ολόκληρο το σχέδιο μιας διαφορετικής ζωής.
Η διάσταση αυτή έχει και αυτοβιογραφικό χαρακτήρα. Ο Γκοντάρ και η Άννα Καρίνα είχαν ήδη χωρίσει όταν γυρίστηκε η ταινία. Ο κριτικός Ρίτσαρντ Μπρόντι, σε δοκίμιό του για την Criterion Collection, επισημαίνει τη σχέση του έργου με την προσωπική και καλλιτεχνική κρίση του σκηνοθέτη.
Η δολοφονία της Μαριάν και η αυτοκαταστροφή του εξεγερμένου

Δύο άνθρωποι που ενώθηκαν στην άρνηση, χωρίς να κατορθώσουν να συγκροτήσουν έναν κοινό κόσμο. Στιγμιότυπο της ταινίας. Πηγή: Criterion Forum.
Προς το τέλος της ταινίας αποκαλύπτεται ότι ο Φρεντ, τον οποίο η Μαριάν παρουσίαζε ως αδελφό της, είναι ο εραστής της.
Ο Φερντινάν έχει χρησιμοποιηθεί για την απόκτηση μιας βαλίτσας με χρήματα. Όταν συνειδητοποιεί την εξαπάτηση και την πρόθεση της Μαριάν να φύγει με τον Φρεντ, τους καταδιώκει και τους πυροβολεί και τους δύο.
Η σημασία του γεγονότος υπερβαίνει την αστυνομική πλοκή.
Ο άνθρωπος που εξεγέρθηκε εναντίον της υποκρισίας, της βίας και της αλλοτρίωσης του κόσμου καταλήγει ο ίδιος δολοφόνος.
Αναπαράγει, τελικά, όλα εκείνα από τα οποία επιχείρησε να απαλλαγεί.
Δεν απέτυχε μόνο επειδή εξαπατήθηκε από τη Μαριάν. Απέτυχε και επειδή δεν κατόρθωσε να διαχειριστεί τη διάψευση των προσδοκιών του χωρίς να καταφύγει στη βία και στην καταστροφή.
Ο Γκοντάρ θέτει εδώ ένα σκληρό ερώτημα: πόσο διαφορετικός από την κοινωνία που απορρίπτει είναι τελικά ο εξεγερμένος άνθρωπος;
Ο θάνατος ενός κλόουν και η αιωνιότητα
![]()
Το παράλογο και το τραγικό συνυπάρχουν στην τελευταία πράξη του Φερντινάν. Πηγή: La Filmothèque du Quartier Latin.
Η τελευταία πράξη του Φερντινάν είναι ταυτόχρονα τραγική και γελοία.
Βάφει το πρόσωπό του μπλε και αποφασίζει να αυτοκτονήσει. Την τελευταία στιγμή αντιλαμβάνεται τον παραλογισμό της πράξης του, μετανιώνει και επιχειρεί να τη ματαιώσει.
Είναι όμως πλέον αργά.
Ο Φερντινάν δεν πεθαίνει με τη μεγαλοπρέπεια ενός αρχαίου τραγικού ήρωα. Πεθαίνει ως Πιερό, ως ένας κλόουν που συνειδητοποιεί την ανοησία της πράξης του όταν δεν μπορεί πλέον να αναστρέψει τις συνέπειές της.
Τα έντονα χρώματα της ταινίας, το μπλε, το κόκκινο και το κίτρινο, συνδέουν την τραγωδία με την αισθητική της ζωγραφικής, των κόμικς και της ποπ αρτ.
Ο θάνατος απογυμνώνεται από κάθε ηρωική εξιδανίκευση.
Ακολουθεί, όμως, μια από τις ωραιότερες στιγμές του κινηματογράφου. Η κάμερα στρέφεται προς τη θάλασσα και τον ήλιο, ενώ οι φωνές των δύο ηρώων απαγγέλλουν στίχους από την «Αιωνιότητα» του Αρθούρου Ρεμπώ:
Την ξαναβρήκαμε.
