Η Σεντζέν, η ανακατανομή της παγκόσμιας ισχύος, η στρατηγική μετάλλαξη της Τουρκίας και η ανάγκη μιας νέας ελληνικής πρότασης: από το συγκεντρωτικό κράτος στον πολυκεντρικό, οικουμενικό Ελληνισμό.
Του Παντελή Σαββίδη
Το άρθρο βασίζεται στην ομιλία που πραγματοποιήθηκε την Παρασκευή 20 Νοεμβρίου 2026, στις 18.30, στην αίθουσα «Προποντίδα», Νικολάου Πλαστήρα 14 (Β), στην Αρετσού της Καλαμαριάς, σε εκδήλωση του Προοδευτικού Συλλόγου Αρετσούς Δέρκων, με θέμα «Η Ελλάδα στη μετά την Pax Americana εποχή — Από την παγκόσμια τάξη στην παγκόσμια αταξία». Οι διαφάνειες που συνόδευσαν την ομιλία παρατίθενται όλες, με την αρχική τους σειρά, στις οικείες θεματικές ενότητες.
Δεν ζούμε απλώς την αλλαγή μιας κυβέρνησης, μιας διπλωματικής προτεραιότητας ή ενός στρατηγικού δόγματος. Ζούμε την ανακατανομή της παγκόσμιας ισχύος. Η τάξη που οικοδομήθηκε μετά το 1945, και ιδιαίτερα η αμερικανική μονοπολική στιγμή που ακολούθησε το 1991, δεν έχει εξαφανιστεί. Έχει όμως πάψει να λειτουργεί με τους παλαιούς, σχεδόν αυτονόητους όρους. Νέες δυνάμεις έχουν αναδυθεί, παραδοσιακές δυνάμεις αναζητούν τον ρόλο τους και ορισμένοι από τους βασικούς κανόνες της διεθνούς συνύπαρξης αμφισβητούνται.
Η χώρα μας δεν μπορεί να παρακολουθεί αυτή τη μετάβαση σαν να είναι μια συζήτηση που αφορά άλλους. Η Ελλάδα βρίσκεται σε ένα από τα πιο ευαίσθητα σημεία του νέου διεθνούς συστήματος. Ο Εύξεινος Πόντος, το Αιγαίο, η Ανατολική Μεσόγειος, η Μέση Ανατολή και η Ερυθρά Θάλασσα συγκροτούν μια γεωπολιτική αλληλουχία. Οι μεταβολές σε οποιοδήποτε τμήμα της επηρεάζουν άμεσα τα ελληνικά συμφέροντα. Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι επομένως μόνο πώς θα οργανωθεί ο κόσμος, αλλά και ποια Ελλάδα θα υπάρξει μέσα σε αυτόν.
Η Σεντζέν και το ερώτημα μιας νέας Γιάλτας
Στις 19 Νοεμβρίου 2026, στη Σεντζέν της Κίνας, συναντήθηκαν οι πρόεδροι των Ηνωμένων Πολιτειών, της Ρωσίας και της Κίνας: Ντόναλντ Τραμπ, Βλαντίμιρ Πούτιν και Σι Τζινπίνγκ. Η συνάντηση είχε αναμφισβήτητη συμβολική βαρύτητα. Τρεις δυνάμεις με αποκλίνουσες στρατηγικές προτεραιότητες συζήτησαν, για πρώτη φορά σε αυτό το επίπεδο, τους όρους της συνύπαρξής τους σε έναν κόσμο όπου καμία δεν μπορεί να αγνοεί τις άλλες.
Η κοινή διακήρυξη αναφέρθηκε στη μεταρρύθμιση των Ηνωμένων Εθνών, στη σταθερότητα των ενεργειακών ροών, στην κρατική συναίνεση και στις ασυλίες έναντι διεθνών ποινικών μηχανισμών, καθώς και στον διάλογο για τη μείωση των πυρηνικών κινδύνων. Δεν περιλάμβανε όμως οριστική ρύθμιση για την Ουκρανία, τη Μέση Ανατολή ή κάποια δημόσια συμφωνημένη διανομή του κόσμου σε σφαίρες επιρροής.
Επομένως, όποιος παρουσιάζει τη Σεντζέν ως μια ήδη ολοκληρωμένη «νέα Γιάλτα» υπερβαίνει όσα πράγματι γνωρίζουμε. Μπορούμε ωστόσο να μιλήσουμε για μια κίνηση προς μια νέα Γιάλτα: μια προσπάθεια των μεγάλων δυνάμεων να διερευνήσουν το ενδεχόμενο νέων κανόνων στρατηγικής συμβίωσης. Η σημασία της συνάντησης δεν εξαντλείται στο περιεχόμενο μιας διακήρυξης. Βρίσκεται στις ιστορικές προϋποθέσεις που κατέστησαν αναγκαία αυτή τη διαβούλευση.
Τι ήταν πραγματικά η Γιάλτα και τι είχε προηγηθεί
Η ιστορική σύγκριση έχει αξία μόνο εφόσον αναγνωρίζουμε τις διαφορές. Τον Φεβρουάριο του 1945, στη Γιάλτα, ο Ρούζβελτ, ο Τσόρτσιλ και ο Στάλιν συναντήθηκαν ως σύμμαχοι που πολεμούσαν έναν κοινό εχθρό. Στη Σεντζέν του 2026 συναντήθηκαν ανταγωνιστές που εξετάζουν αν μπορούν να συμφωνήσουν σε ελάχιστους κανόνες διαχείρισης της αντιπαλότητάς τους. Η Γιάλτα συνδέθηκε με την πολιτική αποτύπωση ενός συσχετισμού που είχε ήδη δημιουργήσει ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος. Η Σεντζέν θέτει το αντίστροφο, δυσκολότερο ερώτημα: μπορεί να υπάρξει νέα διεθνής διευθέτηση χωρίς να προηγηθεί ένας νέος παγκόσμιος πόλεμος;
Η Γιάλτα δεν εμφανίστηκε ξαφνικά. Προηγήθηκαν ο Ατλαντικός Χάρτης του 1941, η Καζαμπλάνκα, οι διαβουλεύσεις της Μόσχας, το Κάιρο και η Τεχεράνη του 1943. Το 1944 ακολούθησαν το Μπρέτον Γουντς, όπου σχεδιάστηκε η νέα οικονομική αρχιτεκτονική, και το Ντάμπαρτον Όουκς, όπου συζητήθηκε ο μελλοντικός Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών. Μετά τη Γιάλτα ήρθε το Πότσδαμ. Οι μεγάλες διπλωματικές συμφωνίες δεν δημιουργούν μόνες τους τους συσχετισμούς ισχύος· συνήθως επιχειρούν να τους θεσμοθετήσουν.
Η δραματικότερη υπενθύμιση για εμάς είναι το περίφημο άτυπο σημείωμα των ποσοστών, το οποίο συνέταξαν ο Τσόρτσιλ και ο Στάλιν στη Μόσχα στις 9 Οκτωβρίου 1944. Σε αυτό η Ελλάδα εμφανιζόταν με 90% βρετανική και 10% σοβιετική επιρροή. Το σημείωμα δεν ήταν διεθνής συνθήκη, ούτε προδιέγραφε μηχανιστικά κάθε μεταγενέστερη εξέλιξη. Αποτυπώνει, όμως, με ωμότητα μια πραγματικότητα: οι μεγάλες δυνάμεις μπορούσαν να συζητούν την τύχη μικρότερων χωρών χωρίς αυτές να βρίσκονται στο τραπέζι.
