Η δικαστική εντολή για την αντικατάσταση της ηγεσίας του μεγαλύτερου κόμματος της τουρκικής αντιπολίτευσης δείχνει ότι ο πρόεδρος Ερντογάν στήνει το παιχνίδι για πρόωρες εκλογές.
Robert Ellis
Ο ηγέτης του βασικού κόμματος της τουρκικής αντιπολίτευσης, του CHP, Οζγκιούρ Οζέλ, εγκαινιάζει το πολιτιστικό κέντρο που πήρε το όνομα του εκλιπόντος Φερντί Ζεϊρέκ, πρώην δημάρχου του Μητροπολιτικού Δήμου Μανίσα, στο Κονάκ της Σμύρνης, στην Τουρκία, στις 3 Απριλίου 2026. Η δικαστική απομάκρυνση του Οζέλ από την ηγεσία του CHP αποτελεί ακόμη ένα πλήγμα για την τουρκική δημοκρατία.
Η δικαστική εντολή της περασμένης Πέμπτης για την απομάκρυνση του Οζγκιούρ Οζέλ από τη θέση του εκλεγμένου ηγέτη του CHP, του Ρεπουμπλικανικού Λαϊκού Κόμματος, δηλαδή της κοσμικής αντιπολίτευσης της Τουρκίας, και η αντικατάστασή του από τον πρώην ηγέτη του κόμματος, Κεμάλ Κιλιτσντάρογλου, είναι χαρακτηριστική της καταστολής της αντιπολίτευσης που εκπροσωπεί ο Τούρκος πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν από τότε που το AKP, το Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης, ήρθε στην εξουσία το 2002.
Μαθητής του Νετζμετίν Ερμπακάν, του πατέρα του πολιτικού Ισλάμ στην Τουρκία, ο Ερντογάν συνέχισε στα βήματά του ως δήμαρχος Κωνσταντινούπολης το 1994 και δεν έκρυψε καθόλου ότι η δημοκρατία δεν ήταν ο σκοπός του, αλλά το όχημα για το κίνημά του. Όταν το Κόμμα Ευημερίας του Ερμπακάν διαλύθηκε το 1998 λόγω της πρόκλησης που συνιστούσε για τον κοσμικό χαρακτήρα του κράτους, και ο Ερντογάν καταδικάστηκε σε σύντομη φυλάκιση, εκείνος άλλαξε τακτική.
Το AKP, που ιδρύθηκε το 2001, παρουσιάστηκε ως δυτικό, μεταρρυθμιστικό, μετριοπαθές και νεοφιλελεύθερο, και οι σύμμαχοι της Τουρκίας στην Ευρώπη και στις Ηνωμένες Πολιτείες αγόρασαν αυτό το αφήγημα. Η έναρξη των ενταξιακών συνομιλιών με την Ευρωπαϊκή Ένωση το 2005 έδωσε στον Ερντογάν το άλλοθι που χρειαζόταν για να στείλει τον στρατό πίσω στους στρατώνες και να πνίξει την κοσμική αντιπολίτευση.
Δύο βασικά στοιχεία της διακυβέρνησης Ερντογάν ήταν η αναμέτρηση με την κεμαλική, δηλαδή κοσμική, αντιπολίτευση, η οποία υπήρξε το κύριο εμπόδιο στην προσπάθειά του να επιβάλει ισλαμιστική διακυβέρνηση στην Τουρκία. Το άλλο ήταν η σύγκρουση με τον πρώην σύμμαχό του, τον Τούρκο ιμάμη Φετουλάχ Γκιουλέν, του οποίου το κίνημα αρχικά παρείχε τα μορφωμένα στελέχη που χρειαζόταν ο Ερντογάν.
Στην πρώτη περίπτωση, δημιουργήθηκε ένα φανταστικό τέρας, η «τρομοκρατική οργάνωση Εργκένεκον», και στην υπόθεση Sledgehammer, γνωστή ως «Βαριοπούλα» ή «Balyoz», ένα φανταστικό σχέδιο του στρατού για την ανατροπή της κυβέρνησης. Πριν από την απόπειρα πραξικοπήματος τον Ιούλιο του 2016, το κίνημα Γκιουλέν είχε κηρυχθεί τον Μάιο ως Τρομοκρατική Οργάνωση Φετουλάχ, FETÖ. Αυτό αποτέλεσε τη βάση για τις μαζικές συλλήψεις και τη δίωξη του κινήματος που ακολούθησαν.