Τι;
Την αιωνιότητα.
Είναι η θάλασσα που έσμιξε
με τον ήλιο.Αρθούρος Ρεμπώ
Οι άνθρωποι καταστράφηκαν. Οι φιλοδοξίες τους διαψεύστηκαν. Η φύση, όμως, εξακολουθεί να υπάρχει.
Η αιωνιότητα που αναζητούσαν μέσα στον έρωτα, στην τέχνη και στην περιπέτεια βρίσκεται ίσως εκεί όπου δεν κατόρθωσαν ποτέ να φθάσουν.
Το τελευταίο πλάνο μπορεί να διαβαστεί και ως μια χαραμάδα αισιοδοξίας. Η αποτυχία των συγκεκριμένων ανθρώπων δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην και την αποτυχία της ίδιας της ανθρώπινης αναζήτησης.
Η πολιτική διάσταση της ταινίας

Η Άννα Καρίνα σε μια από τις χαρακτηριστικές, έντονα θεατρικές εικόνες του Γκοντάρ. Πηγή: IMDb.
Ο «Τρελός Πιερό» γυρίστηκε το 1965, τρία χρόνια πριν από τον γαλλικό Μάη του 1968.
Η Γαλλία έχει μόλις εξέλθει από τον πόλεμο της Αλγερίας, η αμερικανική επέμβαση στο Βιετνάμ κλιμακώνεται, η καταναλωτική κοινωνία επεκτείνεται και ο αμερικανικός πολιτισμός επηρεάζει ολοένα περισσότερο την ευρωπαϊκή καθημερινότητα.
Ο Γκοντάρ συλλαμβάνει τις αντιφάσεις μιας κοινωνίας που εμφανίζεται ευημερούσα, αλλά μέσα της αναπτύσσονται ισχυρές τάσεις αμφισβήτησης.
Χαρακτηριστική είναι η σκηνή στην οποία οι δύο ήρωες αναπαριστούν τον πόλεμο του Βιετνάμ για Αμερικανούς τουρίστες, προκειμένου να κερδίσουν χρήματα.
Η ανθρώπινη τραγωδία μετατρέπεται σε θέαμα και το θέαμα σε εμπόρευμα.
Ο Γκοντάρ αμφισβητεί όχι μόνο την κοινωνία, αλλά και τους μηχανισμούς μέσα από τους οποίους η κοινωνία διαμορφώνει την αντίληψη που έχουμε γι’ αυτήν: τη διαφήμιση, την τηλεόραση, τον κινηματογράφο και τις έτοιμες αφηγήσεις της πραγματικότητας.
Οι διαρκείς αναφορές στον Βελάσκεθ, στον Πικάσο, στον Μπαλζάκ, στον Σελίν, στον Ρεμπώ και στον Μπετόβεν συγκρούονται με τις διαφημίσεις, τα κόμικς, τα αυτοκίνητα και τα όπλα.
Η υψηλή τέχνη και η μαζική κουλτούρα συνυπάρχουν μέσα σε έναν κόσμο αντιφάσεων.
Ο σκηνοθέτης δεν θέλει να παρασύρει τον θεατή σε μια ψευδαίσθηση πραγματικότητας. Θέλει να τον υποχρεώσει να σκέφτεται την πραγματικότητα.
Μια τέχνη που αμφισβητεί τις κοινωνικές συμβάσεις οφείλει, κατά τον Γκοντάρ, να αμφισβητεί και τις δικές της συμβάσεις.
Ο τρελός Πιερό στη σημερινή Ελλάδα

Η ελληνική Βουλή και η πλατεία Συντάγματος. Πηγή: Greek Reporter.
Ας επιχειρήσουμε τώρα να μεταφέρουμε το φιλοσοφικό περιεχόμενο της ταινίας στη σημερινή ελληνική πραγματικότητα.
