Η ΠΝΥΚΑ, Ο ΡΟΥΜΠΙΟ ΚΑΙ Η ΝΕΑ ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΓΙΑ ΤΗ ΔΥΣΗ

του Στέλιου Φενέκου, Υποναυάρχου ε.α.

Η επιλογή της Πνύκας για την ομιλία του Αμερικανού υπουργού Εξωτερικών Marco Rubio δεν αποτελεί απλώς έναν συμβολισμό προς την Ελλάδα. Εντάσσεται σε μια ευρύτερη προσπάθεια επαναπροσδιορισμού της έννοιας της Δύσης, σε μια περίοδο κατά την οποία οι ΗΠΑ προετοιμάζονται για εντονότερο ανταγωνισμό μεγάλων δυνάμεων, σε μία εποχή παγκόσμιων ανακατατάξεων.

Ο Rubio έχει ήδη παρουσιάσει μεγάλο μέρος αυτής της αντίληψης του στην Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου. Η θέση του είναι ότι η Δύση, μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, πίστεψε υπερβολικά στην παγκοσμιοποίηση, αποβιομηχανοποιήθηκε, εκχώρησε εξουσίες σε υπερεθνικούς θεσμούς, εξαρτήθηκε ενεργειακά και στρατιωτικά και έχασε μέρος της πολιτισμικής της αυτοπεποίθησης.

Από την πρώτη στιγμή της νέας διακυβέρνησης Τραμπ, όταν αυτός και οι συνεργάτες του αύξαναν την αντιπαλότητα με την ΕΕ και οδηγούσαν σε απομονωτισμό τις ΗΠΑ, είχα τοποθετηθεί ότι οι ΗΠΑ δεν μπορούν να διατηρήσουν την παγκόσμια κυριαρχία τους χωρίς τον Δυτικό κόσμο και μάλιστα την καρδιά του που είναι η Ευρώπη,

Σήμερα, στο επίκεντρο βρίσκεται πλέον το ερώτημα: «Τι ακριβώς υπερασπιζόμαστε;»

Η απάντηση του Rubio, όπως φάνηκε στην ομιλία του στο Μόναχο και δηλώθηκε ότι θα προβαλλει και στην Αθήνα, δεν περιορίζεται στη φιλελεύθερη δημοκρατία ή στη διεθνή τάξη κανόνων. Αναφέρεται σε έναν κοινό δυτικό πολιτισμό, με ιστορική ακολουθία που ξεκινά από την Αθήνα και τη Ρώμη, περνά από τον Χριστιανισμό και την ευρωπαϊκή ιστορία και φθάνει στην ίδρυση της Αμερικανικής Δημοκρατίας.

Ο ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΠΝΥΚΑΣ

Η Πνύκα όμως δεν είναι απλώς ένα εντυπωσιακό ιστορικό σκηνικό απέναντι από την Ακρόπολη. Είναι ο χώρος όπου ο πολίτης μετατράπηκε σε πολιτικό υποκείμενο, όπου μπορούσε να μιλήσει, να αμφισβητήσει, να αποφασίσει και να απαιτήσει λογοδοσία από όσους ασκούσαν εξουσία. Γι’ αυτό ο συμβολισμός της είναι βαθύτερος από μια γενική επίκληση του «Δυτικού πολιτισμού».

Η Αθήνα προσέφερε την έννοια του ενεργού πολίτη και της συμμετοχής. Η Ρώμη πρόσθεσε τη Res Publica το δίκαιο, τους θεσμούς και τη μικτή πολιτεία. Ο Χριστιανισμός συνέβαλε στη διαφορετική αντίληψη για το πρόσωπο και την ηθική ευθύνη. Ο Διαφωτισμός προσέθεσε τα φυσικά δικαιώματα και τον περιορισμό της εξουσίας. Οι ΗΠΑ επιχείρησαν να συνθέσουν πολλές από αυτές τις παραδόσεις σε μια αντιπροσωπευτική συνταγματική δημοκρατία.

Γι’ αυτό έχει σημασία όχι μόνο τι θα συμπεριλάβει ο Rubio στην ιστορική του αφήγηση, αλλά και τι θα παραλείψει. Εάν η διαδρομή περιοριστεί σε «Αθήνα–Ρώμη–Χριστιανισμός–Αμερική», αφήνοντας σε δεύτερο επίπεδο τον Διαφωτισμό, τα ατομικά δικαιώματα, το κράτος δικαίου και τη δημοκρατική λογοδοσία, τότε δεν περιγράφεται απλώς η ιστορία της Δύσης. Επιλέγεται μια συγκεκριμένη εκδοχή της.

TRUMP, RUBIO ΚΑΙ VANCE

Εδώ διακρίνονται και οι διαφορές μεταξύ των τριών σημαντικότερων εκφράσεων του σημερινού αμερικανικού συντηρητισμού.

Ο Trump αντιμετωπίζει περισσότερο τον κόσμο συναλλακτικά, με κεντρικές έννοιες την ισχύ, το εθνικό συμφέρον και το America First.

Ο Vance επικεντρώνεται περισσότερο στην κρίση αντιπροσώπευσης, στις πολιτικές ελίτ και στην απόσταση εξουσίας και κοινωνίας.

Ο Rubio επιχειρεί να προσδώσει σε αυτή τη νέα συντηρητική πολιτική μια ευρύτερη ιστορική και πολιτισμική θεμελίωση, μιλώντας για δυτική αναγέννηση με ισχυρά έθνη, παραγωγική ανασυγκρότηση, τεχνολογική πρωτοπορία και ανανεωμένη δυτική αυτοπεποίθηση.

