Τα αραβικά ΜΜΕ αντιμετωπίζουν τη δήλωση Ερντογάν ως ένδειξη ουσιαστικής μετατόπισης της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής προς μια περισσότερο πολυδιάστατη και αυτόνομη στρατηγική
Στην τελευταία συνέντευξη του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν στο Al Jazeera, στο πρόγραμμα (Al-Muqabala), που μεταδόθηκε στις 16 Αυγούστου, οι δηλώσεις του στο ευρωπαϊκό σκέλος είναι αρκετά σημαντικές, γιατί ο Ερντογάν εμφανίζεται να μετατοπίζει αισθητά τη ρητορική του σε σχέση με όσα έλεγε μόλις πριν από έναν μήνα.
Συγκεκριμένα, είπε στο Al Jazeera τρία πράγματα:
«Η Ευρώπη δεν φαίνεται να επιθυμεί την ένταξη της Τουρκίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση». Στη συνέχεια δήλωσε ότι η ένταξη στην ΕΕ «δεν αποτελεί προτεραιότητα» για την Τουρκία και κατέληξε ότι, εάν η Τουρκία δεν ενταχθεί, «η Ευρώπη είναι αυτή που θα χάσει». Το Al Jazeera αποδίδει το σημείο ως εξής: “«Η Ευρώπη δεν φαίνεται πρόθυμη να εντάξει την Τουρκία στην Ευρωπαϊκή Ένωση… Η ένταξη της χώρας του σε αυτόν τον ευρωπαϊκό συνασπισμό δεν αποτελεί προτεραιότητα και, στην περίπτωση αυτή, χαμένη θα βγει η Ευρώπη».
Η ίδια διατύπωση μεταδόθηκε και από το αραβόφωνο TRT το οποίο σημειώνει ότι ο Ερντογάν θεωρεί πως η Ευρώπη δεν δείχνει διάθεση να δεχθεί την Τουρκία, ότι η ιδιότητα μέλους δεν αποτελεί πλέον προτεραιότητα της Άγκυρας και ότι η ευρωπαϊκή πλευρά θα είναι ο χαμένος από τη μη ένταξη της Τουρκίας.
Γιατί η δήλωση έχει ιδιαίτερη σημασία
Υπάρχει μια εμφανής αντίθεση με τη θέση που είχε διατυπώσει ο Ερντογάν στη Σύνοδο του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα στις 8 Ιουλίου 2026. Τότε, κατά τη συνάντησή του με τον António Costa και την Ursula von der Leyen, είχε πει ότι η προσδοκία της Τουρκίας ήταν ακριβώς η «αναζωογόνηση της διαδικασίας ένταξης στην Ευρωπαϊκή Ένωση» και η επανενεργοποίηση των σχετικών μηχανισμών.
Τότε είχε επίσης τονίσει ότι η Τουρκία είναι επί χρόνια υποψήφια χώρα, ότι η τουρκική και η ευρωπαϊκή οικονομία είναι σε μεγάλο βαθμό οικονομικά ολοκληρωμένες και ότι οι ευρωπαϊκές ρυθμίσεις για εμπόριο και επενδύσεις θα πρέπει να περιλαμβάνουν και την Τουρκία. Είχε ακόμη συνδέσει την Τουρκία με την ευρωπαϊκή ασφάλεια, ζητώντας από τους συμμάχους να ενεργούν σύμφωνα με το πνεύμα της συμμαχίας.
Άρα, μέσα σε περίπου πέντε εβδομάδες, η δημόσια διατύπωση μετακινείται από το:
«περιμένουμε να αναζωογονηθεί η ενταξιακή διαδικασία»
στο:
«η ένταξη στην ΕΕ δεν αποτελεί προτεραιότητά μας, η Ευρώπη θα χάσει».
