του Αχιλλέα Ταουξή, Υποστρατήγου ε.α.
Η συνάντηση Τραμπ, Πούτιν και Σι Τζινπινγκ στη Σενζέν, στις 19 Νοεμβρίου και η κοινή διακήρυξη που ακολούθησε, δεν είναι μια ακόμη διπλωματική φωτογραφία. Πίσω από τις διατυπώσεις περί ειρήνης και διεθνούς σταθερότητας διακρίνω μια εξέλιξη που αξίζει να μας προβληματίσει, πολύ περισσότερο από όσο δείχνει η πρώτη ανάγνωση.
Τρεις από τις πέντε μόνιμες δυνάμεις του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ συναντήθηκαν στο περιθώριο της συνόδου APEC, έξω από το θεσμικό πλαίσιο του ίδιου του Συμβουλίου, για να συζητήσουν τη διεθνή ασφάλεια και τη μελλοντική αρχιτεκτονική των διεθνών σχέσεων. Ασφαλώς, δεν υπάρχει θεσμική παραβίαση. Από την άλλη πλευρα όμως δίνει ένα ηχηρό πολιτικό μήνυμα. Οι τρεις δυνάμεις που διαθέτουν μόνιμη θέση και δικαίωμα βέτο στο κορυφαίο όργανο συλλογικής ασφάλειας επιλέγουν να συνεννοηθούν μεταξύ τους για το μέλλον του διεθνούς συστήματος. Το ερώτημα είναι ποιοι θα διαμορφώνουν τελικά τους κανόνες και ποιοι θα καλούνται να προσαρμοστούν σε αυτούς.
Εκτιμώ ότι Ιδιαίτερη σημασία έχει η τοποθέτηση του Σι Τζινπίνγκ, κατά την έναρξη της συνάντησης. Όπως είπε, όταν οι μεγάλες δυνάμεις βρίσκονται σε αρμονία ο κόσμος απολαμβάνει ειρήνη, ενώ όταν συγκρούονται επικρατεί αναταραχή. Μια φράση που ακούγεται αυτονόητη, αλλά αποκαλύπτει και μια συγκεκριμένη αντίληψη για τη διεθνή τάξη. Οι μεγάλες δυνάμεις εμφανίζονται ως εκείνες που εγγυώνται την παγκόσμια σταθερότητα, αλλά δεν διευκρινίζεται πού βρίσκεται η θέση των υπόλοιπων κρατών σε αυτή την εξίσωση;
Η διακήρυξη περιλαμβάνει αναφορές στη μεταρρύθμιση των Ηνωμένων Εθνών, στην ενεργειακή ασφάλεια, στον πυρηνικό κίνδυνο και στη δικαιοδοσία του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου. Οι διατυπώσεις είναι προσεκτικές, οι συγκεκριμένες δεσμεύσεις όμως περιορισμένες.
Η μεταρρύθμιση του ΟΗΕ παρουσιάζεται ως κοινός στόχος, χωρίς να προσδιορίζεται ποια αλλαγή επιδιώκεται. Ένας αποτελεσματικότερος Οργανισμός είναι αναμφίβολα αναγκαίος. Ένας Οργανισμός, όμως, περισσότερο προσαρμοσμένος στις επιθυμίες των ισχυρών θα αποτελούσε διαφορετική εξέλιξη. Οι ίδιοι που διαθέτουν το προνόμιο του βέτο εμφανίζονται τώρα να συζητούν το μέλλον του θεσμού, χωρίς να εξηγούν πώς θα περιοριστούν οι αδυναμίες που οι ίδιοι συντηρούν.
Στην ενέργεια αποκτά ιδιαίτερη σημασία η αναφορά στην αύξηση της παραγωγής και της προσφοράς διυλισμένων πετρελαϊκών προϊόντων και στη διασφάλιση σταθερών ενεργειακών ροών . Τα Στενά του Ορμούζ και η πολεμική κρίση με το Ιράν έχουν αναδείξει πόσο σφιχτά συνδέεται η ενεργειακή ασφάλεια με τη γεωπολιτική ισχύ. Η ενέργεια δεν είναι απλώς οικονομικό αγαθό, όσο μέσο επιρροής, πίεσης και διαπραγμάτευσης.
