epaselect epa08173197 US President Donald J. Trump (R) shakes hands with Prime Minister of Israel Benjamin Netanyahu while unveiling his Middle East peace plan in the East Room of the White House, in Washington, DC, USA, 28 January 2020. US President Donald J. Trump's Middle East peace plan is expected to be rejected by Palestinian leaders, having withdrawn from engagement with the White House after Trump recognized Jerusalem as the capital of Israel. The proposal was announced while Netanyahu and his political rival, Benny Gantz, both visit Washington, DC. EPA/MICHAEL REYNOLDS
Του Αλέξη Λεκάκη Κερκυραίου
Ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ σε κοινή συνέντευξη τύπου με τον Ισραηλινό πρωθυπουργό στο Οβάλ Γραφείο στις 7 Απριλίου προέβη σε άνευ προηγουμένου εγκωμιαστικούς ύμνους προς το πρόσωπο του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν.
Συγκεκριμένα, ερωτηθείς από μια δημοσιογράφο της ισραηλινής Χααρέτζ για τον τουρκικό ρόλο στη Συρία, ο Αμερικανός πρόεδρος διατράνωσε ότι:
“Λοιπόν, έχω εξαιρετικές σχέσεις με έναν άνδρα που ονομάζεται Ερντογάν. Έχετε ακούσει για αυτόν; … Και τυχαίνει να τον συμπαθώ κι εκείνος να με συμπαθεί, και ξέρω ότι ο Τύπος θα θυμώσει πολύ. ‘[Ο Τύπος θα λέει ότι] Συμπαθεί τον Ερντογάν,’ αλλά τον συμπαθώ και με συμπαθεί και δεν είχαμε ποτέ πρόβλημα και περάσαμε πολλά και δεν είχαμε ποτέ πρόβλημα.
Πάντα παίρναμε, όπως θυμάστε, πήραμε τον πάστορά μας πίσω από την Τουρκία. Το θυμάσαι; Κι αυτό ήταν μια μεγάλη υπόθεση εκείνη την εποχή και τον πήραμε πίσω.
Και είπα στον Πρωθυπουργό, είπα, Μπίμπι αν έχεις πρόβλημα με την Τουρκία, πραγματικά πιστεύω ότι μπορώ να το λύσω. Έχω μια πολύ, πολύ καλή σχέση με την Τουρκία και με τον ηγέτη της. Και νομίζω ότι θα μπορέσουμε να το λύσουμε. Ελπίζω, λοιπόν, να μην είναι πρόβλημα. Δεν νομίζω ότι θα είναι πρόβλημα.
Τώρα, τούτων λεχθέντων, πιστεύω ότι ήταν η Τουρκία και του [Ερντογάν] το είπα αυτό. Το είπα. Είπα, ‘Συγχαρητήρια. Έκανες αυτό που κανείς δεν μπόρεσε να κάνει εδώ και δύο χιλιάδες χρόνια. Έχεις καταλάβει τη Συρία με διαφορετικά ονόματα, αλλά το ίδιο πράγμα. Είπα, την έχεις καταλάβει.’ Την έχει καταλάβει μέσω αντιπροσώπων.
Λέει [ο Ερντογάν], ‘Όχι, όχι, όχι, όχι, όχι, δεν ήμουν εγώ.’ Είπα, ‘Ήσουν εσύ. Αλλά δεν πειράζει. Δεν χρειάζεται να το πεις.’ ‘Λοιπόν, κατά κάποιον τρόπο ίσως ήμουν εγώ [απάντησε ο Ερντογάν].’
Σύμφωνοι. Αλλά αυτό που έκανε, είναι σκληρός τύπος. Είναι πολύ έξυπνος. Και έκανε κάτι που κανείς δεν μπορούσε να κάνει. Καταλαβαίνεις; Πρέπει να του το αναγνωρίσεις.”
Τέλος, στρεφόμενος προς τον Νετανιάου, ο Τραμπ ξεκαθάρισε ότι “Όποιο πρόβλημα έχεις με την Τουρκία, νομίζω ότι μπορώ να το λύσω. Εννοώ, αρκεί να είσαι λογικός. Πρέπει να είσαι λογικός. Πρέπει να είμαστε λογικοί.”
Είναι γεγονός ότι τα φίλια αισθήματα του Τραμπ προς τον Ερντογάν είναι γνωστά. Έχουν, άλλωστε, ομολογηθεί και παλαιότερα από τον Τραμπ, αλλά και καταγραφεί αναλυτικά σε ένα βιβλίο από τον πρώην σύμβουλο εθνικής ασφαλείας του, τον Τζον Μπόλτον.