Αυτό δεν ερμηνεύεται, πάντως, ως επίσημη εγκατάλειψη της τουρκικής υποψηφιότητας. Από όσα δημοσιεύθηκαν στα αραβικά μέσα, ο Ερντογάν δεν είπε ότι η Τουρκία αποσύρει την αίτηση ένταξης ούτε ότι τερματίζει τις ενταξιακές διαπραγματεύσεις. Πρόκειται περισσότερο για πολιτική υποβάθμιση της ένταξης ως στρατηγικής προτεραιότητας και ταυτόχρονα για αντιστροφή του επιχειρήματος: δεν παρουσιάζει πλέον την Τουρκία ως χώρα που «χρειάζεται» την ΕΕ, αλλά την ΕΕ ως πλευρά που έχει περισσότερα να χάσει από τον αποκλεισμό της Τουρκίας.
Αυτό, μάλιστα, εντάσσεται σε μια ευρύτερη γραμμή που είχε αναπτύξει ο Ερντογάν ήδη τους προηγούμενους μήνες: ότι «η Ευρώπη χρειάζεται σήμερα την Τουρκία περισσότερο απ’ όσο η Τουρκία χρειάζεται την Ευρώπη», συνδέοντας το επιχείρημα με την τουρκική αμυντική βιομηχανία, τη γεωπολιτική θέση της χώρας και τη μεταβαλλόμενη αρχιτεκτονική ασφαλείας.
Το timing επίσης είναι αξιοπρόσεκτο. Η συνέντευξη δεν περιορίστηκε στην ΕΕ. Ο Ερντογάν παρουσίασε παράλληλα τη νέα Συμφωνία της Μέκκας Τουρκίας–Σαουδικής Αραβίας–Πακιστάν ως σημαντικό μήνυμα προς τον κόσμο και άφησε ανοιχτό το ενδεχόμενο συμμετοχής και άλλων κρατών, αναφέροντας συγκεκριμένα την Αίγυπτο. Αυτό ενισχύει την εικόνα μιας τουρκικής εξωτερικής πολιτικής που θέλει να δείξει ότι διαθέτει εναλλακτικούς στρατηγικούς άξονες και δεν εξαρτά τη διεθνή της θέση από την ευρωπαϊκή προοπτική.
Υπάρχει επομένως ένα ενδιαφέρον πολιτικό μήνυμα προς τις Βρυξέλλες: η Άγκυρα δεν κλείνει την πόρτα στην ΕΕ, αλλά επιχειρεί να αλλάξει τη σχέση διαπραγματευτικής ισχύος από «υποψήφια χώρα που περιμένει» σε περιφερειακή δύναμη που υποστηρίζει ότι η Ευρώπη έχει ανάγκη τη συνεργασία της.
Αρκετά αραβικά ΜΜΕ δεν αντιμετωπίζουν τη δήλωση Ερντογάν απλώς ως ακόμη μία έκρηξη δυσαρέσκειας προς τις Βρυξέλλες, αλλά ως ένδειξη ουσιαστικής μετατόπισης της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής προς μια περισσότερο πολυδιάστατη και αυτόνομη στρατηγική. Ωστόσο, η άμεση σύνδεσή της με τη Συμφωνία της Μέκκας είναι κυρίως ερμηνευτική και όχι κάτι που ο ίδιος ο Ερντογάν διατύπωσε ρητά.
1. Asharq Al-Awsat: Η πιο ουσιαστική αραβική ανάγνωση (Η Asharq Al-Awsat είναι μεγάλη διεθνής αραβόφωνη καθημερινή εφημερίδα. Το όνομά της σημαίνει «Η Μέση Ανατολή».
Η σαουδαραβική Asharq Al-Awsat δίνει ιδιαίτερη βαρύτητα στη δήλωση και την τιτλοφορεί ευθέως: «Η ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση δεν αποτελεί πλέον προτεραιότητα για την Τουρκία». Κυρίως όμως δεν την παρουσιάζει αποκομμένη από τις προηγούμενες εξελίξεις. Τη συνδέει με την αποτυχία των εντατικών τουρκικών διπλωματικών προσπαθειών των τελευταίων δύο ετών να επιτύχουν τρία συγκεκριμένα πράγματα: επανεκκίνηση των ενταξιακών κεφαλαίων, διαπραγμάτευση για εκσυγχρονισμό της Τελωνειακής Ένωσης και χαλάρωση των περιορισμών θεωρήσεων Schengen για τους Τούρκους πολίτες.