Δεν είναι η Ιστορία που επαναλαμβάνεται αυτομάτως. Είναι το δίλημμα που επανέρχεται: θα διαθέτει η Ελλάδα επαρκείς συντελεστές αυτοτελούς ισχύος ώστε να συμμετέχει στη διαμόρφωση των εξελίξεων, ή θα περιορίζεται στο να υφίσταται τις αποφάσεις άλλων;
Από τον Ψυχρό Πόλεμο στην αμερικανική μονοπολική στιγμή
Από το 1945 έως το 1991 ο κόσμος δομήθηκε γύρω από τον αμερικανοσοβιετικό ανταγωνισμό. Το Δόγμα Τρούμαν, η ίδρυση του ΝΑΤΟ, οι στρατιωτικοί συνασπισμοί, η πυρηνική αποτροπή και η κρίση της Κούβας το 1962 καθόρισαν τα όρια της σύγκρουσης. Ακολούθησαν η ύφεση, οι συμφωνίες ελέγχου των εξοπλισμών και η προσέγγιση Ουάσιγκτον–Πεκίνου. Η συνάντηση Μπους–Γκορμπατσόφ στη Μάλτα, τον Δεκέμβριο του 1989, συμβόλισε τη μετάβαση. Δύο χρόνια αργότερα η Σοβιετική Ένωση διαλύθηκε.
Η κατάρρευση της ΕΣΣΔ οδήγησε τις Ηνωμένες Πολιτείες σε μια περίοδο μοναδικής υπεροχής. Η Δύση πίστεψε πως η φιλελεύθερη δημοκρατία, η οικονομία της αγοράς και η παγκοσμιοποίηση θα διαμορφώσουν ένα σχεδόν ενιαίο παγκόσμιο υπόδειγμα. Ο Φράνσις Φουκουγιάμα συμπύκνωσε το κλίμα της εποχής στη γνωστή προβληματική για το «τέλος της Ιστορίας».
Ωστόσο, στην ίδια περίοδο γεννήθηκαν οι αντιφάσεις που αργότερα θα υπονόμευαν τη μονοπολικότητα. Η διεύρυνση του ΝΑΤΟ και η ευρωπαϊκή ασφάλεια έγιναν αντικείμενα επίμονης σύγκρουσης ανάμεσα στη Δύση και τη Ρωσία. Υπήρξαν διαβεβαιώσεις και συζητήσεις το 1990, αλλά δεν υπήρξε μία γενική γραπτή συνθήκη που να απαγορεύει κάθε μελλοντική διεύρυνση του ΝΑΤΟ. Η ιστορική διαφωνία για τις προθέσεις, τις προσδοκίες και την ερμηνεία των διαβεβαιώσεων δεν πρέπει να συγχέεται με το περιεχόμενο των νομικά δεσμευτικών κειμένων.
Η Ουκρανία εξελίχθηκε στο κεντρικό σημείο ρήξης. Η κρίση του 2014, η ρωσική προσάρτηση της Κριμαίας και η πλήρους κλίμακας ρωσική εισβολή του 2022 κατέστησαν σαφές ότι η μεταψυχροπολεμική ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφαλείας είχε αποτύχει να δημιουργήσει κοινά αποδεκτούς όρους σταθερότητας. Η προσάρτηση και η εισβολή παραβιάζουν την κυριαρχία και την εδαφική ακεραιότητα της Ουκρανίας. Η γεωπολιτική εξήγηση των συγκρούσεων δεν συνιστά νομιμοποίηση της χρήσης βίας.
Ο Εύξεινος Πόντος έχει ειδικό βάρος για τον Ελληνισμό, ήδη από τις αρχαίες ελληνικές πόλεις των ακτών του. Οι φωτογραφίες και οι χάρτες που συνόδευσαν την ομιλία —μεταξύ αυτών και στιγμιότυπα από ρεπορτάζ στη γέφυρα του Κερτς— υπενθυμίζουν πως αυτή η θάλασσα δεν είναι ένα μακρινό θέατρο αντιπαραθέσεων. Είναι τμήμα μιας ιστορικής και γεωπολιτικής συνέχειας που καταλήγει στα Στενά, στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο.
Οι πόλεμοι, η στρατηγική υπερεπέκταση και τα όρια της στρατιωτικής υπεροχής
Η σχεδόν απεριόριστη αυτοπεποίθηση της αμερικανικής μονοπολικής περιόδου συνοδεύτηκε από επεμβάσεις και μακροχρόνιες δεσμεύσεις. Κατά τη δεκαετία του 1980 η δυτική υποστήριξη των αντισοβιετικών μουτζαχεντίν στο Αφγανιστάν εντάχθηκε στη λογική του Ψυχρού Πολέμου. Οι μεταγενέστερες εξελίξεις στην περιοχή ανέδειξαν τις ανεπιθύμητες συνέπειες τέτοιων στρατηγικών επιλογών. Δεν πρέπει, βεβαίως, να συγχέουμε το Ισλάμ ως θρησκεία με τον βίαιο ισλαμιστικό εξτρεμισμό ή να θεωρούμε τη μεταγενέστερη τρομοκρατία απλή και αναπόφευκτη προέκταση μιας και μόνης πολιτικής.
Η 11η Σεπτεμβρίου 2001, ο πόλεμος στο Αφγανιστάν, η εισβολή στο Ιράκ το 2003, η εμφάνιση του λεγόμενου Ισλαμικού Κράτους και οι νέες συγκρούσεις που συνδέονται με το Ιράν και τη Μέση Ανατολή επιβάρυναν το αμερικανικό στρατηγικό ισοζύγιο. Οι ΗΠΑ απέδειξαν επανειλημμένα τη δυνατότητά τους να καταστρέφουν στρατιωτικούς στόχους και να ανατρέπουν καθεστώτα. Απέδειξαν, όμως, και πόσο δύσκολη είναι η δημιουργία βιώσιμης πολιτικής τάξης μετά τη στρατιωτική νίκη.
Η στρατηγική υπερεπέκταση δεν σημαίνει αυτομάτως κατάρρευση. Σημαίνει ότι τα καθήκοντα, οι υποχρεώσεις και οι φιλοδοξίες μιας δύναμης ενδέχεται να υπερβαίνουν την πολιτική και οικονομική δυνατότητά της να τα υποστηρίξει με συνέπεια. Το μάθημα δεν αφορά μόνο την Αμερική. Αφορά κάθε περιφερειακή ή παγκόσμια δύναμη που συγχέει την ικανότητα προβολής ισχύος με την ικανότητα παραγωγής σταθερότητας.
Τι είναι σήμερα η ισχύς και γιατί αλλάζει ο παγκόσμιος συσχετισμός
Η ισχύς δεν εξαντλείται στον αριθμό των στρατιωτών ή των οπλικών συστημάτων. Είναι συνάρτηση της παραγωγικής βάσης, της οικονομίας, της τεχνολογίας, της γεωγραφίας, του πληθυσμού, των πρώτων υλών, της κοινωνικής συνοχής, της πολιτικής βούλησης και των συμμαχιών. Οι συντελεστές αυτοί ανακατανέμονται με ασύμμετρο τρόπο. Μια χώρα μπορεί να διαθέτει μεγάλη στρατιωτική δύναμη αλλά περιορισμένο βιομηχανικό δυναμικό· μια άλλη να κατέχει κρίσιμα μέρη των παραγωγικών αλυσίδων χωρίς να διαθέτει αντίστοιχες δυνατότητες παγκόσμιας στρατιωτικής προβολής.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες παραμένουν η μεγαλύτερη εθνική οικονομία με βάση το ονομαστικό ΑΕΠ, ενώ η Κίνα τις έχει υπερβεί σε όρους ισοτιμίας αγοραστικής δύναμης. Αυτή η διάκριση έχει σημασία: δεν επιτρέπει εύκολες διακηρύξεις περί ολοκληρωτικής οικονομικής υπεροχής της μιας ή της άλλης. Δείχνει, ωστόσο, ότι το κέντρο βάρους της παγκόσμιας παραγωγής έχει μετατοπιστεί.