Ωστόσο, τούτη τη φορά ο Αμερικανός πρόεδρος δεν άφησε κανένα περιθώριο αμφιβολίας ή παρερμηνείας. Μάλιστα, έκανε μπροστά στις τηλεοπτικές κάμερες σύσταση στον Νετανιάου να είναι λογικός με την Τουρκία.
Σε ορισμένους συντηρητικούς κύκλους της χώρας μας εμφανίζονται ψευδαισθήσεις ότι η διοίκηση Τραμπ υιοθετεί μια τάχα σκληρή γραμμή εναντίον της Τουρκίας. Ωστόσο, ο ίδιος ο Τραμπ τους εκθέτει ανεπανόρθωτα. Εν ολίγοις, οι χθεσινές δηλώσεις του Τραμπ καταρρίπτουν με τον πλέον εμφατικό τρόπο τον ανωτέρω ευσεβοποθισμό.
Ο αρχηγός ΓΕΕΘΑ στη συνέντευξή του στην «Κ» αναλύει τη νέα φιλοσοφία των Ενόπλων Δυνάμεων της χώρας και εξηγεί γιατί θεωρεί ότι σήμερα μπορούν να ανταποκριθούν ταχύτερα σε μία κρίση ανάλογη με εκείνη του 2020
Βασίλης Νέδος
ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ
07.04.2025
Οι Ελληνικές Ενοπλες Δυνάµεις µπορούν να ανταποκριθούν ακόµα ταχύτερα σε µια κρίση ανάλογη µε εκείνη του 2020 µε βάση τις νέες δυνατότητες που διαθέτουν, λέει σε αποκλειστική συνέντευξή του στην «Κ» ο αρχηγός ΓΕΕΘΑ Δηµήτρης Χούπης.
Οι νέες δυνατότητες των Ενόπλων Δυνάµεων, όπως λέει, αναδεικνύουν το φυσικό πλεονέκτηµα που δίνει το νησιωτικό ανάγλυφο της χώρας, ενώ την ίδια ώρα αποκτάται δυνατότητα στρατηγικού πλήγµατος.
Ο κ. Χούπης χαρακτηρίζει τις σχέσεις των Ενόπλων Δυνάµεων µε εκείνες του Ισραήλ ως ένα γάµο στρατηγικό και αµοιβαία επωφελή.
– Την Πέµπτη ο πρωθυπουργός παρουσίασε στη Βουλή τον 12ετή Μακροπρόθεσµο Προγραµµατισµό Αµυντικών Εξοπλισµών. Ποια είναι η φιλοσοφία τους;
– Είναι ευχάριστο ότι για πρώτη φορά, µε την κατεύθυνση της πολιτικής ηγεσίας, υλοποιείται στην πράξη ένα πρόγραµµα ουσιαστικά µακροπρόθεσµο. Ως τώρα δεν κάναµε το λογικό. Δηλαδή να ξεκινάµε από την απειλή, να φτάνουµε στις επιχειρησιακές απαιτήσεις που επιβάλλει αυτή η απειλή, στη συνέχεια να πηγαίνουµε στους εξοπλισµούς που καλύπτουν τις επιχειρησιακές απαιτήσεις και συνακόλουθα να φτάνουµε στη στελέχωση µε προσωπικό όλων αυτών των δυνατοτήτων.
Αν διαταραχθεί αυτή η µονοσήµαντη σχέση ουσιαστικά δηµιουργείται τεράστιο πρόβληµα. Αν προχωρούσαµε σε ένα µεγάλο εξοπλιστικό πρόγραµµα, για παράδειγµα, να αγοράζαµε πρώτα 1.000 αυτοκινούµενα πυροβόλα και να φτιάχναµε 50 µονάδες, θα προέκυπτε πρόβληµα διότι εν συνεχεία θα έπρεπε να δούµε αν όντως µας χρειάζονταν και αν πράγµατι διαθέταµε τον κόσµο για να το στελεχώσουµε.
Αρα προχωρήσαµε στον σχεδιασµό της Νέας Δοµής Δυνάµεων και στη συνέχεια φτάσαµε στα εξοπλιστικά και όχι το, λανθασµένο, αντίστροφο που γινόταν µέχρι πρόσφατα.
Ο πρωθυπουργός και ο υπουργός Εθνικής Αµυνας έδωσαν πρώτοι το σήµα για την προώθηση αυτού του νέου µεταρρυθµιστικού πλαισίου.
