του Δημήτρη Τσαϊλά, Υποναυάρχου ε.α.
Η ανακοίνωση του Ντόναλντ Τραμπ για πλήρη ναυτικό αποκλεισμό στο Ιράν σηματοδοτεί μια αποφασιστική και επικίνδυνη κλιμάκωση σε μια ήδη ασταθή κρίση. Είναι μια κίνηση που φέρει το βάρος της ιστορίας, τους κινδύνους λανθασμένων υπολογισμών και το βάρος των παγκόσμιων συνεπειών.
Ας είμαστε σαφείς από την αρχή. Ο ναυτικός αποκλεισμός δεν είναι μια συμβολική πράξη. Δεν είναι μια προειδοποιητική βολή. Δεν είναι καν ένα περιορισμένο στρατιωτικό μέτρο. Είναι επιθετική ενέργεια εναντίον κράτους. Είναι μια πράξη πολέμου. Και όπως όλες οι πολεμικές πράξεις, πρέπει να κρίνεται όχι μόνο από τις προθέσεις του, αλλά και από τη σκοπιμότητά του, τη νομιμότητα και τη στρατηγική του σοφία.
Η λογική πίσω από τον αποκλεισμό
Με την πρώτη ματιά, η λογική φαίνεται πειστική. Με το ναυτικό αποκλεισμό, οι Ηνωμένες Πολιτείες ουσιαστικά θα στραγγάλιζαν την οικονομία του Ιράν. Οι εξαγωγές πετρελαίου θα σταματούσαν. Οι ροές εσόδων θα κατέρρεαν. Το καθεστώς στην Τεχεράνη θα αντιμετώπιζε τεράστιες εσωτερικές και εξωτερικές πιέσεις.
Ιστορικά, τέτοιες στρατηγικές έχουν προηγούμενο. Από μια καθαρά οικονομική οπτική γωνία, το επιχείρημα ισχύει. Αν αρνηθούμε σε ένα κράτος την πρόσβαση στις παγκόσμιες αγορές, περιορίζουμε την ικανότητά του να δράσει. Ωστόσο, η ιστορία μας διδάσκει επίσης ότι το πλαίσιο έχει σημασία. Και σε αυτή την περίπτωση δεν έχουμε να κάνουμε μόνο με ένα κράτος αλλά με μια κεντρική αρτηρία μιας βαθιά διασυνδεδεμένης παγκόσμιας οικονομίας.
Η Επιχειρησιακή Σχεδίαση
Η εφαρμογή ενός αποκλεισμού των Ιρανικών λιμένων ιδιαίτερα στο Ορμούζ θα ήταν μια τρομερή επιχείρηση. Το Αμερικανικό Ναυτικό θα έπρεπε να διατηρεί συνεχή έλεγχο σε δύο τεράστιες θαλάσσιες περιοχές, τον Περσικό Κόλπο στα βόρεια και την Αραβική Θάλασσα στα νότια.
Αυτό θα περιελάμβανε:
- Ομάδες αεροπλανοφόρων
- Πλοία επιφανείας όπως αντιτορπιλικά και καταδρομικά
- Αεροσκάφη θαλάσσιας περιπολίας
- Drones μεγάλης αντοχής
- Ομάδες επιβίβασης και μονάδες απαγόρευσης
Πολεμικά πλοία όπως το USS Nitze (DDG-94) θα έπαιζαν κεντρικό ρόλο στις επιχειρήσεις αναχαίτισης και επιβολής επιχειρήσεων απαγόρευσης.
Κάθε πλοίο που πλησιάζει θα πρέπει να αναγνωρίζεται, να παρακολουθείται και εφόσον κριθεί απαραίτητο, να απομακρύνεται ή να ακινητοποιείται. Δεν πρόκειται για στατική αποστολή. Είναι μια συνεχής, χρονοβόρα και υψηλού κινδύνου αεροναυτική επιχείρηση. Και αυτό θα συνέβαινε υπό τη συνεχή απειλή αντιποίνων από το Ιράν.
