του Δρ. Ηρακλή Γωνιάδη, Οικονομολόγου
Η ιστορία της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) δεν είναι μόνο ιστορία μηχανών, αλλά και δική μας, σε μεγάλο βαθμό. Είναι ο καθρέφτης της ανθρώπινης επινοητικότητας, των προκαταλήψεών μας, των επιτυχιών, αλλά και των ορίων της κρίσης μας.
Η πορεία μέχρι τώρα δείχνει μια σημαντική τεχνολογική μετατόπιση, τη μετάβαση από την υπολογιστική προς τη δράση. Δηλαδή, από συστήματα τα οποία εκτελούσαν υπολογισμούς και αναγνώριζαν μοτίβα, εξελίχθηκαν σε συστήματα με δυνατότητα παραγωγής περιεχόμενου, αλληλεπίδρασης με τον άνθρωπο και, ολοένα περισσότερο, ανάληψη έργων και λειτουργιών.
Στα πρώτα βήματα της σύγχρονης ΤΝ, το ζητούμενο ήταν να κατασκευαστούν συστήματα ικανά να μαθαίνουν από δεδομένα. Από τους πρώτους υπολογιστικούς κανόνες μάθησης μέχρι τις μεθόδους διόρθωσης σφάλματος και τη διαμόρφωση χαρακτηριστικών, η προσπάθεια επικεντρώθηκε στο πώς μια μηχανή θα μπορεί να εντοπίζει σχέσεις, να βελτιώνει την απόδοσή της και να διακρίνει το ουσιώδες από τον θόρυβο.
Στη συνέχεια, η ΤΝ πέρασε από την αναγνώριση στη δημιουργία. Ήρθε στο προσκήνιο μια γενιά συστημάτων ικανών να συνθέτουν κείμενο, εικόνα, ήχο και κώδικα. Η γλώσσα έγινε μια από τις σημαντικότερες διεπαφές ανθρώπου και μηχανής, ενώ ανέδειξε μια νέα μορφή αλληλεπίδρασης: ο άνθρωπος δεν προγραμματίζει πάντοτε τη μηχανή βήμα προς βήμα· συχνά διατυπώνει τον στόχο του μέσα από μια απλή προτροπή και διαπραγματεύεται μαζί της το αποτέλεσμα.
Το επόμενο βήμα είναι η έξοδος από την οθόνη, καθώς με τη μηχανική αντίληψη, την υπολογιστική όραση, την αναγνώριση φωνής, τη ρομποτική και τα αυτοδιοικούμενα οχήματα, η ΤΝ συνδέεται όλο και περισσότερο με τον φυσικό κόσμο. Παράλληλα, οι ψηφιακοί πράκτορες μετατοπίζουν το ενδιαφέρον από το σύστημα που απαντά σε ένα ερώτημα προς το σύστημα με δυνατότητα να σχεδιάζει βήματα, να χρησιμοποιεί εργαλεία και να εκτελεί ενέργειες με μεγαλύτερο βαθμό αυτονομίας.
Η μετάβαση αυτή δεν σημαίνει ότι κάθε νέα εφαρμογή είναι εξ ορισμού αυτόνομη ή αξιόπιστη. Σημαίνει, όμως, ότι το κέντρο βάρους μετακινείται: από την υπολογιστική ικανότητα προς την ικανότητα δράσης.
Το Παράδοξο του Δέους: Γοητεία και Απειλή
Η εξέλιξη αυτή συνοδεύεται από μια βαθιά αμφιθυμία. Η ΤΝ μας γοητεύει επειδή είναι σε θέση να διευρύνει τις ανθρώπινες δυνατότητες: να επιταχύνει την έρευνα, να υποστηρίξει την ιατρική διάγνωση, να βελτιστοποιήσει σύνθετες διαδικασίες και να λειτουργήσει ως συνεργάτης στη δημιουργία και στην επίλυση προβλημάτων. Παρά ταύτα, την ίδια στιγμή δημιουργεί νέους κινδύνους, οι οποίοι δεν περιορίζονται στο σενάριο μιας υποθετικής «εξέγερσης των μηχανών». Πολλοί από τους αμεσότερους κινδύνους είναι πολύ πιο γήινοι και γι’ αυτό, ίσως, σημαντικότεροι.