Αυτό έχει σημασία, διότι η εφημερίδα ουσιαστικά παρουσιάζει τη δήλωση ως πολιτικό αποτέλεσμα απογοήτευσης της Άγκυρας από την ευρωπαϊκή ανταπόκριση, και όχι ως στιγμιαία ρητορική. Υπογραμμίζει μάλιστα ότι η Τουρκία επί χρόνια χαρακτήριζε την ένταξή της στην ΕΕ «στρατηγικό στόχο», ενώ τώρα ο Ερντογάν κατηγορεί τους Ευρωπαίους ηγέτες ότι στερούνται της απαιτούμενης πολιτικής βούλησης για να δεχθούν την Τουρκία.
Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι η Asharq Al-Awsat συνδέει τη μεταβολή της τουρκικής στάσης με τις πολύ πρόσφατες εντάσεις Άγκυρας–Βρυξελλών. Αναφέρεται στην ευρωπαϊκή τοποθέτηση του Ιουλίου, την οποία η Άγκυρα θεώρησε ότι υποβάθμιζε το καθεστώς της ως υποψήφιας χώρας, αλλά και στις ευρωπαϊκές αναφορές για την Κύπρο και την Ανατολική Μεσόγειο, που η Τουρκία χαρακτήρισε μεροληπτικές. Παράλληλα αντιπαραβάλλει αυτή τη στάση της ΕΕ με το γεγονός ότι στη Σύνοδο του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα είχε αναδειχθεί η σημασία της Τουρκίας για την ευρωπαϊκή ασφάλεια.
Αυτή ίσως είναι η σημαντικότερη διάσταση για μια διπλωματική αξιολόγηση: η Άγκυρα φαίνεται να λέει προς τους Ευρωπαίους περίπου το εξής: δεν μπορείτε να θεωρείτε την Τουρκία απαραίτητη για την ευρωπαϊκή ασφάλεια και ταυτόχρονα να κρατάτε επ’ αόριστον κλειστή την πολιτική πόρτα της ΕΕ.
2. Al Jazeera: η δήλωση για την ΕΕ μέσα σε ένα ευρύτερο «πακέτο ισχύος»
Η παρουσίαση του Al Jazeera είναι διαφορετική. Δεν κάνει αναλυτική αποτίμηση της ενταξιακής διαδικασίας, αλλά τοποθετεί τη δήλωση για την Ευρώπη μέσα σε μια πολύ ευρύτερη παρουσίαση της σημερινής περιφερειακής θέσης της Τουρκίας.
Στην ίδια συνέντευξη, ο Ερντογάν:
- παρουσιάζει τη Συμφωνία της Μέκκας με Σαουδική Αραβία και Πακιστάν ως συμφωνία συλλογικής αντίδρασης σε εξωτερική επίθεση και ως «σημαντικό μήνυμα προς τον κόσμο»,
- δηλώνει ότι η Αίγυπτος θα μπορούσε να προσχωρήσει,
- δηλώνει ότι η Τουρκία «δεν θα αφήσει μόνη» τη Συρία, τη Γάζα ή τη Λιβύη,
- εμφανίζει την Άγκυρα ως παράγοντα στις εξελίξεις σε Λίβανο, Σουδάν και Στενό του Ορμούζ,
- και αμέσως μετά δηλώνει ότι η ΕΕ δεν αποτελεί πλέον προτεραιότητα και ότι «η Ευρώπη είναι αυτή που θα χάσει».
Αυτό δεν αποδεικνύει ότι ο Ερντογάν είπε «αντικαθιστούμε την Ευρώπη με τη Μέκκα». Δεν το είπε. Αλλά η διάταξη και το συνολικό περιεχόμενο της συνέντευξης παράγουν σαφώς μια εικόνα Τουρκίας που θέλει να δείξει ότι διαθέτει πλέον πολλαπλές στρατηγικές επιλογές και ότι η ευρωπαϊκή ένταξη δεν είναι ο μοναδικός άξονας γύρω από τον οποίο περιστρέφεται η εξωτερική της πολιτική.
