Μητέρες προς πώληση: η αμερικανική βιομηχανία παρένθετης κύησης

Η εμπορική παρένθετη κύηση γνωρίζει εντυπωσιακή ανάπτυξη στις Ηνωμένες Πολιτείες. Πρόκειται για κυήσεις στις οποίες μια γυναίκα αμείβεται για να κυοφορήσει παιδί που θα παραδοθεί μετά τη γέννηση στους λεγόμενους «προτιθέμενους γονείς». Στη συνηθέστερη, κυοφορική μορφή της, το έμβρυο δημιουργείται με εξωσωματική γονιμοποίηση και η κυοφόρος δεν έχει γενετική συγγένεια με το παιδί.

Η πρακτική επιτρέπει σε ανθρώπους που διαφορετικά δεν θα μπορούσαν να αποκτήσουν βιολογικά παιδιά —ετερόφυλα ζευγάρια με προβλήματα γονιμότητας, ομόφυλα ζευγάρια ή μεμονωμένα άτομα— να δημιουργήσουν οικογένεια. Όταν όλα λειτουργούν σωστά, οι γονείς αποκτούν το παιδί που επιθυμούσαν και η κυοφόρος αμείβεται, υποστηρίζεται ιατρικά και αισθάνεται ότι προσέφερε κάτι εξαιρετικά σημαντικό.

Η έρευνα της Helen Lewis δείχνει, όμως, ότι πίσω από αυτή την αισιόδοξη εικόνα αναπτύσσεται μια αγορά με τεράστιες οικονομικές ανισότητες, ελλιπή εποπτεία και σοβαρούς κινδύνους για τις γυναίκες και τα παιδιά.

Μια αγορά δισεκατομμυρίων

Σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλείται το Atlantic, το 2024 πραγματοποιήθηκαν σε αμερικανικές κλινικές 11.821 μεταφορές εμβρύων σε κυοφόρους, έναντι 8.461 μόλις τρία χρόνια νωρίτερα. Η παγκόσμια αγορά παρένθετης κύησης υπολογίζεται ότι προσεγγίζει τα 15 δισ. δολάρια. Στην Καλιφόρνια, το συνολικό κόστος για την απόκτηση ενός παιδιού μπορεί να ξεκινά από περίπου 150.000 δολάρια.

Στην τιμή περιλαμβάνονται η εξωσωματική γονιμοποίηση, η αμοιβή της κυοφόρου, οι νομικές υπηρεσίες, οι ασφαλιστικές και ιατρικές δαπάνες και οι προμήθειες πρακτορείων. Η ίδια η γυναίκα λαμβάνει μόνο μέρος του συνολικού ποσού. Μία από τις κυοφόρους του ρεπορτάζ πληρώθηκε 45.000 δολάρια, από τα οποία όμως έπρεπε να καλύψει έμμεσες απώλειες, άδειες από την εργασία και συνεχείς μετακινήσεις.

Τα πρακτορεία παρουσιάζουν τη διαδικασία ως εξατομικευμένη υπηρεσία υψηλού επιπέδου. Χρησιμοποιούν όρους όπως «διαδρομή», «μπουτίκ» και «υπηρεσία θυρωρού», αποφεύγοντας συνήθως αναφορές στις αιμορραγίες, στις καισαρικές, στην προεκλαμψία ή στις ψυχολογικές συνέπειες του αποχωρισμού.

Δύο εντελώς διαφορετικές εμπειρίες

Κεντρικό πρόσωπο του άρθρου είναι η Shoshannah Roberts, η οποία κυοφόρησε τέσσερα παιδιά για άλλους ανθρώπους. Περιγράφει τις εμπειρίες της ως τις πιο ουσιαστικές της ζωής της. Διατηρεί επαφή με ορισμένες από τις οικογένειες και θεωρεί την παρένθετη κύηση μορφή προσφοράς και προσωπικής ολοκλήρωσης.

Στον αντίποδα βρίσκεται η Erika Jones. Η Jones κυοφόρησε ένα κορίτσι για μια οικογένεια, αλλά η σχέση με τους προτιθέμενους γονείς διαλύθηκε κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης. Ύστερα από τοκετό 37 ωρών, το νεογέννητο απομακρύνθηκε αμέσως. Όπως καταγγέλλει, δεν της επέτρεψαν ούτε τα πέντε λεπτά επαφής που είχε ζητήσει και δεν της γνωστοποίησαν καν το βάρος του μωρού.

