ΕΙΔΙΚΟΥ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗ
Η ΕΕ, στην προσπάθεια δημιουργίας ενός περιβλήματος ασφαλείας από εξωτερικές απειλές, έχει προχωρήσει στη λήψη σοβαρών πρωτοβουλιών σχετικά με την άμυνα, οι οποίες όμως δεν κατάφεραν να επιφέρουν τα επιδιωκόμενα αποτελέσματα, δηλαδή τη στρατηγική της αυτονόμηση.
Στο πλαίσιο λοιπόν της Κοινής Πολιτικής Ασφάλειας και Άμυνας (ΚΠΑΑ), η ΕΕ έχει προβεί στην ανάπτυξη στρατιωτικών επιχειρήσεων για τη διαχείριση κρίσεων, τη σταθεροποίηση περιοχών του άμεσου ενδιαφέροντός της, αλλά και για την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας. Ως τέτοιες επιχειρήσεις μπορούμε να αναφέρουμε την EUFOR ALTHEA στην Βοσνία και Ερζεγοβίνη, την EUTM MALI, την EUMAM UKRAINE, την EUNAVFOR MED IRINI, την EUNAVFOR ASPIDES κλπ. Σε αυτή την κατεύθυνση, θα πρέπει να συμπεριλάβουμε τη δημιουργία του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού για την Ειρήνη (EPF), ενός χρηματοδοτικού εργαλείου για την ενίσχυση της πρόληψης των συγκρούσεων, αλλά και τη συγκρότηση Σχηματισμών Μάχης (Battle Groups), για αποστολές μικρής κλίμακας με δυνατότητα άμεσης επέμβασης εντός 5 έως 10 ημερών. Ωστόσο, οι συγκεκριμένοι Σχηματισμοί δεν έχουν καταφέρει να αναπτυχθούν μέχρι σήμερα, εξαιτίας πολιτικών και οικονομικών λόγων.
Όμως, η πιο σημαντική από τις σχετικές πρωτοβουλίες ήταν η δημιουργία, το 2017, της Μόνιμης Διαρθρωμένης Συνεργασίας (Permanent Structured Cooperation – PESCO). Η PESCO αποτελείται από δύο σκέλη, το επιχειρησιακό και αναπτυξιακό, με απώτερο σκοπό την ενίσχυση της επιχειρησιακής ετοιμότητας των συμμετεχουσών χωρών, καθώς και την παραγωγή δυνατοτήτων (οπλικών συστημάτων) μέσω συνεργατικών προγραμμάτων.
Επιπλέον, η ΕΕ φρόντισε και για τη δημιουργία του θεσμικού πλαισίου, αλλά και για τη διάθεση πόρων με σκοπό την ενίσχυση του αποτυπώματός της στον τομέα της παραγωγής δυνατοτήτων. Έτσι, η δημιουργία του Ευρωπαϊκού Ταμείου Άμυνας (EDF), η Ευρωπαϊκή Αμυντική Στρατηγική (EDIS), το Πρόγραμμα για την Ευρωπαϊκή Αμυντική Βιομηχανία (EDIP) και φυσικά το πρόσφατο πρόγραμμα SAFE (Security Action for Europe) αποτελούν κρίσιμες παραμέτρους για την ανάπτυξη της αμυντικής βιομηχανίας, με τελικό στόχο την απεξάρτηση της ΕΕ από προμήθειες μέσω τρίτων κρατών.
Όμως, παρά τις προσπάθειές της, η ΕΕ απέχει μακράν από τις προσδοκίες για δημιουργία των προϋποθέσεων που θα της παράσχουν την αναγκαία ασφάλεια χωρίς τη συνδρομή του ΝΑΤΟ.