Σύμφωνα με τα στοιχεία του SIPRI που περιλαμβάνονταν στην παρουσίαση, οι αμερικανικές στρατιωτικές δαπάνες για το 2025 εκτιμώνται στα 954 δισ. δολάρια, οι κινεζικές στα 336 δισ. και οι ρωσικές στα 190 δισ.. Αυτή η τεράστια απόσταση στις δαπάνες δεν καταργεί τη σημασία των πυρηνικών οπλοστασίων, των διαφορετικών παραγωγικών δαπανών και των ειδικών γεωγραφικών πλεονεκτημάτων. Η Ρωσία, μολονότι έχει πολύ μικρότερη οικονομική βάση από τις ΗΠΑ και την Κίνα, εξακολουθεί να επηρεάζει καθοριστικά τη στρατηγική σταθερότητα εξαιτίας κυρίως της πυρηνικής της ισχύος.
Το αμερικανικό δολάριο διατηρεί εξέχουσα θέση στα παγκόσμια συναλλαγματικά αποθέματα και στις διεθνείς συναλλαγές. Η χρηματοπιστωτική ισχύς παραμένει ένας από τους σημαντικότερους πολλαπλασιαστές της αμερικανικής επιρροής. Παράλληλα, η Κίνα έχει αποκτήσει εξαιρετικά ισχυρές θέσεις στην εξόρυξη, την επεξεργασία και τη μεταποίηση κρίσιμων πρώτων υλών, ιδίως εκείνων που χρησιμοποιούνται σε προηγμένους μαγνήτες, ηλεκτρικά συστήματα και αμυντικές τεχνολογίες.
Αρκεί να εξετάσουμε την τεχνολογική αλυσίδα της τεχνητής νοημοσύνης. Η αμερικανική Nvidia σχεδιάζει προηγμένους επεξεργαστές, η TSMC της Ταϊβάν κατασκευάζει σημαντικό μέρος των πιο προηγμένων μικροκυκλωμάτων, η ολλανδική ASML κατέχει κομβική τεχνογνωσία λιθογραφίας, ενώ κινεζικές επιχειρήσεις έχουν ισχυρό ρόλο στις αλυσίδες επεξεργασίας κρίσιμων υλικών. Κανείς δεν ελέγχει αυτοτελώς ολόκληρη την αλυσίδα. Οι αλληλεξαρτήσεις δημιουργούν συνεργασία αλλά και δυνατότητες εκβιαστικής πίεσης.
Η ίδια η παγκοσμιοποίηση που προώθησε η Δύση συνέβαλε στην ανάπτυξη των ανταγωνιστών της. Η μεταφορά κεφαλαίων, τεχνογνωσίας και παραγωγικών δραστηριοτήτων προς την Ασία ενίσχυσε την Κίνα. Η δυτική προσδοκία ότι η οικονομική ενσωμάτωση θα οδηγούσε αναπόφευκτα σε πολιτική σύγκλιση δεν επιβεβαιώθηκε. Η οικονομική άνοδος της Κίνας δεν την έκανε απλώς περισσότερο δυτική. Άλλαξε τον κόσμο στον οποίο δρα η Δύση.
Από τη νέα κατανομή της ισχύος στη νέα διεθνή τάξη
Έχει σημασία να διακρίνουμε την κατανομή της ισχύος από τη διεθνή τάξη. Η πρώτη απαντά ποιος έχει τη δυνατότητα να επηρεάζει τις εξελίξεις. Η δεύτερη καθορίζει τους κανόνες, τους θεσμούς και τις παραδοχές με βάση τις οποίες ασκείται αυτή η δυνατότητα. Η μετάβαση από την πρώτη στη δεύτερη δεν είναι ούτε γρήγορη ούτε αυτόματη.
Οι μεγάλες σχολές γεωπολιτικής σκέψης προσφέρουν διαφορετικές αναγνώσεις. Ο Ζμπίγκνιου Μπρεζίνσκι αντιμετώπιζε την Ευρασία ως κεντρικό πεδίο της αμερικανικής στρατηγικής. Ο Χένρι Κίσινγκερ υπογράμμιζε τη σημασία της ισορροπίας δυνάμεων, της διαπραγμάτευσης και μιας διεθνούς νομιμοποίησης που θα μπορούσαν να αποδεχθούν οι βασικοί παίκτες. Ο Τζον Μερσχάιμερ εστίαζε στην αναρχική δομή του διεθνούς συστήματος και στη σχεδόν μόνιμη επιδίωξη των κρατών να αυξάνουν τη σχετική ισχύ τους. Οι Ρίτσαρντ Χάας και Τσαρλς Κούπτσαν επανέφεραν τη συζήτηση για ένα σύγχρονο «κονσέρτο» μεγάλων δυνάμεων.
Ο Κίσινγκερ, ήδη από τη «Διπλωματία» του 1994, εκτιμούσε ότι μετά τον Ψυχρό Πόλεμο θα αναδυόταν ένας κόσμος αρκετών μεγάλων δυνάμεων, ο οποίος θα θύμιζε σε ορισμένα σημεία το ευρωπαϊκό σύστημα ισορροπίας του 19ου αιώνα. Μια σύγχρονη παραλλαγή αυτής της σύλληψης είναι ο κόσμος πολλαπλών περιφερειακών τάξεων: η Ευρώπη, η Μέση Ανατολή, η Ανατολική και Νότια Ασία, η Αφρική και η Λατινική Αμερική θα διαμορφώνουν δικούς τους μηχανισμούς διαχείρισης, ενώ οι μεγάλες δυνάμεις θα συνεννοούνται για τα ζητήματα στρατηγικής σταθερότητας που υπερβαίνουν τα περιφερειακά όρια.
Δεν πρέπει, όμως, να μετατρέπουμε αυτή την υπόθεση σε βεβαιότητα. Ο Μερσχάιμερ θα υπενθύμιζε ότι η άνοδος της μιας δύναμης προκαλεί ανασφάλεια στην άλλη και δημιουργεί νέους κύκλους εξοπλισμών και ανταγωνισμού. Το κεντρικό ερώτημα είναι αν η ανάγκη της συνεννόησης μπορεί να υπερισχύσει της λογικής της αναμέτρησης.
Ο κόσμος που σχηματίζεται δεν θα χωριστεί αναγκαστικά σε καθαρές, αποκλειστικές σφαίρες επιρροής. Θα είναι πιθανότερα ένας κόσμος επικαλυπτόμενων εξαρτήσεων. Ένα κράτος μπορεί να εξαρτάται στρατιωτικά από τις ΗΠΑ, παραγωγικά από την Κίνα και ενεργειακά από τη Ρωσία. Παράλληλα, η Ινδία, η Ιαπωνία, η Βραζιλία και άλλες δυνάμεις δεν θα αποδεχθούν εύκολα ένα τριμερές διευθυντήριο. Γι’ αυτό το σενάριο μιας νέας σταθερής παγκόσμιας συμφωνίας παραμένει ανοιχτό — όχι δεδομένο.
