Με τον κόσμο εκτός;

Σύμφωνα με δύο φαινομενικά διαφορετικά δημοσιεύματα — του TechRadar για τα συνδρομητικά σχέδια της Meta και του Economist για τα εξωφρενικά ακριβά εισιτήρια της FIFA στο Παγκόσμιο Κύπελλο — βλέπουμε να διαμορφώνεται η ίδια τάση: ό,τι μέχρι χθες λειτουργούσε ως μαζικός, λαϊκός χώρος συμμετοχής, σήμερα μετατρέπεται σταδιακά σε υπηρεσία επί πληρωμή. Στην περίπτωση της Meta, το άρθρο ΕΔΩ προειδοποιεί ότι λειτουργίες των κοινωνικών δικτύων μπορεί να μετακινηθούν πίσω από πακέτα τύπου Plus· στην περίπτωση της FIFA, ΕΔΩ η δυναμική τιμολόγηση των εισιτηρίων κινδυνεύει να αποκόψει το Μουντιάλ από το κοινό που το έκανε παγκόσμια γιορτή.

Το κοινό νήμα είναι προφανές: η πρόσβαση γίνεται προνόμιο. Στα κοινωνικά δίκτυα, ο χρήστης που μέχρι σήμερα μπορούσε να επικοινωνεί, να δημοσιεύει, να οργανώνεται, να ενημερώνεται και να διατηρεί κοινωνικές σχέσεις, κινδυνεύει αύριο να βρεθεί μπροστά σε μια λογική όπου βασικές δυνατότητες θα βαφτίζονται «premium». Το TechRadar επισημαίνει ακριβώς αυτόν τον φόβο: ότι η λέξη Plus μπορεί να σημαίνει τελικά όχι περισσότερα για όλους, αλλά λιγότερα για όσους δεν πληρώνουν.

Το ίδιο συμβαίνει και με το ποδόσφαιρο. Το Μουντιάλ και γενικότερα το λαϊκό ποδόσφαιρο δεν είναι απλώς ένα θέαμα. Είναι κοινότητα, μνήμη, πάθος, ταυτότητα, λαϊκή συμμετοχή. Όταν όμως τα εισιτήρια γίνονται απλησίαστα και η πρόσβαση στο γήπεδο μετατρέπεται σε εμπειρία για εύπορους, VIP θεατές και εταιρικά πακέτα, τότε δεν ακριβαίνει απλώς το προϊόν. Αλλάζει η φύση του. Το ίδιο το άρθρο για τον Economist σημειώνει ότι η FIFA, κυνηγώντας τη μεγιστοποίηση των εσόδων, μπορεί να βλάψει «το ίδιο το προϊόν» που πουλά: την ατμόσφαιρα ενός παγκόσμιου, λαϊκού ποδοσφαιρικού γεγονότος.

Εδώ βρίσκεται η βαθύτερη κοινωνική μετάλλαξη. Τα κοινωνικά δίκτυα είχαν νόημα επειδή ήταν μαζικά. Το ποδόσφαιρο είχε δύναμη επειδή ήταν λαϊκό. Και τα δύο αντλούσαν την αξία τους από το πλήθος. Από την παρουσία των πολλών. Από τη συμμετοχή ανθρώπων διαφορετικών τάξεων, ηλικιών, χωρών και εμπειριών. Αν όμως η συμμετοχή αρχίσει να τιμολογείται όλο και ακριβότερα, τότε η χρησιμότητά τους αλλάζει.

Τα social media παύουν να είναι δημόσιος ψηφιακός χώρος και γίνονται εμπορικό κλαμπ. Το ποδόσφαιρο παύει να είναι λαϊκή τελετουργία και γίνεται πολυτελής εμπειρία. Και στις δύο περιπτώσεις, το σύστημα μοιάζει να ξεχνά κάτι θεμελιώδες: χωρίς τον πολύ κόσμο, χωρίς τους απλούς χρήστες, χωρίς τους απλούς φιλάθλους, ούτε οι πλατφόρμες ούτε τα γήπεδα έχουν την ίδια ουσία.

Μπορεί οι εταιρείες να βγάλουν περισσότερα χρήματα βραχυπρόθεσμα. Η Meta μπορεί να δημιουργήσει νέα συνδρομητικά έσοδα. Η FIFA μπορεί να πουλήσει ακριβότερα τα εισιτήρια. Όμως το τίμημα θα είναι η απώλεια της εμβέλειας, της αυθεντικότητας και της κοινωνικής δύναμης αυτών των χώρων. Ένα κοινωνικό δίκτυο για συνδρομητές δεν είναι κοινωνικό με τον ίδιο τρόπο. Ένα Μουντιάλ για πλούσιους θεατές δεν είναι παγκόσμια γιορτή με τον ίδιο τρόπο.

Το πρόβλημα, λοιπόν, δεν είναι μόνο οικονομικό. Είναι πολιτισμικό και δημοκρατικό. Μπαίνουμε σε μια εποχή όπου ακόμη και η συμμετοχή —στην επικοινωνία, στο θέαμα, στην κοινότητα, στη συλλογική εμπειρία— μετατρέπεται σε μηνιαίο πάγιο ή σε πανάκριβο εισιτήριο. Και αυτό σημαίνει ότι ο πολύς κόσμος δεν αποκλείεται μόνο από την κατανάλωση. Αποκλείεται σταδιακά από τους χώρους όπου παράγεται η σύγχρονη κοινωνική ζωή.

Αν συνεχιστεί αυτή η πορεία, ούτε τα κοινωνικά δίκτυα θα είναι τα κοινωνικά δίκτυα που γνωρίσαμε, ούτε το ποδόσφαιρο θα είναι το λαϊκό άθλημα που αγαπήθηκε σε όλο τον κόσμο. Θα έχουν γίνει πιο ακριβά, πιο ελεγχόμενα, πιο ταξικά — αλλά και πιο άδεια. Γιατί η πραγματική τους αξία δεν βρισκόταν ποτέ μόνο στην πλατφόρμα ή στο γήπεδο. Βρισκόταν στους ανθρώπους που τα γέμιζαν.