Αναζητώντας τους λόγους αυτής της υστέρησης, καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι ο κυριότερος εξ’ αυτών είναι η αντίληψη των κρατών – μελών ότι η άμυνά τους έναντι εξωτερικής στρατιωτικής απειλής καλύπτεται επαρκώς από το άρθρο 5 της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας, περί συλλογικής άμυνας. Άλλωστε, οι παραπάνω πρωτοβουλίες λειτουργούν συμπληρωματικά με το ΝΑΤΟ. Αυτή η αντίληψη είχε ως αποτέλεσμα την περιορισμένη διάθεση πόρων για την ανάπτυξη των αναγκαίων υποδομών, αλλά και δυνατοτήτων. Αν η ΕΕ επιθυμεί τη συγκρότηση ενός αμιγώς ευρωπαϊκού στρατού, ο οποίος θα μπορεί να εγγυηθεί την ασφάλειά της από εξωτερικές απειλές, θα πρέπει να επενδύσει τεράστια ποσά σε υποδομές, αλλά και να ενισχύσει την αμυντική της βιομηχανία για την παραγωγή κρίσιμων δυνατοτήτων, οι οποίες αφορούν την κυβερνοάμυνα, την επιτήρηση, την αεράμυνα, τη συλλογή πληροφοριών, την κινητικότητα και τη διαχείριση της εφοδιαστικής αλυσίδας. Η επίτευξη των παραπάνω στόχων, πέραν των υπέρογκων δαπανών, προϋποθέτει ομοφωνία από τα κ-μ, αλλά και έναν μακρύ χρονικό ορίζοντα υλοποίησης, ο οποίος υπό την πίεση των τρεχουσών προκλήσεων αποτελεί ανασταλτικό παράγοντα.
Πέραν όμως των προαναφερθέντων, οι προσπάθειες συγκρότησης ενός ευρωπαϊκού στρατού υψηλής επιχειρησιακής ετοιμότητας προσκρούουν και στις συστημικές παθογένειες της ΕΕ, οι οποίες θα μπορούσαν να συνοψισθούν ως εξής:
1) Διαφορετικές αντιλήψεις των κ-μ αναφορικά με την προέλευση και τη φύση της απειλής, με αποτέλεσμα την αδυναμία προτεραιοποίησής τους. Για παράδειγμα, ενώ για τις μεσογειακές χώρες προέχει η σταθερότητα στην περιοχή της Μέσης Ανατολής – Βορείου Αφρικής (ΜΕΝΑ), για τις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης και της Βαλτικής η ρωσική απειλή αποτελούσε ανέκαθεν την κυριότερη πρόκληση ασφαλείας.
- Η απουσία ενός κεντρικού συντονιστικού οργάνου, το οποίο όχι μόνο θα είναι υπεύθυνο για τον συντονισμό όλων των δράσεων και για την κατανομή των υποχρεώσεων, αλλά θα διαθέτει και τη δύναμη επιβολής των αποφάσεων. Εδώ θα πρέπει να επισημανθούν και οι δαιδαλώδεις γραφειοκρατικές διαδικασίες, που σε πολλές περιπτώσεις ακυρώνουν όλες τις προσπάθειες ή τις καθιστούν παρωχημένες.
- Οι διαφωνίες αναφορικά με τις δαπάνες του συνολικού εγχειρήματος, αλλά και την κατανομή του κόστους (burden sharing) στα κράτη – μέλη.
Αν επιχειρήσουμε να εξετάσουμε τον τρόπο διαχείρισης των συγκεκριμένων θεμάτων από το ΝΑΤΟ, θα διαπιστώσουμε ότι έχει επιτυχώς θεσμοθετηθεί η ακόλουθη διαδικασία, γνωστή ως ΝΑΤΟ Defense Planning Process (NDPP):
Κάθε τέσσερα χρόνια, με δυνατότητα ενδιάμεσης αναθεώρησης, το Βορειοατλαντικό Συμβούλιο (NAC) εκδίδει την Πολιτική Οδηγία (Political Guidance), όπου καθορίζεται η προέλευση, η φύση και το μέγεθος της απειλής. Η Πολιτική Οδηγία εγκρίνεται από τους Υπουργούς Άμυνας των κ-μ του ΝΑΤΟ. Στη συνέχεια, η Διοίκηση Μετασχηματισμού του ΝΑΤΟ (Allied Command Transformation – ACT) καθορίζει το Επίπεδο Φιλοδοξίας (Level of Ambition – LoA) της Συμμαχίας, δηλαδή τον αριθμό, τη φύση και το μέγεθος των επιχειρήσεων που πρέπει αυτή να εκτελέσει ταυτόχρονα. Με αυτά τα δεδομένα καθορίζονται οι Δυνάμεις (Forces) και οι Δυνατότητες (Εξοπλισμοί – Capabilities) που απαιτούνται για την αντιμετώπιση των απειλών, υπό τη μορφή, αντίστοιχα, ποσοτικών και ποιοτικών στόχων (Quantitative and Qualitative Targets). Στη συνέχεια, το ΝΑΤΟ κατανέμει την υποχρέωση παροχής των παραπάνω στόχων στα κράτη – μέλη (Αpportionment of Requirements), σύμφωνα με κάποια κριτήρια (όπως ΑΕΠ, πληθυσμός, έκταση των ενόπλων δυνάμεων, εθνικοί στόχοι, εθνικές δυνατότητες και αδυναμίες). Τα κ-μ, αφού προηγηθούν οι απαραίτητες διμερείς διαβουλεύσεις, επωμίζονται την υποχρέωση προετοιμασίας των στόχων που τους ανατέθηκαν, εντός του προβλεπόμενου χρονικού διαστήματος, ώστε αν απαιτηθεί να υπάρχει δυνατότητα ανάπτυξής τους.