– Ανακοινώθηκε µια γενική γραµµατεία Εθνικής Ασφάλειας. Τι ρόλο θα έχει;
– Θα είναι η αναβαθµισµένη παρουσία του Συµβούλου Ασφαλείας στο πλευρό του πρωθυπουργού, στο ΚΥΣΕΑ και σε όλες τις εκφάνσεις του διυπουργικού ρόλου και συντονισµού που χρειάζεται η εθνική ασφάλεια. Η πληροφορία τρέχει πάρα πολύ γρήγορα και η διαχείριση της πληροφορίας είναι κοµβικής σηµασίας.
– Η διαχείριση της πληροφορίες είναι, καταλαβαίνω, κεντρική και για τον σχεδιασµό των εξοπλισµών…
– Πράγµατι. Ουσιαστικά όλο το πλέγµα της Διοίκησης και Ελέγχου ή της Διοίκησης Πυρός ή της Διοίκησης Δυνατοτήτων, θα λειτουργεί µε τρόπο ώστε, δικτυοκεντρικά, όλες οι αποφάσεις να εκτελούνται ταχέως. Και, βεβαίως, αυτή η πληροφορία θα είναι κρίσιµη ώστε οι µικροί ηγέτες στο πεδίο, οι ηγήτορες να µπορούν να κινηθούν άµεσα και χωρίς καθυστέρηση µε βάση τις ευθύνες και τις αρµοδιότητές τους.
– Η µείωση µονάδων στοχεύει σε αυτή την ευελιξία;
– Υπήρχε ένα οργανωτικό σχήµα αραιό ως προς τη στελέχωση. Και ο χρόνος ετοιµότητας και διαθεσιµότητας των τµηµάτων αυτών σε σχέση µε τις κρίσεις που περιµένουµε, δεν ήταν ικανός να µας δώσει το αποτέλεσµα στον τόπο και τον χρόνο που χρειαζόταν.
Οι νέες φρεγάτες – Μια φρεγάτα FDI έχει αντιαεροπορική και αντιπυραυλική δυνατότητα 180 χιλιόμετρα γύρω από το φυσικό της μέγεθος. Aρα αναπτύσσονται δυνατότητες σε όλη την περιοχή του γεωστρατηγικού μας ενδιαφέροντος, από την Κρήτη έως την Κύπρο, αλλά και στο Αιγαίο.
– Γίνεται και µια προσπάθεια µεταρρύθµισης της θητείας, κυρίως όµως του συστήµατος εφεδρείας.
– Το σύστηµα θα αποµακρυνθεί από την παλαιά µορφή κλήσης των εφέδρων. Θα είναι άµεσα συνδεδεµένοι µε τη µονάδα. Η µονάδα θα µπορεί πολύ γρήγορα µε διάφορα εργαλεία (όπως το gov.gr) να επικοινωνεί άµεσα µε τον έφεδρο. Για να γίνει αυτό πρέπει η σχέση µε τη µονάδα και τον σχηµατισµό να είναι ενεργή σε σηµαντικό βαθµό. Πάνω απ’ όλα, βέβαια, πρέπει να σηµειωθεί ότι αυτή η σύνδεση θα οφείλεται στην εθελοντική συµµετοχή του εφέδρου και όχι υποχρεωτικά για όλους.
– Μέσω της Ε.Ε. µπορούν να αυξηθούν οι αποτρεπτικές δυνατότητες;
– Το µέλλον της αµυντικής µας σχεδίασης τόσο σε εθνικό όσο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο, δεν έγκειται µόνο στην αύξηση του προϋπολογισµού, αλλά και στην ευθυγράµµιση των προσπαθειών µας, για συνολική ενίσχυση των αµυντικών δυνατοτήτων της Ε.Ε. Οσοι είναι επιφορτισµένοι µε τις εν λόγω αποφάσεις επιβάλλεται όπως συνειδητοποιήσουν ότι η Ευρώπη χρειάζεται γενναίες αποφάσεις για τη συνέχιση της ιστορικής διαδροµής της. Η Ευρώπη οφείλει να σταθεί µπροστά στα πολλά διλήµµατα ασφαλείας. Να λάβει υπόψη ότι η ελπίδα δεν αποτελεί επ’ ουδενί αποτελεσµατική στρατηγική. Τελικά η Ιστορία συντάσσεται και τιµά πάντοτε τους νικητές.