ΗΠΑ: πρώτες, αλλά όχι πια μόνες — και η ευρωπαϊκή απουσία
Οι Ηνωμένες Πολιτείες εξακολουθούν να διαθέτουν τον πιο ολοκληρωμένο συνδυασμό ισχύος: τους δύο ωκεανούς ως γεωγραφική ασπίδα, ενεργειακούς πόρους, ισχυρές ένοπλες δυνάμεις, κορυφαία πανεπιστήμια, τεχνολογικά οικοσυστήματα, το κυρίαρχο διεθνές νόμισμα και ένα απαράμιλλο πλέγμα συμμαχιών. Η σχετική υποχώρηση της πρωτοκαθεδρίας τους δεν είναι το ίδιο πράγμα με την κατάρρευση της αμερικανικής ισχύος. Είναι το τέλος της αποκλειστικότητάς της.
Η Κίνα συνδυάζει μια τεράστια παραγωγική βάση με μακρόπνοες κρατικές δυνατότητες, αλλά αντιμετωπίζει δημογραφικές και οικονομικές ανισορροπίες, ενεργειακές εξαρτήσεις και περιορισμένη, σε σύγκριση με τις ΗΠΑ, παγκόσμια στρατιωτική παρουσία. Η Ρωσία διαθέτει τεράστια εδαφική έκταση, πόρους και πυρηνικά όπλα, αλλά στερείται αντίστοιχης βιομηχανικής και τεχνολογικής κλίμακας. Η συνεργασία Μόσχας–Πεκίνου πηγάζει εν μέρει από τη συμπληρωματικότητα αυτών των χαρακτηριστικών, χωρίς να σημαίνει απόλυτη ταύτιση συμφερόντων.
Η πολιτική Τραμπ επιχειρεί να περιορίσει το κόστος των αμερικανικών διεθνών δεσμεύσεων και να ζητήσει μεγαλύτερη συνεισφορά από τους συμμάχους. Μια καθαρά συναλλακτική ανάγνωση των συμμαχιών ενέχει, ωστόσο, τον κίνδυνο να αποδυναμώσει έναν βασικό μηχανισμό μέσω του οποίου η Αμερική πολλαπλασιάζει την ισχύ της. Η προσέγγιση της Ρωσίας, αν αποτελεί προσπάθεια εξισορρόπησης της Κίνας, δύσκολα μπορεί να αντιγράψει μηχανικά τον ελιγμό Νίξον–Κίσινγκερ της δεκαετίας του 1970: η σημερινή σινορωσική σχέση δεν εμφανίζει το ίδιο ευδιάκριτο ρήγμα που χαρακτήριζε τότε τη σοβιετοκινεζική αντιπαλότητα.
Μια φωτογραφική σύγκριση είναι αποκαλυπτική. Στη Γιάλτα το 1945 η Βρετανία συμμετείχε ως ένας από τους τρεις βασικούς συνομιλητές. Στη Σεντζέν του 2026, ο τρίτος παγκόσμιος πόλος είναι η Κίνα. Η Ευρώπη δεν βρίσκεται στο κέντρο αυτής της διαπραγμάτευσης. Αυτό δεν σημαίνει ότι έχασε την οικονομική, επιστημονική ή στρατιωτική της δύναμη. Σημαίνει ότι δεν έχει κατορθώσει να μετατρέψει το άθροισμα των επιμέρους εθνικών δυνατοτήτων της σε ενιαία πολιτική και στρατηγική βούληση.
Οι ευρωπαϊκές αντιλήψεις απειλών διαφέρουν. Οι χώρες της Βαλτικής και η Πολωνία δίνουν προτεραιότητα στη ρωσική απειλή· η νότια Ευρώπη έχει ιδιαίτερες ανησυχίες για τη Βόρεια Αφρική και την Ανατολική Μεσόγειο· για την Ελλάδα και την Κύπρο προστίθεται η τουρκική αναθεωρητική πολιτική. Η Ευρώπη χρειάζεται κοινή αμυντική παραγωγή, τεχνολογική και ενεργειακή ανθεκτικότητα, δυνατότητα λήψης αποφάσεων και μια πραγματική στρατηγική ασφαλείας που να μην εξαιρεί τις ανησυχίες των μελών της. Στρατηγική αυτονομία δεν σημαίνει να μη διαθέτεις συμμάχους. Σημαίνει να διαθέτεις επιλογές.
Τα γεγονότα των ίδιων ημερών —η τριμερής συνάντηση στη Σεντζέν, οι ευρωπαϊκές επαφές στο Βερολίνο, οι εξελίξεις στο Κίεβο και στη γέφυρα του Κερτς— αποτυπώνουν την ταυτόχρονη λειτουργία διπλωματίας και στρατιωτικής πίεσης. Το ότι οι μεγάλες δυνάμεις συνομιλούν δεν σημαίνει ότι έχουν παύσει οι συγκρούσεις. Ούτε ότι κάθε αναφερόμενο πολεμικό επεισόδιο σχετίζεται αιτιωδώς με την τριμερή συνάντηση. Για τις ζημιές στις πρεσβείες της Αυστρίας και της Ολλανδίας στο Κίεβο, λ.χ., δεν τεκμηριώνεται από το παρουσιαστικό υλικό εσκεμμένη στόχευσή τους.
Από την παγκόσμια τάξη στην παγκόσμια αταξία
Η διάχυση της ισχύος δεν εγγυάται μια δικαιότερη ή σταθερότερη διεθνή ισορροπία. Η προηγούμενη τάξη αποδυναμώνεται πριν η επόμενη αποκτήσει κοινά αποδεκτούς κανόνες. Έτσι δημιουργείται ένα επικίνδυνο μεσοδιάστημα: οι ισχυροί μπορούν να δοκιμάζουν τα όρια του συστήματος, ενώ οι μικρότεροι αναζητούν εγγυήσεις που δεν είναι βέβαιο ότι θα παραμείνουν αξιόπιστες.
Αν οι μεγάλες δυνάμεις συμφωνήσουν σε κανόνες στρατηγικής συνύπαρξης, μπορεί να προκύψει μια νέα ισορροπία. Αν, αντιθέτως, επιδιώξουν αποκλειστικά τη μεγιστοποίηση των πλεονεκτημάτων τους, η πολυπολικότητα θα μεταβληθεί σε πολυκεντρική αστάθεια. Δεν θα έχουμε περάσει από μια παγκόσμια τάξη σε μια άλλη, αλλά από την παγκόσμια τάξη στην παγκόσμια αταξία. Και το πρώτο επίπεδο στο οποίο αυτή η αταξία θα γίνει αισθητή είναι τα περιφερειακά συστήματα ασφαλείας.
Εύξεινος Πόντος, Αιγαίο, Ανατολική Μεσόγειος: ένας ενιαίος στρατηγικός χώρος
Η περιοχή μας δεν είναι ένα απομονωμένο γεωγραφικό σύνολο. Ο Εύξεινος Πόντος συνδέεται με το Αιγαίο μέσω των Στενών, η Ανατολική Μεσόγειος με την Ερυθρά Θάλασσα μέσω του Σουέζ και εκείνη με τον Ινδικό Ωκεανό. Το Ορμούζ, η Ερυθρά Θάλασσα, το Σουέζ, τα Στενά και οι θαλάσσιες εμπορικές οδοί αποτελούν διαδοχικούς κρίκους της παγκόσμιας παραγωγής και του εμπορίου. Μια κρίση σε έναν από αυτούς επηρεάζει την ενέργεια, τις εφοδιαστικές αλυσίδες και τις τιμές σε πολύ ευρύτερη κλίμακα.