Εδώ, θα πρέπει να επισημάνουμε ότι οι παραπάνω δυνάμεις υπηρετούν τα εθνικά σχέδια, με τη διαφορά ότι έχουν την απαιτούμενη δομή και εξοπλισμό ώστε αφενός να μπορούν να υπηρετήσουν τα συμμαχικά σχέδια και αφετέρου να υπάρχει διαλειτουργικότητα με τις άλλες νατοϊκές δυνάμεις. Στην περίπτωση που ένα κ-μ διαφωνεί αναφορικά με την ανάληψη κάποιου στόχου, τα υπόλοιπα κ-μ του επιβάλουν τη συγκεκριμένη υποχρέωση στο πλαίσιο της πολυμερούς διαβούλευσης (consensus minus one).
Ταυτόχρονα, το ΝΑΤΟ προβαίνει σε αξιολόγηση των αποτελεσμάτων αυτής της διαδικασίας (Reviewing Results), προκειμένου να διαπιστώσει αδυναμίες εφαρμογής και να επέμβει διορθωτικά.
Η συγκρότηση λοιπόν ενός αμιγώς ευρωπαϊκού στρατού, υψηλής επιχειρησιακής ετοιμότητας, που θα έχει τη δυνατότητα προάσπισης της ΕΕ χωρίς τη συμμετοχή του ΝΑΤΟ, προϋποθέτει βούληση εκ μέρους των κρατών – μελών. Βούληση, η οποία θα εκφράζεται με τις τεράστιες δαπάνες, σε μία ιδιαίτερα δύσκολη συγκυρία για την Ευρώπη. Αλλά και με τη θεσμοθέτηση οργάνων λήψης αποφάσεων και σχεδιασμού, τα οποία θα έχουν τη δυνατότητα επιβολής των αποφάσεων επί των κυβερνήσεων. Και όλα αυτά υπό την αμείλικτη πίεση του χρόνου.
Τέλος, ένα άλλο ερώτημα, το οποίο χρήζει ιδιαίτερης συζήτησης, είναι εάν το ίδιο το ΝΑΤΟ, και φυσικά οι ΗΠΑ ως ηγετικό κ-μ,
επιθυμεί πραγματικά τη στρατηγική αυτονόμηση της Ευρώπης, αφού αυτό θα είχε ως αποτέλεσμα την υποβάθμιση του ρόλου του ως προμηθευτή ισχύος στη συγκεκριμένη περιοχή.
Συμπερασματικά, θα μπορούσαμε να αναφέρουμε ότι η επιτυχία υλοποίησης του συγκεκριμένου εγχειρήματος παρουσιάζει τεράστιο βαθμό δυσκολίας, δεν είναι όμως ανέφικτη. Υπάρχουν διαθέσιμοι πόροι, βιομηχανική βάση, ένοπλες δυνάμεις, αλλά και σημαντική εμπειρία, ώστε σε ένα βάθος χρόνου να πάρει σάρκα και οστά το όραμα της δημιουργίας ενός αμιγώς ευρωπαϊκού στρατού, ο οποίος θα οδηγήσει στη στρατηγική αυτονομία της ΕΕ. Επιπλέον, αυτό που μπορεί να κάμψει τις όποιες διαφωνίες είναι το δίλημμα ασφαλείας των Ευρωπαίων πολιτών, οι οποίοι έρχονται αντιμέτωποι με αυτό το φάσμα των απειλών.