Υπάρχει όμως ένα ουσιώδες ζήτημα διάρκειας. Το ιδεολογικό αυτό αφήγημα μπορεί να μεταβληθεί σημαντικά εάν το 2029 αναλάβει Δημοκρατική κυβέρνηση. Η πολιτισμική ρητορική περί «δυτικής αναγέννησης» δεν αποτελεί ακόμη διακομματική αμερικανική συναίνεση.

Κάτω όμως από αυτήν υπάρχουν σταθερότερες τάσεις, όπως ο ανταγωνισμός με την Κίνα, η επαναβιομηχάνιση, η τεχνολογική υπεροχή, η ενεργειακή ασφάλεια, η προστασία κρίσιμων υποδομών και εφοδιαστικών αλυσίδων και η απαίτηση μεγαλύτερης ευρωπαϊκής αμυντικής συνεισφοράς.

ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΠΡΟΣΔΟΚΙΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΚΙΝΔΥΝΟΙ

Για την Ελλάδα η συγκυρία δημιουργεί σημαντικές δυνατότητες. Η χώρα μπορεί να αποκτήσει μεγαλύτερη αξία όχι μόνο ως σταθερός σύμμαχος των ΗΠΑ, αλλά ως γεωπολιτικός κόμβος μεταξύ Ευρώπης, Βαλκανίων, Μαύρης Θάλασσας, Ανατολικής Μεσογείου και Μέσης Ανατολής.

Η Σούδα, η Αλεξανδρούπολη, οι ενεργειακές διασυνδέσεις, το LNG, το GSI, η εμπορική ναυτιλία, οι υποθαλάσσιες υποδομές, η αμυντική συνεργασία και οι νέες τεχνολογίες μπορούν να συγκροτήσουν ένα πλέγμα ελληνικής στρατηγικής χρησιμότητας που υπερβαίνει μια συγκεκριμένη αμερικανική κυβέρνηση.

Υπάρχει όμως και η αντίθετη πλευρά. Όσο περισσότερο η Ελλάδα εντάσσεται στην αμερικανική στρατηγική υποδομή, τόσο περισσότερο μπορεί να αντιμετωπίζεται από ανταγωνιστές των ΗΠΑ ως προκεχωρημένο τμήμα της. Αυτό ενδεχομένως να αυξάνει πιθανές πιέσεις, να δημιουργεί σύνθετα διλήμματα στις οικονομικές σχέσεις με την Κίνα και μπορεί να ενισχύσει την τουρκική αίσθηση στρατηγικού παραγκωνισμού.

Υπάρχει και ένας λεπτότερος κίνδυνος. Εάν η αντιπαράθεση στην Ανατολική Μεσόγειο ενταχθεί σε ένα απλουστευτικό σχήμα «χριστιανικής Δύσης» απέναντι σε έναν «μουσουλμανικό κόσμο», η Ελλάδα μπορεί να χάσει ένα σημαντικό συγκριτικό πλεονέκτημα. Την ικανότητά της να συνομιλεί με τον αραβικό κόσμο και ταυτόχρονα να διατηρεί ισχυρές σχέσεις με το Ισραήλ και άλλες δυνάμεις της περιοχής. Επίσης είναι προς το συμφέρον της Ελλάδα να μην προστεθούν στα ήδη υπάρχοντα γεωπολιτικά ζητήματα κυριαρχίας, διεθνούς δικαίου και κανόνων στην περιοχή και έντονες θρησκευτικές αντιπαραθέσεις.

Ακριβώς γι’ αυτό η ελληνική στρατηγική δεν πρέπει να εξαρτηθεί από το ιδεολογικό αφήγημα μιας συγκεκριμένης αμερικανικής κυβέρνησης. Είναι κρίσιμα ορθολογικό να αναζητεί όσα μπορούν να επιβιώσουν από τις αμερικανικές εκλογικές εναλλαγές.

Η Ελλάδα έχει μπροστά της τρεις ενδεχόμενους ρόλους να διεκδικήσει στις σχέσεις της με τις ΗΠΑ, φυλάκιο, κόμβος ή γέφυρα.

Ως φυλάκιο αποκτά ασφάλεια, αλλά αυξάνει την εξάρτηση και την έκθεσή της.

Ως κόμβος αποκτά στρατηγική και οικονομική χρησιμότητα.

Ως γέφυρα μπορεί να προσθέσει διπλωματικό κεφάλαιο και μεγαλύτερη ελευθερία κινήσεων.

Η πλέον ανθεκτική επιδίωξη είναι επομένως να συνδυάσει τους δύο τελευταίους ρόλους. Ως κόμβος της δυτικής στρατηγικής αρχιτεκτονικής, αλλά ταυτόχρονα και γέφυρα προς την Ανατολική Μεσόγειο, τη Μέση Ανατολή και τον ευρύτερο μη δυτικό κόσμο.

Και ίσως αυτό να είναι τελικά το βαθύτερο μήνυμα που μπορεί η ίδια η Πνύκα να προσθέσει στη συζήτηση. Η Δύση δεν γεννήθηκε μόνο από την ισχύ ούτε από μια ενιαία πολιτισμική ταυτότητα. Γεννήθηκε επίσης από τον λόγο, την αντιλογία, τον πολίτη και τον περιορισμό της εξουσίας.

Η Ελλάδα δεν χρειάζεται λοιπόν απλώς να υπενθυμίζει ότι υπήρξε η αφετηρία της Δύσης. Μπορεί να διεκδικεί ρόλο στη συζήτηση για το τι θα σημαίνει η «Δύση» στον 21ο αιώνα.