Κίνδυνοι αυτοί εντοπίζονται στην απώλεια ελέγχου και στην περιορισμένη διαφάνεια ορισμένων συστημάτων, στο πρόβλημα του αδιαφανούς, «κλειστού» μηχανισμού λήψης αποφάσεων, στη διάδοση παραποιημένων ψηφιακών απεικονίσεων προσώπων και άλλων μορφών ψηφιακής χειραγώγησης, στις επιπτώσεις της αυτοματοποίησης στην εργασία και, στην πιο επικίνδυνη εκδοχή της, στη χρήση αυτόνομων ή ημιαυτόνομων συστημάτων σε στρατιωτικές εφαρμογές.
Εδώ βρίσκεται και ένα από τα διδακτικότερα παράδοξα της ΤΝ όπως η απόκλιση του στόχου. Ένα σύστημα είναι σε θέση να βελτιστοποιεί με εντυπωσιακή αποτελεσματικότητα τον στόχο που του δώσαμε, χωρίς να αντιλαμβάνεται απαραίτητα αυτό που πραγματικά εννοούσαμε. Η διαφορά ανάμεσα στον τυπικό στόχο και στην ανθρώπινη πρόθεση μπορεί να αποδειχθεί κρίσιμη.
Τα σύγχρονα συστήματα μπορούν να επιδεικνύουν εντυπωσιακές μορφές υπολογισμού, πρόβλεψης και ακόμη και συλλογισμού. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει αυτομάτως ότι διαθέτουν ανθρώπινη κατανόηση, εμπειρία ή κοινή λογική με την ανθρώπινη έννοια. Η διάκριση ανάμεσα στην υπολογιστική ικανότητα και στη γνωστική κατανόηση παραμένει ένα από τα δυσκολότερα και πιο ενδιαφέροντα ερωτήματα του πεδίου. Ίσως, η απάντησή του απαιτεί να προηγηθεί η αποκαθήλωση της ανθρωπόμορφης εικόνας με την οποία αποτυπώσαμε την ΤΝ στη συλλογική μας μνήμη και, σίγουρα, επηρεάζει την κρίση μας.
Η Προοπτική: Το Ανοιχτό Σύνορο
Βρισκόμαστε, συμβολικά, σε ένα κατώφλι, όχι σε ένα τέλος καθότι το μέλλον της Τεχνητής Νοημοσύνης δεν είναι ένα προκαθορισμένο σενάριο. Διαμορφώνεται από την έρευνα, τις τεχνολογικές επιλογές, τους θεσμούς, τις επιχειρήσεις, τους χρήστες και, τελικά, από τις κοινωνίες οι οποίες αποφασίζουν πού, πώς και υπό ποιους όρους θα χρησιμοποιήσουν αυτές τις τεχνολογίες.
Μέσα σε αυτό το ανοιχτό σύνορο, τρεις κατευθύνσεις αποκτούν ιδιαίτερη σημασία.
- Από την εξυπνάδα στην ασφάλεια και το ουσιαστικό νόημα
Η πρόοδος δεν μπορεί να μετριέται μόνο σε παραμέτρους, υπολογιστική ισχύ ή επιδόσεις σε δοκιμές αξιολόγησης. Εξίσου σημαντικά είναι η αξιοπιστία, η ασφάλεια, η διαφάνεια και η δυνατότητα ελέγχου.
Οι μηχανισμοί προστασίας, η επεξηγήσιμη λειτουργία των συστημάτων, οι μέθοδοι αξιολόγησης και η έρευνα για την εναρμόνιση της ΤΝ με τις ανθρώπινες αξίες επιχειρούν, με διαφορετικούς τρόπους, να γεφυρώσουν την απόσταση ανάμεσα στο τι μπορεί να κάνει ένα σύστημα και στο τι θέλουμε να κάνει.
Το ζητούμενο δεν είναι, απλώς, μια εξυπνότερη μηχανή, αλλά μια τεχνολογία της οποίας οι δυνατότητες μπορούν να χρησιμοποιούνται με τρόπο κατανοητό, ασφαλή και συμβατό με σαφώς προσδιορισμένους ανθρώπινους και κοινωνικούς στόχους.