Το CHP ιδρύθηκε από τον ιδρυτή της Τουρκίας, Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ, μαζί με την Τουρκική Δημοκρατία το 1923. Το βασικό «αδίκημα» του κόμματος είναι η συνολική πλειοψηφία που κέρδισε στις τοπικές εκλογές της Τουρκίας τον Μάρτιο του 2024, γεγονός που αποτελεί προφανή απειλή για την εξουσία του Ερντογάν.
Τον Οκτώβριο του περασμένου έτους, το CHP δημοσίευσε μια αναλυτική καταγραφή του τρόπου με τον οποίο η κυβέρνηση του AKP έχει υπονομεύσει το κόμμα, με τίτλο «Η Δικαιοσύνη εναντίον της κάλπης: Η ανατομία ενός πραξικοπήματος». Ωστόσο, το Studyo Recap έχει δημοσιεύσει μια λεπτομερή ανάλυση του τρόπου με τον οποίο η κυβέρνηση υπονόμευσε την τοπική αυτοδιοίκηση μετά τις εκλογές του 2024.
Πολλοί δήμαρχοι του CHP έχουν απομακρυνθεί από τα αξιώματά τους, κατηγορούμενοι για διαφθορά, δωροδοκία και υπεξαίρεση, ιδίως στην Κωνσταντινούπολη. Πέρυσι, στις 19 Μαρτίου, ο Εκρέμ Ιμάμογλου συνελήφθη και αντιμετώπισε διάφορες κατηγορίες, οι οποίες συνολικά οδηγούσαν σε ποινές κάθειρξης 2.352 ετών. Ο επικεφαλής εισαγγελέας της Κωνσταντινούπολης, Ακίν Γκιουρλέκ, έχει έκτοτε προαχθεί σε υπουργό Δικαιοσύνης. Σε αρκετούς δήμους, δήμαρχοι από το CHP και το φιλοκουρδικό DEM, το Κόμμα Δημοκρατίας και Ισότητας των Λαών, έχουν αντικατασταθεί από κυβερνητικούς επιτρόπους, ενώ ορισμένοι από τους πρώην δημάρχους έχουν κατηγορηθεί για υποθέσεις που σχετίζονται με την τρομοκρατία.
Ο Κιλιτσντάρογλου υπήρξε άχρωμος ηγέτης του CHP. Στα 13 χρόνια που ηγήθηκε του κόμματος, αυτό απέτυχε να κερδίσει οποιεσδήποτε εθνικές εκλογές. Μια καταδίκη τον Δεκέμβριο του 2022 για μια δήλωση που είχε κάνει στον Τύπο εμπόδισε τον Ιμάμογλου να είναι υποψήφιος στις προεδρικές εκλογές του 2023, τις οποίες κέρδισε ο Ερντογάν. Κατά συνέπεια, ο Οζγκιούρ Οζέλ εξελέγη ηγέτης στο τακτικό συνέδριο του CHP τον Νοέμβριο του 2023, και τον Απρίλιο του περασμένου έτους επανεξελέγη χωρίς αντίπαλο σε έκτακτο συνέδριο.
Ωστόσο, προσφυγή για την ακύρωση αυτού του συνεδρίου απορρίφθηκε από το Ανώτατο Εκλογικό Συμβούλιο της Τουρκίας, YSK. Πρέπει να σημειωθεί ότι, βάσει του άρθρου 79 του τουρκικού Συντάγματος, η τελική απόφαση για τη διεξαγωγή των εκλογών ανήκει στο YSK. Σε δεύτερο έκτακτο συνέδριο που πραγματοποιήθηκε τον Σεπτέμβριο, ο Οζέλ επανεξελέγη επίσης χωρίς αντίπαλο.
Τον επόμενο μήνα, ποινικό δικαστήριο της Άγκυρας απέρριψε την υπόθεση που αμφισβητούσε τη νομιμότητα της εκλογής του Οζέλ, δηλώνοντας ότι δεν είχε νομική βάση. Τον Ιούνιο, ο εκπρόσωπος του AKP στο Ανώτατο Εκλογικό Συμβούλιο δήλωσε επίσης ότι η απόφαση του YSK δεν μπορεί να ανατραπεί από ποινικό δικαστήριο πρώτου βαθμού ή από ανώτερο ποινικό δικαστήριο. «Αν συμβεί αυτό, θα είναι πάρα πολύ λάθος».