Η Τουρκία έχει σημαντική θέση στα Στενά, με το καθεστώς διέλευσης να ρυθμίζεται από τη Σύμβαση του Μοντρέ. Η Ελλάδα διαθέτει μια ιδιαίτερα σύνθετη νησιωτική γεωγραφία και την παγκόσμια δύναμη της εμπορικής της ναυτιλίας. Η Κυπριακή Δημοκρατία βρίσκεται σε εξαιρετικά ευαίσθητο σημείο των ανατολικομεσογειακών και μεσανατολικών διασυνδέσεων. Η γεωγραφία δεν εγγυάται ισχύ· δημιουργεί τη δυνατότητα ισχύος, εφόσον υποστηρίζεται από πολιτική, παραγωγή και στρατηγική.
Σε αυτή τη γεωπολιτική ανάγνωση εντάσσεται και η αναφορά στον 25ο μεσημβρινό, τον οποίο η τουρκική στρατηγική αντιμετωπίζει, κατά μια ερμηνεία, ως άξονα επέκτασης της επιρροής της στο Αιγαίο. Δεν πρόκειται για νόμιμο όριο κυριαρχίας ή διεθνώς αναγνωρισμένη οριοθέτηση. Είναι τρόπος περιγραφής μιας πολιτικής επιδίωξης. Η μεγαλύτερη, όμως, μεταβολή είναι ότι η τουρκική δραστηριότητα εκτείνεται πλέον πολύ πέρα από τον στενό χώρο των ελληνοτουρκικών διαφορών: προς τον Καύκασο, τη Μέση Ανατολή, την Ερυθρά Θάλασσα, το Κέρας της Αφρικής και την Ασία.
Η στρατηγική μετάλλαξη της Τουρκίας και το νέο αμυντικό της δίκτυο
Η Τουρκία του Ερντογάν δεν είναι απλώς η Τουρκία του Ψυχρού Πολέμου με διαφορετική ηγεσία. Η κεμαλική Τουρκία είχε ως κεντρική επιδίωξη την ένταξη στο δυτικό σύστημα. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν ανέπτυσσε αναθεωρητική πολιτική, όπως έδειξε η εισβολή στην Κύπρο το 1974. Η σημερινή Άγκυρα όμως φιλοδοξεί να υπερβεί τον ρόλο του σημαντικού μέλους ενός ξένου συστήματος και να εξελιχθεί η ίδια σε οργανωτή περιφερειακών σχέσεων ισχύος.
Η θεωρία του «στρατηγικού βάθους» του Αχμέτ Νταβούτογλου αποτέλεσε μια πρώιμη διατύπωση της αντίληψης αυτής: ιστορία, γεωγραφία, οικονομία, θρησκευτικοί και πολιτιστικοί δεσμοί μετατρέπονται σε εργαλεία διπλωματικής και στρατιωτικής επιρροής. Η Τουρκία παραμένει στο ΝΑΤΟ, συνεργάζεται με τη Ρωσία σε ορισμένα ζητήματα και την ανταγωνίζεται σε άλλα, διατηρεί οικονομικούς δεσμούς με την Κίνα και αναπτύσσει πρωτοβουλίες στον μουσουλμανικό και στον τουρκόφωνο κόσμο. Δεν εγκατέλειψε τη Δύση· επιδιώκει να πάψει να εξαρτάται αποκλειστικά από αυτήν.
Η ανάλυση των Natalie Ecanow και Sinan Ciddi, που περιλαμβάνεται στις πηγές της παρουσίασης, εξετάζει τις πρωτοβουλίες τις οποίες η Άγκυρα ανέπτυξε το 2026: τη λεγόμενη συμφωνία της Μέκκας με τη Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν, το Μνημόνιο Μπαντρ με Πακιστάν, Κατάρ και Ινδονησία και τη συμφωνία αμοιβαίας άμυνας με το Κατάρ. Όπως επισημαινόταν και στην παρουσίαση, για ορισμένες δεσμεύσεις δεν είχαν δημοσιοποιηθεί πλήρη κείμενα. Επομένως, δεν τεκμηριώνεται ήδη η ύπαρξη ενός ενιαίου νέου ΝΑΤΟ ούτε οποιαδήποτε αυτόματη υποχρέωση εμπλοκής αυτών των κρατών σε μια ελληνοτουρκική κρίση.
Αναδεικνύεται, ωστόσο, μια αξιοσημείωτη δυνατότητα συμπληρωματικών σχέσεων: σαουδαραβικά και καταριανά κεφάλαια, πακιστανική στρατιωτική ισχύς, ινδονησιακή γεωγραφία και πληθυσμιακό δυναμικό, τουρκική αμυντική βιομηχανία και συμμαχική τεχνογνωσία. Η Άγκυρα επιχειρεί να γίνει παραγωγός και πάροχος ασφάλειας, όχι απλώς καταναλωτής της ασφάλειας που της προσφέρει το δυτικό σύστημα.
Οι στρατιωτικές εγκαταστάσεις της στο Κατάρ και στη Σομαλία, η δραστηριότητά της στη Συρία, στο Ιράκ, στη Λιβύη και στον Καύκασο, καθώς και το ενδιαφέρον για την Ερυθρά Θάλασσα, συνθέτουν μια γεωγραφικά διασπαρμένη παρουσία. Πρόκειται για παρουσία με αξία, αλλά και για στρατηγική που μπορεί να δημιουργήσει κόστος υπερεπέκτασης: οικονομικές υποχρεώσεις, στρατιωτικές δεσμεύσεις και αντιπαραθέσεις με άλλες περιφερειακές δυνάμεις.
Συρία, Ισραήλ, Κούρδοι και Ιράν: η νέα περιφερειακή εξίσωση
Η κατάρρευση του καθεστώτος Άσαντ στη Συρία άλλαξε ριζικά τον συσχετισμό στην περιοχή. Η Ρωσία και το Ιράν έχασαν μέρος της προηγούμενης επιρροής τους, ενώ η Τουρκία απέκτησε ευρύτερα περιθώρια παρέμβασης. Την ίδια στιγμή εντάθηκε η ανησυχία του Ισραήλ για το ενδεχόμενο η ιρανική παρουσία κοντά στα σύνορά του να αντικατασταθεί από μια ισχυρή τουρκική επιρροή.
Ο κουρδικός παράγοντας προσθέτει μια ακόμη διάσταση. Οι Κούρδοι δεν αποτελούν απλώς εσωτερικό θέμα της Τουρκίας· είναι διακρατικός παράγοντας που επηρεάζει τη Συρία, το Ιράκ, το Ιράν και την Τουρκία. Η πολιτική της Άγκυρας απέναντι στις συριακές κουρδικές δυνάμεις, οι σχέσεις με τη νέα συριακή ηγεσία και η αντιπαράθεση με το Ισραήλ παράγουν ένα ρευστό πεδίο ανταγωνισμών.
Για την Ελλάδα οι αντιθέσεις Τουρκίας–Ισραήλ μπορούν να δημιουργούν ευκαιρίες στρατηγικής εξισορρόπησης. Θα ήταν, όμως, σφάλμα να υποθέσουμε πως μια τέτοια αντιπαλότητα είναι αιώνια. Η εξωτερική πολιτική οφείλει να σχεδιάζεται με βάση μακροχρόνια συμφέροντα και ίδια ισχύ, όχι την ελπίδα ότι οι αντίπαλοι άλλων κρατών θα παραμείνουν μόνιμα αντίπαλοι.