Δεν πρέπει να υποθέσουμε ότι το Ιράν θα αποδεχτεί παθητικά έναν τέτοιο ναυτικό αποκλεισμό. Αντιθέτως, το Ιράν έχει περάσει δεκαετίες προετοιμαζόμενο ακριβώς για αυτό το είδος αντιπαράθεσης.
Οι επιλογές απόκρισης είναι πολυάριθμες:
- Ναρκοθέτηση του στενού με συμβατικές και προηγμένες ναυτικές νάρκες
- Εκτόξευση πυραύλων κατά πλοίων από παράκτιες συστοιχίες
- Ανάπτυξη σμηνών από σκάφη ταχείας επίθεσης
- Διεξαγωγή επιθέσεων με μη επανδρωμένα αεροσκάφη εναντίον ναυτικών και εμπορικών στόχων
- Στοχοποίηση των αμερικανικών βάσεων και τις συμμαχικές υποδομές στην περιοχή
Ακόμη και περιορισμένες ενέργειες, όπως μια μεμονωμένη επιτυχημένη επίθεση σε ένα δεξαμενόπλοιο ή ένα πολεμικό πλοίο, θα μπορούσαν να έχουν ασύμμετρες στρατηγικές επιπτώσεις.
Ο στόχος δεν θα ήταν να νικήσουν τις Ηνωμένες Πολιτείες στρατιωτικά, αλλά να αυξήσουνε το κόστος του αποκλεισμού σε ασύμμετρα επίπεδα.
Η Νομική και Κανονιστική Πρόκληση
Ένας πλήρης αποκλεισμός εγείρει επίσης σοβαρά ερωτήματα βάσει του διεθνούς δικαίου. Η ελευθερία της ναυσιπλοΐας αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο της σύγχρονης ναυτιλιακής τάξης. Είναι μια αρχή που οι ίδιες οι Ηνωμένες Πολιτείες υπερασπίζονται και επιβάλλουν εδώ και καιρό σε παγκόσμιο επίπεδο.
Σε αντίθεση με προηγούμενες επιχειρήσεις, όπως τα εμπάργκο στα Βαλκάνια κατά τη δεκαετία του 1990, τα οποία εγκρίθηκαν από το Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών, αυτός ο αποκλεισμός στερείται σαφούς διεθνούς νομικής υποστήριξης. Αυτή η διάκριση έχει σημασία. Επειδή, ελλείψει τέτοιας νομιμότητας, οι Ηνωμένες Πολιτείες κινδυνεύουν να υπονομεύσουν τους ίδιους τους κανόνες που επιδιώκουν να τηρήσουν.
Μια εναλλακτική λύση θα ήταν η στοχευμένη απαγόρευση των ιρανικών εξαγωγών, επιτρέποντας παράλληλα την ουδέτερη ναυτιλία, που θα ήταν πιο νομικά δικαιολογημένη. Αλλά θα ήταν επίσης πιο περίπλοκη στην εφαρμογή της και λιγότερο άμεσης επίδρασης.
Το Γεωπολιτικό Κόστος
Ίσως ο σημαντικότερος κίνδυνος, ωστόσο, έγκειται στις γεωπολιτικές συνέπειες. Το Στενό του Ορμούζ δεν είναι διμερές ζήτημα μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ιράν. Είναι μια παγκόσμια σανίδα σωτηρίας. Χώρες σε όλη την Ασία, Ιαπωνία, Νότια Κορέα, Ινδία, εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τις ενεργειακές ροές μέσω του στενού. Το ίδιο ισχύει και για τις ευρωπαϊκές οικονομίες, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας.