Επομένως, η απόφαση της περασμένης Πέμπτης να απομακρυνθούν ο Οζέλ και το διοικητικό του συμβούλιο και να επανέλθει ο Κιλιτσντάρογλου έπεσε σαν βόμβα. Η κίνηση αυτή έγινε λίγο πριν από τις αργίες του Έιντ αλ-Άντχα, οι οποίες είχαν παραταθεί σε εννέα ημέρες, ώστε να περιοριστεί η αντίδραση.
Την Κυριακή, ο δικηγόρος του Κιλιτσντάρογλου ζήτησε από την αστυνομία να βοηθήσει στην εκκένωση των κεντρικών γραφείων του CHP, και οι αστυνομικές δυνάμεις απομάκρυναν βίαια τον Οζέλ και τους αναπληρωτές του με δακρυγόνα και πλαστικές σφαίρες. Την ημέρα πριν από την απόφαση του δικαστηρίου, ο Κιλιτσντάρογλου είχε ζητήσει την «κάθαρση» του κόμματος, και τώρα σηματοδοτεί μια εκκαθάριση.
Οι αριθμοί λένε την ιστορία. Το AKP, μαζί με τον σύμμαχό του, το Κόμμα Εθνικιστικής Δράσης, MHP, ελέγχει 322 έδρες από τις 600 του τουρκικού κοινοβουλίου. Για να προκηρυχθούν πρόωρες εκλογές, οι οποίες θα μπορούσαν να δώσουν στον Ερντογάν μια νέα θητεία ως πρόεδρο, ή για να σταλεί μια συνταγματική μεταρρύθμιση σε δημοψήφισμα, χρειάζονται 360 έδρες. Πάνω από 400 έδρες θα άνοιγαν τον δρόμο για ανεμπόδιστη συνταγματική μεταρρύθμιση. Μια συμφωνία με το φιλοκουρδικό DEM και εννέα ακόμη βουλευτές, που συνολικά διαθέτουν 56 έδρες, θα μπορούσε να ανοίξει τον δρόμο, αλλά το DEM μόλις έδειξε την υποστήριξή του προς τον Οζέλ.
Όπως κατέληξε ο Τούρκος εκδότης και δημοσιογράφος Γιαβούζ Μπαϊντάρ σε μια αιχμηρή ανάλυση, «αυτό δεν είναι πλέον κρίση δημοκρατίας· είναι η κατεδάφισή της».
Η κίνηση αυτή έρχεται σε μια αβέβαιη στιγμή για τις αγορές και την οικονομία της χώρας. Τον Μάρτιο του περασμένου έτους, μετά τη σύλληψη του δημάρχου Κωνσταντινούπολης, Εκρέμ Ιμάμογλου, η στήριξη της λίρας κόστισε στην κεντρική τράπεζα της Τουρκίας 50 δισεκατομμύρια δολάρια, και 6 δισεκατομμύρια ευρώ την Πέμπτη, μετά τη δικαστική απόφαση. Ο πόλεμος στο Ιράν έχει κοστίσει περίπου 30 δισεκατομμύρια δολάρια για να διατηρηθεί σταθερή η λίρα, ενώ η Τουρκία έχει αρχίσει να καταναλώνει τα αποθέματά της σε χρυσό και να πουλά τα αμερικανικά κρατικά ομόλογα που κατέχει.
Η Τουρκία εξακολουθεί να πλήττεται από τον πληθωρισμό και το κλίμα είναι βαρύ. Το ερώτημα είναι για πόσο ακόμη ο τουρκικός λαός είναι διατεθειμένος να ανέχεται την αυταρχική οπισθοδρόμηση, η οποία έχει απτές συνέπειες στο βιοτικό του επίπεδο.
Ο Robert Ellis είναι αναλυτής και σχολιαστής για την Τουρκία. Είναι επίσης διεθνής σύμβουλος στο RIEAS, το Research Institute for European and American Studies, στην Αθήνα. Είναι τακτικός σχολιαστής τουρκικών υποθέσεων στον δανικό και διεθνή Τύπο. Παλαιότερα υπηρέτησε ως σύμβουλος στην Turkey Assessment Group του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και ως ανώτερος ερευνητής στο Gatestone Institute της Νέας Υόρκης.