Εξίσου σημαντικό είναι το ερώτημα της σχέσης Τουρκίας–ΝΑΤΟ–Ευρώπης. Το Άρθρο 8 της Βορειοατλαντικής Συνθήκης αφορά τη συμβατότητα των διεθνών δεσμεύσεων των μελών με τις συμμαχικές υποχρεώσεις τους. Η σύναψη πρόσθετων αμυντικών συμφωνιών δεν συνιστά από μόνη της παραβίαση του ΝΑΤΟ. Το ουσιώδες είναι το πραγματικό περιεχόμενο των υποχρεώσεων. Από ευρωπαϊκής πλευράς ανακύπτει επιπλέον μια αντίφαση: η Τουρκία προβάλλεται από ορισμένους ως αναγκαίος αμυντικός εταίρος, ενώ η Ελλάδα και η Κύπρος αντιμετωπίζουν την τουρκική αναθεωρητική πολιτική ως πρόβλημα ασφαλείας. Η ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομία θα κριθεί και από το εάν μπορεί να προστατεύσει τις θεμελιώδεις ανησυχίες όλων των μελών της.
Η ισορροπία Ελλάδας–Τουρκίας δεν μετριέται μόνο σε φρεγάτες και αεροσκάφη
Στην Ελλάδα συχνά συζητούμε τον συσχετισμό με την Τουρκία συγκρίνοντας τον αριθμό των μαχητικών, των πλοίων ή των αρμάτων. Πρόκειται για αναγκαία αλλά ανεπαρκή κριτήρια. Η Τουρκία διαθέτει πολύ μεγαλύτερο πληθυσμό και οικονομία, αλλά αντιμετωπίζει ταυτόχρονα υψηλό πληθωρισμό, ενεργειακές εξαρτήσεις και κοινωνικές εντάσεις. Η Ελλάδα διατηρεί ποιοτικά στρατιωτικά πλεονεκτήματα, υψηλότερο κατά κεφαλήν εισόδημα και ισχυρές διεθνείς θεσμικές συμμετοχές.
Η ουσιώδης διαφορά των τελευταίων δεκαετιών εντοπίζεται στη σχέση εξοπλισμών και παραγωγής. Η Ελλάδα αποκτά εξαιρετικά οπλικά συστήματα, αλλά εξακολουθεί σε μεγάλο βαθμό να εξαρτάται από ξένες παραγωγικές αλυσίδες. Η Τουρκία, χωρίς να έχει επιτύχει πλήρη τεχνολογική αυτονομία, αναπτύσσει συστηματικά τη δική της αμυντική βιομηχανία. Το σύστημα που μπορείς να παραγάγεις, να συντηρήσεις, να τροποποιήσεις και να εξαγάγεις έχει διαφορετική στρατηγική αξία από εκείνο που μπορείς μόνο να αγοράσεις.
Η ελληνοτουρκική διαφορά δεν περιορίζεται στην οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών. Η Ελλάδα προσδιορίζει ως μόνη διαφορά προς δικαστική επίλυση την οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ, ενώ η Τουρκία εγείρει ευρύτερες αξιώσεις για το Αιγαίο και τον θαλάσσιο χώρο. Το τουρκολιβυκό μνημόνιο, οι αντιπαραθέσεις για τις έρευνες, οι θαλάσσιες διασυνδέσεις και η ρητορική της «Γαλάζιας Πατρίδας» δείχνουν τη διάθεση της Άγκυρας να καταστεί αναγκαίος συνομιλητής για ολοένα περισσότερες δραστηριότητες στην περιοχή. Οι χάρτες αμφισβητούμενων διεκδικήσεων δεν αποτελούν αποδεκτή διεθνή οριοθέτηση.
Το Κυπριακό προσθέτει την πιο οδυνηρή διάσταση. Η τουρκική κατοχή του βορείου τμήματος της Κύπρου συνεχίζεται πάνω από μισό αιώνα. Η μη αναγνώριση του αποσχιστικού μορφώματος αποτελεί διεθνές κεκτημένο της Κυπριακής Δημοκρατίας. Αν όμως η νέα διεθνής τάξη ανεχθεί ολοένα συχνότερα τετελεσμένα που επιβάλλονται διά της βίας, η Κύπρος θα βρεθεί απέναντι σε σοβαρούς κινδύνους. Γι’ αυτό το Κυπριακό πρέπει να αναδειχθεί ως ζήτημα ευρωπαϊκής ασφάλειας, διεθνούς δικαίου και στρατηγικής σταθερότητας, όχι ως μία στενά διμερής εκκρεμότητα.
Τρία σενάρια για την περιφερειακή τάξη — και το ελληνικό δίλημμα
Στο νέο περιβάλλον μπορούν να περιγραφούν τρεις πιθανές εκδοχές —σενάρια, όχι προβλέψεις. Η πρώτη είναι μια περιοχή όπου η Τουρκία αποκτά δεσπόζοντα ρόλο σε μεγάλο μέρος της Ανατολικής Μεσογείου, με ανοχή ορισμένων μεγάλων δυνάμεων. Η δεύτερη είναι μια ανταγωνιστική ισορροπία Τουρκίας, Ισραήλ, Αιγύπτου και άλλων κρατών, στην οποία η Ελλάδα θα αναζητά ευκαιρίες αλλά θα ζει σε περιβάλλον αστάθειας. Η τρίτη, προτιμότερη εκδοχή, είναι μια περισσότερο συνεργατική περιφερειακή τάξη, με σεβασμό στο διεθνές δίκαιο, θεσμοθετημένη ασφάλεια και αμοιβαίο οικονομικό όφελος.
Και στα τρία σενάρια η θέση της Ελλάδας δεν θα κριθεί αποκλειστικά από τη στάση των συμμάχων της. Θα κριθεί από το εάν διαθέτει παραγωγική βάση, αποτρεπτική ισχύ, τεχνολογική επάρκεια, ενεργητική διπλωματία και εθνική στρατηγική. Άλλο πράγμα είναι να αποτελείς χρήσιμο χώρο για τη στρατηγική άλλων και άλλο να διαθέτεις δική σου στρατηγική. Ένα λιμάνι, μια βάση ή ένας ενεργειακός διάδρομος προσφέρουν αξία· δεν μετατρέπουν όμως αυτομάτως τη χώρα σε αυτενεργό γεωπολιτικό υποκείμενο.
Από την Ελλάδα ως κράτος στον Ελληνισμό ως οικουμενικό δίκτυο
Στο σημείο αυτό φθάνουμε στο σημαντικότερο, κατά τη γνώμη μου, ερώτημα. Τι Ελλάδα χρειαζόμαστε για τον κόσμο που αναδύεται; Μια χώρα που θα περιορίζεται στη διαρκή αναζήτηση προστάτη ή μια χώρα που θα δημιουργεί τους συντελεστές μιας δικής της διεθνούς παρουσίας; Για να απαντήσουμε πρέπει να διακρίνουμε την Ελλάδα ως συγκροτημένο κράτος από τον Ελληνισμό ως μακρά ιστορική και πολιτιστική πραγματικότητα. Το πρώτο έχει σύνορα και περιορισμένες υλικές δυνατότητες. Ο δεύτερος αναπτύχθηκε επί αιώνες μέσα από σχέσεις που υπερέβαιναν τα όρια κάθε συγκεκριμένου κράτους.