Η προτιθέμενη μητέρα υποστήριξε ότι η Jones είχε υπογράψει σύμβαση χωρίς δικαίωμα επαφής με το παιδί και ότι επρόκειτο για επαγγελματική συναλλαγή, όχι για φιλική σχέση. Τυπικά, λοιπόν, και οι δύο πλευρές εκπλήρωσαν τις συμβατικές υποχρεώσεις τους. Ψυχολογικά, όμως, η Jones αισθάνθηκε ότι αντιμετωπίστηκε ως κάτι λιγότερο από άνθρωπος. Χρόνια αργότερα αναζητούσε ακόμη φωτογραφίες του παιδιού μέσω των κοινωνικών δικτύων.

Το άρθρο αναδεικνύει έτσι το κεντρικό παράδοξο: μια σύμβαση μπορεί να καθορίσει σε ποιον ανήκει νομικά το παιδί, όχι όμως να εξαλείψει τον δεσμό που δημιουργούν εννέα μήνες κύησης.

Ποιος ελέγχει τους υποψήφιους γονείς;

Στις ΗΠΑ δεν υπάρχει ενιαίος ομοσπονδιακός νόμος για την παρένθετη κύηση. Οι κανόνες διαφέρουν δραματικά από πολιτεία σε πολιτεία, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις οι σχετικές συμβάσεις δεν είναι καν δικαστικά εκτελεστές.

Οι γυναίκες μπορεί να υποβληθούν σε αυστηρό ιατρικό, οικονομικό και ψυχολογικό έλεγχο. Οι άνθρωποι που πληρώνουν για την απόκτηση του παιδιού, όμως, συχνά δεν αντιμετωπίζουν αντίστοιχη εξέταση. Δεν υπάρχει πανεθνικά καθιερωμένος έλεγχος καταλληλότητας αντίστοιχος με εκείνον της υιοθεσίας ούτε σταθερό ανώτατο όριο ηλικίας ή αριθμού παιδιών.

Το Atlantic αναφέρεται σε υποθέσεις ανθρώπων που επιχείρησαν να αποκτήσουν ταυτόχρονα μεγάλο αριθμό παιδιών, σε ηλικιωμένους γονείς που αργότερα δεν μπορούσαν να ανταποκριθούν στις ανάγκες τους και σε περίπτωση καταδικασμένου προσώπου το οποίο, μολονότι δεν επιτρεπόταν να υιοθετήσει ή να αναλάβει ανάδοχο παιδί, μπορούσε να αποκτήσει παιδί μέσω παρένθετης κύησης. Πρόκειται για ένα θεμελιώδες ρυθμιστικό κενό: η οικονομική δυνατότητα λειτουργεί συχνά ως το βασικό κριτήριο πρόσβασης.

Οι κίνδυνοι της εγκυμοσύνης

Η κυοφορική παρένθετη κύηση δεν είναι απλώς παροχή μιας υπηρεσίας. Περιλαμβάνει εξωσωματική γονιμοποίηση, ορμονική αγωγή, εγκυμοσύνη και τοκετό — διαδικασίες που μπορεί να προκαλέσουν σοβαρές επιπλοκές.

Μελέτη σε περισσότερες από 860.000 γεννήσεις στο Οντάριο διαπίστωσε σοβαρή μητρική νοσηρότητα στο 7,8% των κυοφόρων, έναντι 2,3% στις εγκυμοσύνες χωρίς υποβοηθούμενη αναπαραγωγή και 4,3% στις συμβατικές εγκυμοσύνες μέσω εξωσωματικής. Μεταξύ των συχνότερων σοβαρών επιπλοκών ήταν η αιμορραγία μετά τον τοκετό, η βαριά προεκλαμψία και η επιλόχεια σήψη.

Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι η μελέτη δείχνει συσχέτιση, όχι κατ’ ανάγκην ότι η παρένθετη κύηση προκαλεί από μόνη της όλους αυτούς τους κινδύνους. Παράγοντες όπως η εξωσωματική γονιμοποίηση και τα χαρακτηριστικά των γυναικών μπορεί επίσης να επηρεάζουν τα αποτελέσματα. Ωστόσο, τα ευρήματα υπονομεύουν την εικόνα μιας σχεδόν ακίνδυνης διαδικασίας.

Η διεθνής αγορά και η οικονομική πίεση

Η έλλειψη αρκετών υγιών Αμερικανίδων που επιθυμούν να γίνουν κυοφόροι έχει στρέψει μέρος της αγοράς σε φθηνότερους προορισμούς. Στην Ουκρανία, στο Μεξικό και στην Γκάνα τα πακέτα μπορεί να κοστίζουν πολύ λιγότερο απ’ ό,τι στην Καλιφόρνια.

Στην Ουκρανία, το άρθρο αναφέρει αρχική αμοιβή περίπου 23.000 δολαρίων για την κυοφόρο, όταν ο μέσος ετήσιος μισθός στη χώρα βρίσκεται πολύ χαμηλότερα. Στην Γκάνα, στέλεχος πρακτορείου περιγράφει γυναίκες που κατοικούν σε κοιτώνα κοντά στο νοσοκομείο και παρακολουθούνται όλο το εικοσιτετράωρο, ώστε να μην πίνουν, να μην καπνίζουν και να μη χρησιμοποιούν ναρκωτικά.