Ακόμη πιο αποκαλυπτική είναι η κοινή θέση για την κρατική συναίνεση, την ασυλία κρατικών αξιωματούχων και την αποφυγή κατάχρησης της δικαιοδοσίας του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου. Η κρατική κυριαρχία αποτελεί θεμελιώδη αρχή του διεθνούς δικαίου. Δεν μπορεί, όμως, να μετατρέπεται σε γενική ασπίδα απέναντι στη διεθνή λογοδοσία. Η συγκεκριμένη αναφορά αποκτά ιδιαίτερη πολιτική βαρύτητα όταν ο Ρώσος πρόεδρος βρίσκεται αντιμέτωπος με ένταλμα σύλληψης του Δικαστηρίου και η αμερικανική κυβέρνηση έχει επίσης συγκρουστεί μαζί του. Εδώ ακριβώς διακρίνεται ένα πεδίο σύγκλισης συμφερόντων που υπερβαίνει τις μεταξύ τους διαφορές.
Στο πυρηνικό ζήτημα, οι τρεις επαναλαμβανουν ότι ένας πυρηνικός πόλεμος δεν μπορεί να κερδιθεί και δεν πρέπει να διεξαχθεί. Όλοι τους συμφωνούν στην ανάγκη διαλόγου για τη μείωση των κινδύνων και την αποτροπή της διάδοσης πυρηνικών όπλων, χωρίς όμως να παρουσιάζουν συγκεκριμένο σχέδιο μείωσης των οπλοστασίων ή δεσμευτικό μηχανισμό ελέγχου. Η συγκυρία είναι ιδιαίτερα κρίσιμη, καθώς η συμφωνία New START μεταξύ ΗΠΑ και Ρωσίας έληξε στις 5 Φεβρουαρίου 2026. Για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες, τα δύο μεγαλύτερα πυρηνικά οπλοστάσια δεν υπόκεινται στους περιορισμούς αυτής της συνθήκης. Η διακήρυξη προσφέρει έναν δίαυλο διαλόγου, αλλά όχι λύση.
Επίσης θεωρώ εξίσου σημαντικά όσα δεν περιλαμβάνονται στο κείμενο. Δεν υπάρχει συγκεκριμένη δέσμευση για την Ουκρανία, τον πόλεμο στο Ιράν ή τις περιφερειακές συγκρούσεις. Παρά το γεγονός ότι τα ζητήματα αυτά συζητήθηκαν, δεν υπήρξε κοινή απόφαση για την αντιμετώπισή τους. Οι τρεις μπορούν να συμφωνήσουν σε γενικές αρχές, αλλά όταν φτάνουν στα συγκεκριμένα γεωπολιτικά συμφέροντα οι διαφορές παραμένουν.
Στο σημείο αυτό θα ήθελα να σταθώ στην ουσία του προβληματισμού μου. Η σύμπλευση των τριών δεν αποδεικνύει ότι υπάρχει συμφωνία κατανομής σφαιρών επιρροής. Δημιουργεί, όμως, τον κίνδυνο ενός περιβάλλοντος αμοιβαίας ανοχής, μέσα στο οποίο ο καθένας θα μπορεί να προωθεί τις δικές του αναθεωρητικές και επεκτατικές επιδιώξεις με μικρότερο κόστος διεθνούς αντίδρασης. Η Ρωσία επιδιώκει να αναδιαμορφώσει την ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφάλειας, η Κίνα διεκδικεί αναβαθμισμένο ρόλο στον Ινδοειρηνικό και οι Ηνωμένες Πολιτείες επιχειρούν να διατηρήσουν την παγκόσμια πρωτοκαθεδρία τους.
Σίγουρα δεν χρειάζεται να έχουν συμφωνήσει σε μια επίσημη κατανομή του κόσμου, αλλά είναι αρκετό να διαμορφώσουν μια πραγματικότητα, στην οποία οι επιδιώξεις του ενός δεν θα αποτελούν αναγκαστικά εμπόδιο για τον άλλον. Αυτή είναι η πιο ανησυχητική πιθανή συνέπεια της σύμπλευσης.