Όχι επειδή ο Γκοντάρ προέβλεψε όσα συμβαίνουν στην Ελλάδα, αλλά επειδή τα ερωτήματα που θέτει υπερβαίνουν τον χρόνο και τον τόπο δημιουργίας της ταινίας.
Η ελληνική κοινωνία εμφανίζει σήμερα συμπτώματα μιας βαθιάς κρίσης εμπιστοσύνης, αντιπροσώπευσης και συλλογικού προσανατολισμού. Πρόκειται για συμπτώματα που επιτρέπουν μια πολιτική και φιλοσοφική ανάγνωση με όρους παρακμής.
Δεν είναι μόνο μια υποκειμενική αίσθηση. Σύμφωνα με έρευνα του ΟΟΣΑ που δημοσιεύθηκε στις 29 Ιουνίου 2026, το ποσοστό των πολιτών στην Ελλάδα που δήλωναν υψηλή ή σχετικά υψηλή εμπιστοσύνη στην κυβέρνηση μειώθηκε από 32% το 2023 σε 24% το 2025. Μόλις το 21% αισθανόταν ότι είχε λόγο στις κυβερνητικές αποφάσεις.
| Δείκτης εμπιστοσύνης και πολιτικής συμμετοχής | Ποσοστό |
|---|---|
| Εμπιστοσύνη στην κυβέρνηση – Ελλάδα 2023 | 32% |
| Εμπιστοσύνη στην κυβέρνηση – Ελλάδα 2025 | 24% |
| Μέσος όρος χωρών ΟΟΣΑ 2025 | 40% |
| Πολίτες στην Ελλάδα που αισθάνονται ότι έχουν λόγο στις κυβερνητικές αποφάσεις, 2025 | 21% |
Πηγή: OECD Survey on Drivers of Trust in Public Institutions 2026 Results: Greece.
Η παρακμή, ωστόσο, ως πολιτική και φιλοσοφική έννοια, δεν εξαντλείται στους δείκτες εμπιστοσύνης. Αφορά πρωτίστως την απώλεια του νοήματος, την υποχώρηση της δημόσιας ηθικής, την αδυναμία διατύπωσης ενός συλλογικού σκοπού και την αίσθηση ότι η πολιτική έχει πάψει να ανταποκρίνεται στις προσδοκίες σημαντικού μέρους της κοινωνίας.
Μια κοινωνία μπορεί να διαθέτει θεσμούς, εκλογικές διαδικασίες, οικονομική δραστηριότητα και τεχνολογικές υποδομές και ταυτόχρονα να βιώνει μια βαθιά κρίση προσανατολισμού. Στην ελληνική περίπτωση, μάλιστα, όλα τα παραπάνω περνούν κρίση.
Η σκηνή της δεξίωσης στον «Τρελό Πιερό» αποκτά, υπό αυτό το πρίσμα, μια ιδιαίτερη επικαιρότητα.
Στη θέση των διαφημιστικών συνθημάτων της γαλλικής αστικής κοινωνίας θα μπορούσαμε να τοποθετήσουμε τον τυποποιημένο πολιτικό λόγο, τις επικοινωνιακές τεχνικές, τις ανούσιες τηλεοπτικές αντιπαραθέσεις και την επανάληψη υποσχέσεων που δεν πείθουν πλέον ένα σημαντικό μέρος των πολιτών.
Όταν η πολιτική μετατρέπεται κυρίως σε διαχείριση εντυπώσεων, η επικοινωνία κινδυνεύει να υποκαταστήσει την ουσία, όπως ακριβώς συμβαίνει με τους συνομιλητές του Φερντινάν στη δεξίωση.
Ο πολίτης δεν αναζητεί πλέον απαραιτήτως μια διαφορετική διαχείριση του ίδιου συστήματος. Αναζητεί, ενδεχομένως, έναν διαφορετικό τρόπο πολιτικής και κοινωνικής ύπαρξης.