Από τις αρχαίες πόλεις των μικρασιατικών ακτών, της Σικελίας και της Κάτω Ιταλίας μέχρι τον Εύξεινο Πόντο, ο Ελληνισμός υπήρξε ένα πολυκεντρικό δίκτυο πόλεων, εμπορικών ανταλλαγών, γλώσσας, παιδείας και στοχασμού. Ο Θαλής στη Μίλητο, ο Ηράκλειτος στην Έφεσο, ο Παρμενίδης στην Ελέα, ο Δημόκριτος στα Άβδηρα και ο Πυθαγόρας στη Σάμο και την Κάτω Ιταλία υπενθυμίζουν ότι η πνευματική δημιουργία δεν γεννήθηκε αποκλειστικά σε μία πρωτεύουσα. Η Αθήνα υπήρξε τεράστιο εργαστήρι σύνθεσης και δημιουργίας· δεν υπήρξε, όμως, η μοναδική εστία του ελληνικού πολιτισμού.
Με την ελληνιστική επέκταση, την Αλεξάνδρεια, την Αντιόχεια, την Πέργαμο και τη Ρόδο, η ελληνική γλώσσα και παιδεία απέκτησαν οικουμενική λειτουργία. Στον ρωμαϊκό και βυζαντινό κόσμο διαμορφώθηκαν νέες συνθέσεις με τη ρωμαϊκή πολιτική παράδοση και τον χριστιανισμό. Καμία από αυτές τις ιστορικές περιόδους δεν ήταν απαλλαγμένη από συγκρούσεις και σχέσεις εξουσίας. Εκείνο που αξίζει να αναζητήσουμε σήμερα δεν είναι η αναβίωση της αυτοκρατορίας αλλά η ικανότητα δημιουργίας δικτύων, σχέσεων και πολιτιστικής παρουσίας πέρα από τα σύνορα.
Αυτή η αντίληψη βρίσκεται σε αντίθεση με την υπερσυγκεντρωτική οργάνωση του σύγχρονου ελληνικού κράτους. Έχω χρησιμοποιήσει τον όρο «αθηναϊσμός» για μια ιδεολογία που ταυτίζει σχεδόν αποκλειστικά το πολιτικό, οικονομικό και πολιτιστικό κέντρο με τη συνολική έκφραση του Ελληνισμού. Δεν στρέφεται ο όρος κατά των κατοίκων της Αθήνας ούτε υποτιμά τον ρόλο της πρωτεύουσας. Περιγράφει την προβληματική σχέση ανάμεσα σε ένα υπερενισχυμένο κέντρο και σε μια συχνά αποδυναμωμένη περιφέρεια.
Η δημογραφική αποψίλωση, η παραγωγική υποχώρηση και η συγκέντρωση ανθρώπινου κεφαλαίου σε έναν περιορισμένο χώρο δεν είναι μόνο εσωτερικά προβλήματα διοίκησης. Είναι και ζητήματα εθνικής ασφάλειας και γεωπολιτικής ισχύος. Δεν μπορείς να διακηρύσσεις την ανάγκη πολυπολικού κόσμου και να αποδέχεσαι στο εσωτερικό σου την απόλυτη κυριαρχία ενός μόνο κέντρου.
Η Ανατολή, οι ιστορικές κοινότητες και η πολιτιστική διπλωματία
Η Τουρκία αξιοποιεί συστηματικά την ιστορική της μνήμη, τη θρησκεία, τις πολιτιστικές σχέσεις και τις οθωμανικές διασυνδέσεις της. Η Ελλάδα διαθέτει διαφορετικό, αλλά σημαντικό ιστορικό κεφάλαιο στην Ανατολή. Η παρουσία του Ελληνισμού στην Αλεξάνδρεια, στην Αντιόχεια, στην Κωνσταντινούπολη και στην Ιερουσαλήμ, καθώς και η διαδρομή σημαντικών εκκλησιαστικών, εκπαιδευτικών και πολιτιστικών θεσμών, αποτελούν μέρος μιας μακράς κοινής ιστορίας.
Εδώ χρειάζεται ακρίβεια και σεβασμός. Η Ορθοδοξία δεν ταυτίζεται με τον Ελληνισμό. Οι αραβόφωνες ορθόδοξες κοινότητες διαθέτουν δικές τους ταυτότητες και ιστορικές εμπειρίες. Η αναγνώριση αυτής της αυτοτέλειας αποτελεί προϋπόθεση δημιουργικής σχέσης. Η Ελλάδα θα μπορούσε να αναπτύξει υποτροφίες, διαπανεπιστημιακές συνεργασίες, κέντρα ελληνικών και ανατολικών σπουδών, προγράμματα συντήρησης μνημείων και κοινές πρωτοβουλίες για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς και της θρησκευτικής ελευθερίας.
Δεν προτείνεται η εργαλειοποίηση της Εκκλησίας ή των κοινοτήτων για κρατικές σκοπιμότητες. Προτείνεται να πάψει η χώρα να αντιμετωπίζει τον πολιτισμό ως διακοσμητικό στοιχείο της διπλωματίας. Οι ανθρώπινες σχέσεις, η επιστήμη, η εκπαίδευση και η πολιτιστική επικοινωνία συνιστούν μακροχρόνιους συντελεστές διεθνούς επιρροής.
Η διασπορά, η ναυτιλία και η Θεσσαλονίκη
Η Ελλάδα δεν εξαντλείται στον πληθυσμό της επικράτειάς της. Η διεθνής ελληνική διασπορά διαθέτει επιχειρηματίες, επιστήμονες, πανεπιστημιακούς, επαγγελματίες και κοινότητες που μπορούν να αναπτύσσουν σχέσεις μεταξύ τους και με τη χώρα. Η πολιτική για τη διασπορά δεν πρέπει να περιορίζεται στις εθνικές επετείους και στη νοσταλγία. Χρειάζονται θεσμοθετημένα δίκτυα αμοιβαίας δημιουργίας στον χώρο της γνώσης, της επιχειρηματικότητας, της τεχνολογίας, της έρευνας και του πολιτισμού.
Η ελληνική ναυτιλία δείχνει ότι μια μικρή χώρα μπορεί να ασκεί ισχυρή διεθνή επιρροή σε συγκεκριμένο κλάδο. Το ζητούμενο είναι αυτή η δυνατότητα να διασυνδεθεί πιο οργανικά με τη ναυπηγική, την εκπαίδευση, τη βιομηχανία, τα λιμάνια, τη συντήρηση και την ενεργειακή μετάβαση. Δεν αρκεί να διαθέτουμε ένα διεθνές πλεονέκτημα. Πρέπει να δημιουργούμε γύρω του ένα οικοσύστημα παραγωγικής ισχύος.
Η Θεσσαλονίκη αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα ανεκμετάλλευτης δυνατότητας. Είναι πόλη με ελληνιστική καταγωγή, ρωμαϊκή μνήμη, βυζαντινή συνέχεια και μακρά πολυπολιτισμική εμπειρία. Η Εγνατία, το λιμάνι, οι σχέσεις με τα Βαλκάνια και τον Εύξεινο Πόντο, τα πανεπιστήμια και η γεωγραφική της θέση μπορούν να υποστηρίξουν έναν πολύ μεγαλύτερο ρόλο. Μπορεί να γίνει κέντρο βαλκανικών, παρευξείνιων και ανατολικομεσογειακών σπουδών, τόπος τακτικού διαλόγου, τεχνολογικής συνεργασίας και παραγωγικής διασύνδεσης.