- Η Διατήρηση της Ανθρώπινης Εποπτείας
Όσο αυξάνεται η αυτονομία των συστημάτων, τόσο μεγαλύτερη σημασία αποκτούν η ανθρώπινη εποπτεία και η κατανομή της ευθύνης. Η παρουσία ανθρώπου στον βρόχο λήψης αποφάσεων δεν σημαίνει, κατ’ ανάγκην, ότι ένα άτομο πρέπει να εγκρίνει κάθε ενέργεια μιας μηχανής. Σημαίνει ότι ο βαθμός αυτονομίας, η εποπτεία και η δυνατότητα παρέμβασης πρέπει να σχεδιάζονται ανάλογα με το πεδίο εφαρμογής και τον κίνδυνο.
Η μηχανή μπορεί να υπολογίσει, να προτείνει, να προβλέψει και, σε ορισμένες περιπτώσεις, να ενεργήσει. Το ερώτημα ποιος καθορίζει τον σκοπό, ποιος αναλαμβάνει την ευθύνη και ποιος έχει τη δυνατότητα να παρέμβει παραμένει κατεξοχήν ανθρώπινο και θεσμικό ζήτημα.
- Ο Εκδημοκρατισμός της Γνώσης
Ένα από τα βασικά ερωτήματα του μέλλοντος δεν αφορά μόνο το τι θα μπορούν να κάνουν τα συστήματα ΤΝ, αλλά και το ποιοι θα έχουν πρόσβαση σε αυτά, θα μπορούν να τα κατανοούν και θα συμμετέχουν στις αποφάσεις που τα αφορούν. Η ευρύτερη πορεία της απαιτεί πρόσβαση στη γνώση, διαφάνεια, εκπαίδευση και ουσιαστική συμμετοχή της κοινωνίας.
Τα οικοσυστήματα ελεύθερης πρόσβασης ΤΝ, η ανοιχτή έρευνα και οι θεσμοί διακυβέρνησής της έχουν τη δυνατότητα να συμβάλουν σε αυτή την κατεύθυνση, χωρίς όμως να αποτελούν από μόνα τους λύση για όλα τα ζητήματα συγκέντρωσης τεχνολογικής ισχύος. Η πρόσβαση στα μοντέλα είναι μόνο ένα μέρος ενός πολύ ευρύτερου οικοσυστήματος το οποίο περιλαμβάνει δεδομένα, υποδομές, υπολογιστικούς πόρους, τεχνογνωσία και θεσμούς.
Ο καθρέφτης του μέλλοντος
Η πραγματική διαδρομή μόλις αρχίζει και καμία εξήγηση δεν μπορεί να προβλέψει όλες τις συνέπειες που θα επιφέρουν αυτές οι τεχνολογίες όταν περάσουν στην καθημερινή ζωή. Ίσως αυτή να είναι και η ουσιαστικότερη διαπίστωση, καθώς η ΤΝ δεν είναι ένα κλειστό σύστημα ιδεών, αλλά ένα ανοιχτό πεδίο, το οποίο μεταβάλλεται μαζί με την τεχνολογία και την κοινωνία η οποία τη χρησιμοποιεί.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη είναι, κατά μία έννοια, καθρέφτης της εξέλιξής μας. Μας δείχνει τι μπορούμε να υπολογίσουμε, να δημιουργήσουμε και να αυτοματοποιήσουμε. Ταυτόχρονα, μας υποχρεώνει να θέσουμε δυσκολότερα ερωτήματα όπως ποια πράγματα θέλουμε να αυτοματοποιούμε, ποια πρέπει να παραμένουν υπό ανθρώπινη κρίση και ποια αξία δίνουμε σε όσα δεν μπορούν να μετρηθούν εύκολα.
Και έτσι, το τελευταίο ερώτημα δεν αφορά πλέον μόνο το τι μπορούν να κάνουν οι μηχανές, αλλά, κυρίως, το τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος σε έναν κόσμο όπου οι μηχανές μπορούν να κάνουν όλο και περισσότερα. Το μέλλον δεν είναι κάτι το οποίο απλώς θα μας συμβεί. διαμορφώνεται καθημερινά μέσα από τις επιλογές της έρευνας, της πολιτικής, της οικονομίας, της εκπαίδευσης και της κοινωνίας. Κατά συνέπεια, για να συμμετέχουμε σε αυτές τις επιλογές, χρειάζεται πρώτα να καταλαβαίνουμε τη γλώσσα τους, ώστε το ανοιχτό σύνορο να παραμείνει ανοιχτό σε όλους.