Η απόδραση από το πολιτικό σύστημα και οι παγίδες της
Η ελληνική κοινωνία δεν είναι ενιαία στις επιδιώξεις της. Υπάρχει, όμως, ένα σημαντικό και κοινωνικά ορατό ρεύμα δυσαρέσκειας απέναντι στις καθιερωμένες μορφές πολιτικής εκπροσώπησης.
Ένα μέρος της κοινωνίας αναζητεί διέξοδο, όπως ο Φερντινάν αναζητεί διέξοδο από την αστική του ζωή.
Εδώ ακριβώς αρχίζουν τα δύσκολα ερωτήματα.
Ο Φερντινάν γνωρίζει πολύ καλά τι δεν θέλει. Δεν γνωρίζει, όμως, με την ίδια σαφήνεια τι θέλει να οικοδομήσει.
Η απόρριψη ενός παρακμάζοντος συστήματος μπορεί να αποτελεί την αφετηρία μιας πολιτικής αναγέννησης. Δεν αποτελεί όμως εγγύηση ότι η αναγέννηση αυτή θα πραγματοποιηθεί.
Η ελληνική κοινωνία ενδέχεται να βρεθεί αντιμέτωπη με αντιφάσεις ανάλογες εκείνων που βιώνουν οι δύο ήρωες του Γκοντάρ.
Άλλοι επιθυμούν ουσιαστικό εκδημοκρατισμό των θεσμών. Άλλοι μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα του κράτους. Άλλοι αναζητούν κοινωνική δικαιοσύνη, εθνική ανεξαρτησία ή την αποκατάσταση της αξιοκρατίας. Άλλοι εκφράζουν κυρίως την αγανάκτησή τους απέναντι στο υπάρχον πολιτικό προσωπικό.
Η κοινή δυσαρέσκεια μπορεί να συγκαλύπτει βαθύτατες διαφορές ως προς τους στόχους και τα μέσα.
Όπως ο Φερντινάν και η Μαριάν ενώνονται μέσα από την επιθυμία της φυγής, αλλά διχάζονται όταν έρχεται η ώρα να ζήσουν τη νέα τους ζωή, έτσι και μια κοινωνία μπορεί να ενώνεται μέσα από την απόρριψη μιας πολιτικής πραγματικότητας, χωρίς να έχει διαμορφώσει μια κοινή αντίληψη για εκείνη που θα την αντικαταστήσει.
Και εδώ τίθεται ένα από τα κεντρικά ζητήματα της πολιτικής φιλοσοφίας:
Η ελευθερία από κάτι δεν ταυτίζεται κατ’ ανάγκην με την ελευθερία να δημιουργήσεις κάτι.
Η υπονόμευση του καινούργιου από το παλαιό
Κάθε απόπειρα αλλαγής ενός εδραιωμένου πολιτικού συστήματος συναντά αντιστάσεις. Υπάρχουν συμφέροντα, δίκτυα εξουσίας, μηχανισμοί επιρροής και παγιωμένες συνήθειες που μπορούν να λειτουργήσουν ανασταλτικά απέναντι στην αλλαγή.
Θα ήταν, ωστόσο, μονομερές να αποδώσουμε κάθε πιθανή αποτυχία μιας νέας πολιτικής προσπάθειας αποκλειστικά στην υπονόμευσή της από τους μηχανισμούς του προηγούμενου συστήματος.
Ο Γκοντάρ μάς υποδεικνύει μια ακόμη πιο ανησυχητική δυνατότητα: το καινούργιο μπορεί να υπονομεύεται και εκ των έσω, επειδή μεταφέρει μέσα του τις παθογένειες του παλαιού.