Η Θουκυδίδεια λογική εδώ αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα. Η ισχύς και τα συμφέροντα των μεγάλων ήταν πάντοτε καθοριστικοί παράγοντες των διεθνών σχέσεων. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η συνεννόηση των ισχυρών υποκαθιστά τους κοινούς κανόνες και η διεθνής νομιμότητα υποχωρεί μπροστά στους συσχετισμούς ισχύος. Τότε η ειρήνη κινδυνεύει να μετατραπεί σε μια προσωρινή συμφωνία μεταξύ εκείνων που έχουν τη δυνατότητα να επιβάλλουν τους όρους τους.
Ο κίνδυνος Για τα Ηνωμένα Έθνη είναι ορατός και πολύ σαφής. Η όποια δυναμική έχει απομείνει στον Οργανισμό ως μηχανισμός συλλογικής αντίδρασης και προστασίας της διεθνούς νομιμότητας μπορεί να αποδυναμωθεί ακόμη περισσότερο. Δεν χρειάζεται να καταργηθεί ένας διεθνής θεσμός για να χάσει την ουσιαστική του αξία, από την στιγμή που οι ισχυροί πάψουν να αισθάνονται ότι δεσμεύονται από τους κανόνες του.
Για την Ελλάδα, αυτή η εξέλιξη δεν είναι μια μακρινή γεωπολιτική συζήτηση. Βρισκόμαστε σε μια περιοχή όπου ο αναθεωρητισμός έχει συγκεκριμένη έκφραση, με αμφισβητήσεις κυριαρχικών δικαιωμάτων και προσπάθειες δημιουργίας τετελεσμένων. Δεν μπορούμε να θεωρούμε δεδομένο ότι η διεθνής νομιμότητα θα λειτουργεί πάντοτε ως ασπίδα προστασίας, ανεξάρτητα από τους συσχετισμούς ισχύος. Χρειαζόμαστε ισχυρές συμμαχίες, ενεργή διπλωματία, αξιόπιστη αποτρεπτική ικανότητα και, πάνω απ’ όλα, ΔΙΚΗ ΜΑΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΣΚΕΨΗ.
Δεν είμαι αντίθετος στη συνεννόηση των μεγάλων δυνάμεων, αλλά είμαι κάθετα αντίθετος σε μια διεθνή πραγματικότητα, όπου οι ισχυροί διαμορφώνουν μεταξύ τους τους κανόνες και οι υπόλοιποι καλούνται να ζήσουν με τις συνέπειες.
Η ειρήνη είναι αναγκαία και δεν συζητείται καν αυτό. Δεν μπορεί, όμως, να αποτελεί προνόμιο εκείνων που έχουν τη δύναμη να τη διαπραγματεύονται. Όταν οι ισχυροί διαπραγματεύονται την ειρήνη μεταξύ τους, το πρόβλημα είναι ποιος θα εγγυηθεί την ασφάλεια των υπολοίπων!
Υποστράτηγος ε.α. Αχιλλεύς Ταούξης
Απόφοιτος της Σχολής Ευελπίδων και με 43 χρόνια υπηρεσίας στις Ένοπλες Δυνάμεις, υπηρέτησε σε επιχειρησιακές και επιτελικές θέσεις στην Ελλάδα, στο ΝΑΤΟ και σε διεθνείς αποστολές. Διετέλεσε Εκπαιδευτής και Διευθυντής Σπουδών στη ΣΕΘΑ, Διευθυντής Κέντρου Επιχειρήσεων στο ΝΑΤΟϊκό Στρατηγείο Σκοπίων και στέλεχος του ΓΕΣ, του ΓΕΕΘΑ και του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας, με αντικείμενο την άμυνα, την αμυντική πολιτική, την Ευρωπαϊκή Ένωση και τις διεθνείς σχέσεις.
Είναι κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου στην Εφαρμοσμένη Στρατηγική και Διεθνείς Σχέσεις από το University of Plymouth και έχει συμμετάσχει ως ομιλητής σε ημερίδες και εκδηλώσεις. Αρθρογραφεί για θέματα εθνικής ασφάλειας, άμυνας, στρατηγικής και γεωπολιτικής.