Ένας πλήρης αποκλεισμός δεν θα έβλαπτε μόνο το Ιράν. Θα διατάρασσε τις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού, θα αύξανε τις τιμές της ενέργειας και θα τέντωνε τις σχέσεις με τους συμμάχους. Επιπλέον, θα άλλαζε την αφήγηση της κρίσης.
Μέχρι τώρα, το Ιράν θεωρούνταν ευρέως ως ο παράγοντας που απειλεί την ασφάλεια στη θάλασσα. Ένας ναυτικός αποκλεισμός που επιβάλλεται από τις ΗΠΑ θα μπορούσε να αλλάξει αυτή την αντίληψη, καθιστώντας την Ουάσινγκτον εξίσου υπεύθυνη για την αναστάτωση. Στη στρατηγική επικοινωνία, η αντίληψη είναι δύναμη. Και η απώλεια αυτού του αφηγηματικού πλεονεκτήματος θα αποτελούσε σοβαρό πισωγύρισμα.
Η ψευδαίσθηση του ελέγχου
Στην καρδιά αυτής της απόφασης βρίσκεται μια βαθύτερη στρατηγική παρανόηση και αυτή είναι η πεποίθηση ότι ο έλεγχος ενός θαλάσσιου σημείου ελέγχου μπορεί να επιβληθεί απόλυτα. Στην πραγματικότητα, ο έλεγχος σε τέτοια περιβάλλοντα αμφισβητείται πάντα.
Ακόμα και το πιο ισχυρό ναυτικό δεν μπορεί να εγγυηθεί πλήρη ασφάλεια σε μια στενή, έντονα στρατιωτικοποιημένη πλωτή οδό. Η παρουσία ναρκών, πυραύλων και ασύμμετρων απειλών διασφαλίζει ότι ο κίνδυνος παραμένει. Και ο κίνδυνος, με τη σειρά του, διαμορφώνει τη συμπεριφορά.
Οι ναυτιλιακές εταιρείες, οι ασφαλιστικές εταιρείες και οι έμποροι δεν ανταποκρίνονται στις δηλώσεις. Ανταποκρίνονται στους όρους. Εάν το περιβάλλον γίνει αντιληπτό ως επικίνδυνο, το εμπόριο θα επιβραδυνθεί ή θα σταματήσει, ανεξάρτητα από το ποια πλευρά διεκδικεί τον έλεγχο.
Έτσι, ένας αποκλεισμός μπορεί να επιτύχει τον περιορισμό των ιρανικών εξαγωγών, αλλά είναι δύσκολο να αποκαταστήσει την εμπιστοσύνη στις πλωτές οδούς.
Υπάρχει επίσης το ζήτημα της κλιμάκωσης. Ένας αποκλεισμός δεν είναι μια στατική πολιτική. Είναι μια δυναμική διαδικασία που προκαλεί αντίδραση. Κάθε ιρανικό αντίμετρο θα δημιουργούσε πίεση για περαιτέρω δράση των ΗΠΑ, περισσότερες περιπολίες, περισσότερες επιθέσεις, περισσότερη βία.
Έτσι επεκτείνονται οι περιορισμένες λειτουργίες. Και στην περιορισμένη γεωγραφία του Κόλπου, η κλιμάκωση μπορεί να συμβεί γρήγορα και απρόβλεπτα. Ο κίνδυνος δεν είναι μόνο μια ευρύτερη σύγκρουση με το Ιράν, αλλά μια περιφερειακή κρίση που θα περιλαμβάνει πολλαπλούς παράγοντες και τομείς.
Μια πιο βιώσιμη προσέγγιση
Αν ένας πλήρης αποκλεισμός ενέχει τέτοιους κινδύνους, ποιες εναλλακτικές υπάρχουν;
Η απάντηση βρίσκεται στη σταδιακή πίεση, όχι σε απόλυτα μέτρα.