3. Αραβόφωνο Zaman: μιλά ανοιχτά για «πρόσθετη μετατόπιση»
Ακόμη χαρακτηριστικότερη είναι η διατύπωση της αραβόφωνης Zaman. Το δημοσίευμα αναφέρει ότι ο Ερντογάν «χρησιμοποίησε επίσης τη συνέντευξη για να επισημάνει μια πρόσθετη μετατόπιση στις σχέσεις της Τουρκίας με την Ευρωπαϊκή Ένωση».
Κατόπιν παραθέτει τη θέση του ότι η ένταξη δεν αποτελεί πλέον βασική προτεραιότητα και ότι η Ευρώπη θα χάσει περισσότερο από την Τουρκία εάν συνεχιστεί το αδιέξοδο.
Η λέξη «μετατόπιση» είναι σημαντική. Δεν ερμηνεύει τη δήλωση απλώς ως διαπραγματευτική πίεση προς τις Βρυξέλλες, αλλά ως τμήμα μιας ευρύτερης αλλαγής της εξωτερικής πολιτικής.
4. Αιγυπτιακή κάλυψη: προσοχή περισσότερο στη Μέκκα παρά στην ΕΕ
Στην αιγυπτιακή κάλυψη, η προσοχή στρέφεται πολύ περισσότερο στη δήλωση ότι η Αίγυπτος θα μπορούσε να ενταχθεί στη Συμφωνία της Μέκκας παρά στην ευρωπαϊκή διάσταση. Το Ghad News, για παράδειγμα, αναπαράγει μεν καθαρά τη θέση ότι η ΕΕ δεν αποτελεί πλέον προτεραιότητα και ότι η Ευρώπη θα είναι η χαμένη, αλλά δεν προχωρά σε ιδιαίτερη ανάλυση των συνεπειών για τις τουρκοευρωπαϊκές σχέσεις.
Αυτό από μόνο του είναι ενδεικτικό της αραβικής οπτικής της συνέντευξης: στην περιοχή το νέο αμυντικό σχήμα Τουρκίας–Σαουδικής Αραβίας–Πακιστάν και το ενδεχόμενο διεύρυνσής του προς την Αίγυπτο θεωρούνται πολύ πιο άμεσα σημαντικές εξελίξεις από την παγωμένη επί χρόνια ενταξιακή διαδικασία της Τουρκίας.
5. Η σύνδεση με τη Συμφωνία της Μέκκας
Καμία σοβαρή αραβική πηγή δεν υποστηρίζει ότι η Συμφωνία της Μέκκας αποτελεί εναλλακτική της ΕΕ, ούτε ότι η Άγκυρα εγκαταλείπει θεσμικά την ευρωπαϊκή της υποψηφιότητα.
Αυτό όμως που προκύπτει από τη συνολική αραβική κάλυψη είναι περισσότερο σύνθετο: η χρονική σύμπτωση των δηλώσεων για Μέκκα, Αίγυπτο, περιφερειακές συμμαχίες, Γάζα/Συρία/Λιβύη, ΕΕ και F-35 συγκροτεί ένα συνεκτικό μήνυμα ότι η Τουρκία θέλει να εμφανίζεται πλέον ως αυτόνομος γεωπολιτικός πόλος, ο οποίος διαπραγματεύεται ταυτόχρονα με Ευρώπη, ΗΠΑ, αραβικές δυνάμεις και Πακιστάν, χωρίς να θεωρεί οποιαδήποτε από αυτές τις κατευθύνσεις αποκλειστική.
Το πραγματικά νέο
Δεν είναι η φράση «η Ευρώπη θα χάσει», διότι ο Ερντογάν έχει χρησιμοποιήσει ανάλογη ρητορική στο παρελθόν.
Το πολιτικά βαρύτερο είναι η φράση: «Η ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση δεν αποτελεί πλέον προτεραιότητα».
Και αυτό γιατί μεταβάλλει, τουλάχιστον σε επίπεδο δημόσιας πολιτικής ρητορικής, την παραδοσιακή τουρκική θέση ότι η πλήρης ένταξη παραμένει «στρατηγικός στόχος».