Άνθρωποι που καταγγέλλουν την αδιαφάνεια ενδέχεται να αναπαράγουν αδιαφανείς διαδικασίες. Εκείνοι που απορρίπτουν τον συγκεντρωτισμό μπορεί να δημιουργήσουν προσωποπαγή σχήματα. Όσοι καταγγέλλουν την πελατειακή λειτουργία της πολιτικής κινδυνεύουν να οικοδομήσουν νέα δίκτυα εξάρτησης.
Η αλλαγή των προσώπων δεν συνεπάγεται αυτομάτως αλλαγή της πολιτικής κουλτούρας.
Ο Φερντινάν εγκατέλειψε έναν κόσμο που απεχθανόταν, αλλά τελικά αναπαρήγαγε τη βία του. Η τραγωδία του έγκειται ακριβώς στο ότι δεν κατόρθωσε να υπερβεί τον κόσμο που αρνήθηκε.
Η αναλογία με τη σύγχρονη ελληνική κοινωνία αποκτά εδώ το βαθύτερο νόημά της.
Μπορεί η κοινωνία να απαλλαγεί από ένα πολιτικό σύστημα που θεωρεί φθαρμένο, χωρίς να απαλλαγεί ταυτόχρονα από τις αντιλήψεις, τις νοοτροπίες και τις συμπεριφορές που συνέβαλαν στη φθορά του;
Και σε ποιον βαθμό μια νέα πολιτική πρόταση έχει επίγνωση αυτού του προβλήματος;
Η τριπλή αποτυχία και το ανοιχτό ερώτημα
![]()
Ο Φερντινάν απέναντι στο αδιέξοδο της εξέγερσής του. Πηγή: Télérama.
Ο «Τρελός Πιερό» αναπτύσσεται σε τρία αλληλένδετα επίπεδα.
Το πρώτο είναι η αποτυχία της κοινωνίας να προσφέρει ουσιαστικό περιεχόμενο στην ανθρώπινη ύπαρξη.
Το δεύτερο είναι η αποτυχία του έρωτα να αποτελέσει διέξοδο από αυτή την κοινωνική αλλοτρίωση.
Το τρίτο είναι η αποτυχία της ατομικής εξέγερσης να δημιουργήσει έναν βιώσιμο διαφορετικό κόσμο.
Στη σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα, τα τρία αυτά επίπεδα θα μπορούσαν να αντιστοιχούν στην κρίση του υπάρχοντος πολιτικού συστήματος, στην αναζήτηση μιας νέας συλλογικής προοπτικής και στην αβεβαιότητα για το κατά πόσον αυτή η προοπτική μπορεί να υλοποιηθεί.
Η τραγωδία του Φερντινάν είναι ότι αντιλήφθηκε τον παραλογισμό των άλλων, αλλά όχι εγκαίρως τον δικό του.
Ο Γκοντάρ δεν προσφέρει λύσεις. Δεν μας υποδεικνύει έναν άλλο τρόπο ζωής. Μας αφήνει απέναντι στη θάλασσα και στον ήλιο του τελευταίου πλάνου, απέναντι σε έναν ορίζοντα που εξακολουθεί να υπάρχει παρά την αποτυχία των ηρώων του.
Και εδώ ίσως πρέπει να αφήσουμε ανοιχτό και το ελληνικό ζήτημα.
Ένα σημαντικό μέρος της ελληνικής κοινωνίας θέλει να απομακρυνθεί από μια πολιτική πραγματικότητα που δεν το ικανοποιεί. Επιχειρεί να αναζητήσει κάτι άλλο. Στην πορεία αυτή συναντά αντιστάσεις, αντιφάσεις, κινδύνους υπονόμευσης και διαψεύσεις.
Το καινούργιο δεν έχει ακόμη αποκτήσει σαφές περιεχόμενο. Αλλά η ελπίδα υπάρχει.
Θα μπορέσει άραγε η ελληνική κοινωνία να οικοδομήσει εκείνο που δεν κατόρθωσε να οικοδομήσει ο Φερντινάν; Έναν κόσμο διαφορετικό από εκείνον που απορρίπτει;