Μια πιο βιώσιμη στρατηγική θα μπορούσε να περιλαμβάνει:
- Στοχευμένη απαγόρευση των ιρανικών εξαγωγών
- Ενισχυμένες επιχειρήσεις συνοδείας για εμπορική ναυτιλία
- Συντονισμένες προσπάθειες αντιμετώπισης ναρκών με συμμάχους
- Διπλωματική εμπλοκή με στόχο την αποκλιμάκωση
- Οικονομικά μέτρα για τη σταθεροποίηση των αγορών και την υποστήριξη του εμπορίου
Αυτή η προσέγγιση δεν υπόσχεται γρήγορα αποτελέσματα. Αλλά ευθυγραμμίζεται περισσότερο με την πραγματικότητα της σύγχρονης θαλάσσιας στρατηγικής.
Η Ευρωπαϊκή Προοπτική
Για την Ευρώπη, τα διακυβεύματα είναι υψηλά. Η ενεργειακή ασφάλεια, η οικονομική σταθερότητα και το θαλάσσιο εμπόριο επηρεάζονται άμεσα από τις εξελίξεις στο Ορμούζ. Χώρες όπως η Ελλάδα, με σημαντικά ναυτιλιακά συμφέροντα, έχουν ιδιαίτερη ευθύνη να εμπλακούν εποικοδομητικά.
Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα στρατιωτική εμπλοκή σε επίπεδο Ηνωμένων Πολιτειών. Απαιτεί όμως διπλωματική πρωτοβουλία, συντονισμό εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης και υποστήριξη μέτρων που μειώνουν τον κίνδυνο και διατηρούν τη σταθερότητα.
Συμπέρασμα
Η απόφαση επιβολής ναυτικού αποκλεισμού στο Ιράν αποτελεί δοκιμασία στρατηγικής κρίσης. Αντανακλά την επιθυμία να ασκηθεί η μέγιστη πίεση, να επιβληθεί η αλλαγή και να διεκδικηθεί ο έλεγχος. Αλλά η στρατηγική δεν αφορά μόνο την πίεση. Αφορά την ισορροπία. Πρόκειται για την κατανόηση της αλληλεπίδρασης μεταξύ της στρατιωτικής ικανότητας, των οικονομικών συστημάτων, των νομικών κανόνων και της πολιτικής αντίληψης.
Ένας αποκλεισμός μπορεί να φαίνεται αποφασιστικός. Αλλά μπορεί επίσης να αποδειχθεί αντιπαραγωγικός, κλιμακώνοντας τις εντάσεις, αποξενώνοντας τους συμμάχους και αποσταθεροποιώντας το ίδιο το σύστημα που επιδιώκει να προστατεύσει.
Τελικά, το ερώτημα δεν είναι αν οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορούν να επιβάλουν ναυτικό αποκλεισμό. Είναι το κατά πόσον κάτι τέτοιο προωθεί τα μακροπρόθεσμα συμφέροντά τους και αυτά της διεθνούς κοινότητας.
Στα στενά νερά του Ιράν, το περιθώριο σφάλματος είναι μικρό. Και οι συνέπειες του λανθασμένου υπολογισμού είναι παγκόσμιες. Η στρατηγική σοφία απαιτεί όχι μόνο ισχύ αλλά και αυτοσυγκράτηση. Και σε αυτή τη στιγμή, η αυτοσυγκράτηση μπορεί να είναι το πιο ισχυρό εργαλείο από όλα.
Ο Δημήτριος Τσαϊλάς είναι απόστρατος Αξιωματικός του ΠΝ, δίδαξε επί σειρά ετών στις έδρες Επιχειρησιακής Σχεδιάσεως καθώς και της Στρατηγικής και Ασφάλειας, σε ανώτερους Αξιωματικούς στην Ανώτατη Διακλαδική Σχολή Πολέμου. Σήμερα είναι συνεργάτης και ερευνητής του Institute for National and International Security(INIS), του Strategy International (SI) και του Research Institute for European and American Studies (RIEAS).