Οι επιχειρήσεις παρουσιάζουν την πρακτική ως προστασία της εγκυμοσύνης. Οι επικριτές της βλέπουν περιορισμό της ελευθερίας φτωχότερων γυναικών προς όφελος εύπορων ξένων πελατών. Ακόμη και όταν υπάρχει τυπική συγκατάθεση, τίθεται το ερώτημα πόσο ελεύθερη είναι μια επιλογή όταν η αμοιβή ισοδυναμεί με εισόδημα πολλών ετών.

Ευρώπη και ΗΠΑ: δύο διαφορετικές αντιλήψεις

Η εμπορική παρένθετη κύηση απαγορεύεται στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, παρότι ορισμένες επιτρέπουν υπό όρους τη μη αμειβόμενη ή «αλτρουιστική» εκδοχή της. Η Βρετανία και ο Καναδάς επιτρέπουν την κάλυψη εύλογων εξόδων, όχι την κανονική εμπορική αμοιβή.

Στις ΗΠΑ, αντιθέτως, η πρακτική συνδέθηκε με την αναπαραγωγική ελευθερία και, ιδιαίτερα μετά τη νομιμοποίηση του γάμου μεταξύ ατόμων του ίδιου φύλου, με την ισότιμη πρόσβαση των ομόφυλων ζευγαριών στη γονεϊκότητα. Η αντίθεση προέρχεται από μια ασυνήθιστη συμμαχία συντηρητικών θρησκευτικών κύκλων και φεμινιστριών που θεωρούν ότι η αγορά μετατρέπει το γυναικείο σώμα και την αναπαραγωγική του ικανότητα σε εμπόρευμα.

Έκθεση της ειδικής εισηγήτριας του ΟΗΕ για τη βία κατά των γυναικών υιοθέτησε ιδιαίτερα επικριτική στάση, υποστηρίζοντας ότι οι ισχύουσες ρυθμίσεις συχνά προστατεύουν περισσότερο τους πελάτες από τις γυναίκες που κυοφορούν και ότι ορισμένες μορφές παρένθετης κύησης μπορεί να προσεγγίζουν την εκμετάλλευση ή την εμπορία ανθρώπων. (UNifeed) Η θέση αυτή αποτελεί αξιολόγηση της ειδικής εισηγήτριας και όχι ομόφωνη, δεσμευτική απόφαση ολόκληρου του ΟΗΕ.

Το πραγματικό δίλημμα

Το ρεπορτάζ δεν καταλήγει σε μια απλή καταδίκη της παρένθετης κύησης. Αναγνωρίζει ότι πολλές γυναίκες συμμετέχουν συνειδητά, έχουν θετικές εμπειρίες και απορρίπτουν την εικόνα του παθητικού θύματος. Αναγνωρίζει επίσης ότι η πρακτική έχει δημιουργήσει οικογένειες που διαφορετικά δεν θα υπήρχαν.

Δείχνει, όμως, ότι η επίκληση της συναίνεσης δεν αρκεί όταν:

• η μία πλευρά διαθέτει πολύ μεγαλύτερη οικονομική και νομική ισχύ,
• η υγεία και η ζωή της κυοφόρου τίθενται σε κίνδυνο,
• οι συμβάσεις περιορίζουν αποφάσεις σχετικές με άμβλωση, ιατρική περίθαλψη ή επαφή με το νεογέννητο,
• οι υποψήφιοι γονείς ελέγχονται λιγότερο από τις γυναίκες που προσλαμβάνουν,
• και η διεθνής αγορά μεταφέρει το σωματικό ρίσκο από εύπορους πελάτες σε οικονομικά ευάλωτες γυναίκες.

Η Lewis προσανατολίζεται σε αυστηρή ρύθμιση: ισότιμος έλεγχος και των δύο πλευρών, ανεξάρτητη νομική εκπροσώπηση της κυοφόρου, όρια ηλικίας και αριθμού παιδιών για τους προτιθέμενους γονείς, πλήρης γνωστοποίηση ιατρικού και ποινικού ιστορικού και ουσιαστική εποπτεία των πρακτορείων.

Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η παρένθετη κύηση δεν χωρά εύκολα ούτε στο αφήγημα της ανιδιοτελούς προσφοράς ούτε σε εκείνο της απόλυτης εκμετάλλευσης. Μπορεί να είναι και τα δύο, ανάλογα με τις συνθήκες. Το κρίσιμο ζήτημα είναι ποιος αναλαμβάνει το ρίσκο, ποιος αποκομίζει το κέρδος και ποιος έχει πραγματικά τη δύναμη να πει «όχι».