του Θεόδωρου Ατματζίδη, Υποστρατήγου ε.α.
Οι εξελίξεις στον Περσικό Κόλπο δεν συνιστούν απλώς ακόμη μία περιφερειακή ένταση. Αντιθέτως, ενδέχεται να αποτελέσουν τον πυροκροτητή μιας ευρύτερης γεωοικονομικής αναταραχής με παγκόσμιες συνέπειες. Στο επίκεντρο βρίσκεται το Ιράν και το στρατηγικής σημασίας πέρασμα των Στενών του Ορμούζ — μια θαλάσσια αρτηρία από την οποία διέρχεται κρίσιμο ποσοστό της παγκόσμιας ενεργειακής τροφοδοσίας.
Το ενδεχόμενο στρατιωτικής κλιμάκωσης, με ναρκοθέτηση θαλάσσιων διαδρόμων ή πλήγματα σε πετρελαϊκές εγκαταστάσεις, δεν αφορά μόνο στην περιφερειακή ασφάλεια. Αγγίζει τον πυρήνα της διεθνούς ενεργειακής σταθερότητας. Σε ένα τέτοιο σενάριο, η διακοπή ροών πετρελαίου και φυσικού αερίου θα μπορούσε να παραταθεί πολύ πέραν της διάρκειας των συγκρούσεων, προκαλώντας αλυσιδωτές επιπτώσεις στις αγορές, στις τιμές και στις οικονομίες.
Για την Ελλάδα, το ζήτημα δεν είναι αφηρημένο. Η ενεργειακή της εξάρτηση από περιοχές υψηλού γεωπολιτικού ρίσκου την καθιστά ευάλωτη σε εξωγενείς κραδασμούς. Ένα σημαντικό ποσοστό των εισαγωγών πετρελαίου συνδέεται άμεσα ή έμμεσα με τη ζώνη του Κόλπου, ενώ παράλληλα υφίστανται εξαρτήσεις από διαδρομές και κόμβους που επηρεάζονται από τις σχέσεις Δύσης–Ρωσίας και τη ρευστότητα στη Βόρεια Αφρική[1].
Η γεωστρατηγική διάσταση του προβλήματος είναι σαφής: η Ελλάδα βρίσκεται στο σταυροδρόμι πολλαπλών ενεργειακών αξόνων, χωρίς ωστόσο να έχει εξασφαλίσει επαρκή βαθμό αυτάρκειας ή διαφοροποίησης. Σε περίπτωση ταυτόχρονων πιέσεων —είτε από τη Μέση Ανατολή είτε από τη Μαύρη Θάλασσα είτε από τη Βόρεια Αφρική— η χώρα κινδυνεύει να βρεθεί αντιμέτωπη με ένα σύνθετο ενεργειακό σοκ.
Οι επιπτώσεις δεν περιορίζονται στην ενέργεια. Η αύξηση του κόστους φυσικού αερίου επηρεάζει την παραγωγή λιπασμάτων, άρα και την αγροτική παραγωγή[2]. Η μεταποίηση, η βιομηχανία και τελικά η ίδια η επισιτιστική ασφάλεια επηρεάζονται άμεσα[3]. Σε μακροοικονομικό επίπεδο, η άνοδος των τιμών ενέργειας ενισχύει τον πληθωρισμό, συμπιέζει την κατανάλωση και αυξάνει το κόστος δανεισμού, δημιουργώντας ένα περιβάλλον ασφυκτικής πίεσης για τα δημόσια οικονομικά[4].
Σε αυτό το γεωστρατηγικό πλαίσιο, τα μέτρα πολιτικής που εστιάζουν αποκλειστικά στη διαχείριση των συνεπειών —όπως τα πλαφόν στις τιμές— μοιάζουν ανεπαρκή. Δεν αντιμετωπίζουν τη δομική ευαλωτότητα της χώρας, ούτε αναδιαμορφώνουν τους όρους του ενεργειακού παιχνιδιού. Αντιθέτως, αφήνουν ανέγγιχτες τις βασικές ισορροπίες της αγοράς και μετακυλύουν το βάρος στην κοινωνία.
Η συγκυρία απαιτεί κάτι περισσότερο από διαχειριστικές παρεμβάσεις. Απαιτεί στρατηγική αντίληψη: επαναπροσδιορισμό των ενεργειακών συμμαχιών, επιτάχυνση της διαφοροποίησης πηγών και διαδρομών, καθώς και ενίσχυση της εγχώριας ανθεκτικότητας. Σε έναν κόσμο όπου η ενέργεια αποτελεί εργαλείο ισχύος, η απουσία σχεδίου δεν είναι απλώς αδυναμία — είναι γεωπολιτικός κίνδυνος.
Αν η κρίση στον Περσικό Κόλπο εξελιχθεί σε ευρύτερη αποσταθεροποίηση, τότε η Ελλάδα δεν θα δοκιμαστεί μόνο οικονομικά, αλλά και στρατηγικά. Και σε τέτοιες στιγμές, η προετοιμασία δεν είναι επιλογή· είναι προϋπόθεση επιβίωσης.
[1] Το 40% του πετρελαίου που εισάγει η χώρα μας προέρχεται από το Ιράκ ενώ ένα άλλο 5 με 7% προέρχεται από τη Σαουδική Αραβία. Συνεπώς, σχεδόν το 50% του πετρελαίου που εισάγουμε προέρχεται από τις χώρες του Κόλπου. Ένα άλλο 20 με 25% του πετρελαίου το εισάγει η χώρα μας από το Καζακστάν αλλά δεν φορτώνεται στο Καζακστάν, φορτώνεται από τον Ομορροσίσκ, δηλαδή από ρωσικό έδαφος.
[2] Οι αγρότες μας είναι περίπου το 11% του ενεργού πληθυσμού της χώρας μας .Δεν μπορούσαν να επιβιωσουν με 60$ το βαρέλι πετρέλαιο και με επιδότηση. Άραγε θα μπορούν να επιβιώσουν τώρα που το πετρέλαιο θα φτάσει τα 110, 120, 150$ το βαρέλι και ενδέχεται να έχουν και αναστολή επιδοτήσεων;
[3] Από τον κόλπο διέρχεται το 35% της παγκόσμιας παραγωγής λιπασμάτων και φυσικά τα λιπάσματα θέλουν φυσικό αέριο και ανεξαρτήτως το αν εισάγουμε λιπάσματα από εκεί θα αυξηθούν και τα λιπάσματα σε όλο τον πλανήτη.
[4] Τα επιτόκια δανεισμού της χώρας μας όπου προπληρώσαμε δάνεια που είχαν 2,5% επιτόκιο λήγαν το 2035-36 χωρίς λόγο και αιτία και αυτή τη στιγμή θα βγούμε να δανειστούμε με 5, με 4, με 8% επιτόκιο.