Η αναβάθμιση της Θεσσαλονίκης δεν σημαίνει μεταφορά του συγκεντρωτισμού από την Αθήνα σε μια δεύτερη πρωτεύουσα. Η ίδια λογική πρέπει να αφορά την Αλεξανδρούπολη, τα Ιωάννινα, την Πάτρα, την Κρήτη, τον Βόλο και τα νησιά του Αιγαίου. Ο χώρος Θεσσαλονίκη–Κρήτη–Κύπρος μπορεί να νοηθεί ως στρατηγικό τρίγωνο διασύνδεσης και συνεργασίας, όχι ως σχήμα εδαφικής οριοθέτησης. Η πολυκεντρική ανάπτυξη είναι προϋπόθεση για να διαθέτει η Ελλάδα περισσότερους ενεργούς διεθνείς ορίζοντες.
Οι έξι πυλώνες μιας ελληνικής στρατηγικής για τον νέο κόσμο
Μια νέα πολιτική φιλοσοφία δεν μπορεί να παραμένει άσκηση νοσταλγίας ή αφηρημένη διακήρυξη. Χρειάζεται συγκεκριμένες επιλογές, με ορίζοντα μεγαλύτερο από έναν εκλογικό κύκλο. Έξι αλληλένδετοι πυλώνες θα μπορούσαν να στηρίξουν μια σύγχρονη στρατηγική:
- Ισχυρή αποτροπή και εθνική ασφάλεια. Η πολιτιστική παρουσία δεν υποκαθιστά τη δυνατότητα υπεράσπισης κυριαρχίας, συνόρων και δικαιωμάτων.
- Παραγωγική και τεχνολογική ανασυγκρότηση. Ανθεκτικές εφοδιαστικές αλυσίδες, εγχώρια έρευνα, αμυντική βιομηχανία και πραγματική δυνατότητα συμμετοχής στην παραγωγή προηγμένων συστημάτων.
- Πολυκεντρική εσωτερική οργάνωση. Ισχυρές περιφέρειες, ουσιαστική αποκέντρωση αρμοδιοτήτων και πόρων, παραγωγικά κέντρα και δυναμικά πανεπιστήμια εκτός του ενός μητροπολιτικού πυρήνα.
- Πολυδιάστατη διπλωματία. Σταθερή ευρωπαϊκή και συμμαχική ένταξη, με πρωτοβουλίες στα Βαλκάνια, στην Ανατολική Μεσόγειο, στον αραβικό κόσμο, στην Ινδία και στην ευρύτερη Ασία.
- Παιδεία, επιστήμη και πολιτισμός. Δημιουργία σύγχρονου έργου, όχι απλώς επίκληση της κληρονομιάς των προγόνων.
- Οικουμενικά δίκτυα Ελληνισμού. Ουσιαστική συνεργασία με τη διασπορά, τις πολιτιστικές και επιστημονικές κοινότητες και την Κυπριακή Δημοκρατία ως ανεξάρτητο, ισότιμο κράτος.
Οι πυλώνες αυτοί λειτουργούν ως σύνολο. Η άμυνα χωρίς παραγωγή δημιουργεί εξάρτηση. Η διπλωματία χωρίς εσωτερική ισχύ οδηγεί σε συμβολικές κινήσεις. Η ιστορική κληρονομιά χωρίς σύγχρονη δημιουργία μετατρέπεται σε μουσείο. Η διεθνής διασπορά χωρίς δίκτυα γνώσης και παραγωγής παραμένει μια ευκαιρία που συνεχώς επικαλούμαστε αλλά σπάνια οργανώνουμε.
Το δίδαγμα του 1944 και η ευθύνη του 2026
Ας επιστρέψουμε στο χαρτί του Οκτωβρίου 1944. Εκείνο το βράδυ, δύο μεγάλες δυνάμεις συζητούσαν για την Ελλάδα χωρίς την Ελλάδα. Σήμερα δεν γνωρίζουμε αν οι επαφές της Σεντζέν θα οδηγήσουν σε μια νέα, διαρκή διεθνή αρχιτεκτονική. Γνωρίζουμε όμως πως η δυνατότητα των μεγάλων δυνάμεων να ανταλλάσσουν παραχωρήσεις σε διαφορετικά γεωγραφικά θέατρα είναι υπαρκτή. Εκείνο που για μια μεγάλη δύναμη αποτελεί δευτερεύον διπλωματικό αντάλλαγμα μπορεί για ένα μικρό κράτος να αφορά ζητήματα ζωτικής σημασίας.
Αν η Ελλάδα αναζητά μόνο έναν προστάτη, θα παραμένει εξαρτημένη από την ιεράρχηση των συμφερόντων του. Αν αναζητά μόνο καταφύγιο στο ένδοξο παρελθόν, θα αντιμετωπίζει την Ιστορία της ως μουσειακό αντικείμενο. Αν περιορίζει τον Ελληνισμό στα διοικητικά και πνευματικά όρια μίας πρωτεύουσας, θα ακυρώνει μέρος των δυνατοτήτων του.
Χρειαζόμαστε ένα ισχυρό ελληνικό κράτος και έναν οικουμενικό Ελληνισμό. Ένα κράτος που θα υπερασπίζεται αποφασιστικά την κυριαρχία του και έναν πολιτισμό που θα αναπτύσσει ισότιμες σχέσεις πέρα από τα σύνορα. Μια χώρα με πολλά δημιουργικά κέντρα και έναν Ελληνισμό με πολλούς διεθνείς ορίζοντες. Η Ελλάδα δεν μπορεί μόνη της να καθορίσει τη νέα παγκόσμια τάξη. Μπορεί, όμως, να επηρεάσει τη θέση που θα καταλάβει σε αυτήν.
Το μέλλον του Ελληνισμού δεν βρίσκεται στην ανασύσταση του παρελθόντος του. Βρίσκεται στην ανάκτηση της δημιουργικής λογικής που τον κατέστησε διαχρονικό και οικουμενικό. Αυτή μπορεί να είναι η ουσιαστικότερη απάντηση στις προκλήσεις της μετά την Pax Americana εποχής.
Πηγές και φωτογραφικά τεκμήρια της παρουσίασης
Το κείμενο αποτελεί δημοσιογραφική επεξεργασία του σχεδιαγράμματος «ΟΜΙΛΙΑ.docx» και των αναλυτικών σημειώσεων της παρουσίασης «ΤΕΛΙΚΗ ΟΜΙΛΙΑ ΣΕ PP.pptx». Οι φωτογραφίες, οι χάρτες και τα σχηματικά διαγράμματα αποδίδονται μέσα στις διαφάνειες όπως περιλαμβάνονταν στο αρχικό υλικό. Δεν έχουν επαληθευθεί ανεξάρτητα όλες οι επιμέρους αναφορές, τα δικαιώματα χρήσης και οι χρονολογίες των φωτογραφικών αρχείων. Οι χάρτες των γεωπολιτικών εκδοχών είναι ενδεικτικοί και δεν αποτελούν νομικές οριοθετήσεις.
Ενδεικτικές πηγές της ομιλίας: Κοινή διακήρυξη ΗΠΑ–Ρωσίας–Κίνας, 19.11.2026 · SIPRI, στρατιωτικές δαπάνες 2025 · Zbigniew Brzezinski, The Grand Chessboard (1997) · Henry Kissinger, Diplomacy (1994) · John Mearsheimer, The Tragedy of Great Power Politics (2001) · Richard Haass και Charles Kupchan, The New Concert of Powers (2021).