– Ο πόλεµος στην Ουκρανία προσέφερε διδάγµατα…
– Πράγµατι. Μετά ένα πολύ µεγάλο χρονικό διάστηµα φθοράς δεν υπάρχουν σηµαντικά εδαφικά κέρδη. Διότι ο αγώνας στο έδαφος δίνει ιδιαίτερο βάρος στον µαχητή ως µονάδα στο πεδίο της µάχης. Σε πάρα πολλές περιπτώσεις βλέπουµε ότι ένας µαχητής µε κάποιο τερµατικό να µπορεί να θέτει εκτός επιχειρήσεων µια ολόκληρη µονάδα, η οποία ουσιαστικά είναι πάρα πολύ δύσκολη στη διοίκηση και στον έλεγχο.
Μετά, ένα πρόσθετο δίδαγµα είναι πως τα drones, τα περιφερόµενα πυροµαχικά, µε πολύ χαµηλό κόστος, επιτυγχάνουν χτυπήµατα σε πολύ µεγάλο βάθος στρατηγικής αξίας. Και αυτό γίνεται καθηµερινά µέσω της ανάπτυξης της καινοτοµίας και εργαλείων που παρήχθησαν στη διάρκεια των µαχών.
Δηλαδή µέσα από την Ουκρανία προέκυψαν επιχειρησιακές ανάγκες στις οποίες η καινοτοµία έδωσε λύσεις. Αυτό έγινε µε τα drones, την επιτήρηση, τα γεωγραφικά, τη δύναµη των δορυφόρων, την παροχή και αξιοποίηση πληροφορίας.
Ουσιαστικά από τον εντοπισµό µέχρι την προσβολή ο χρόνος έχει µειωθεί, όπως και η δυνατότητα αντίδρασης.
Σε όλα αυτά υπάρχει ένα προαπαιτούµενο: Πρέπει να δοθεί ευελιξία στους διοικούντες να παίρνουν αποφάσεις στον βαθµό τους και στη θέση τους.
Είδαµε από την πλευρά της Ρωσίας ένα δυσκολοδιοίκητο µηχανισµό λήψης αποφάσεων. Επίσης τα χτυπήµατα σε βάθος, είτε µε drones είτε µε πυραυλικά στρατηγικά όπλα, έχουν δηµιουργήσει ένα περιβάλλον από απόσταση προσβολής. Πολλές φορές αυτό γίνεται σε συνδυασµό µε τις διαστηµικές επικοινωνίες και πληροφορίες.
Επιπλέον, η Μαύρη Θάλασσα έχει γίνει µια λίµνη και οι ναυτικές δυνάµεις είναι εγκλωβισµένες και δέσµιες των δυνατοτήτων που υπάρχουν. Το ίδιο και στρατηγικές εγκαταστάσεις στην ξηρά.
Γενικά η καινοτοµία καταργεί εξοπλιστικά µέσα σε µια ώρα.
Ταχύτεροι από το 2020 – Οι δυνατότητές μας πλέον δίνουν φυσικό πλεονέκτημα, που σε κάθε περίπτωση προσδιορίζει ένα πολύ καλύτερο περιβάλλον ανταπόκρισης στην κρίση απ’ ό,τι το 2020. Η ανταπόκρισή μας πλέον μπορεί να είναι ταχύτερη.
– Πώς φέρνουµε τα διδάγµατα της Ουκρανίας στο ελληνικό πεδίο;
– Εµείς κοιτάµε τι είναι αναγκαίο στο δικό µας περιβάλλον. Ολο το εξοπλιστικό πρόγραµµα στοχεύει να προσαρµοστούµε σε αυτό το νέο γεωστρατηγικό περιβάλλον.
Εχουµε ένα περιβάλλον µε πάρα πολλά νησιά. Κάθε νησί ως χερσαίος χώρος θα δίνει συνεισφορά στην αεράµυνα, απελευθερώνοντας τα µαχητικά αεροσκάφη και τις µονάδες επιφανείας από τον αποκλειστικό ρόλο στο Αιγαίο ή την Ανατολική Μεσόγειο.
Με την αεράµυνα, το πυραυλικό πυροβολικό, τους αντιπλοϊκούς και αντιβαλλιστικούς πυραύλους, τις ανθυποβρυχιακές δυνατότητες, αξιοποιείται η γεωγραφία της χώρας. Εξασφαλίζουµε την αποτρεπτική δυνατότητά µας. Και την ίδια στιγµή δεν χάνουµε τη δυνατότητά µας για στρατηγικά πλήγµατα σε βάθος.
-Eχουµε και στρατηγικά όπλα στην εξίσωση πια…
– Ναι, µε δυνατότητες πολλών εκατοντάδων χιλιοµέτρων, µέχρι και χιλίων. Παράλληλα, η εγκατάσταση των συστηµάτων της «Ασπίδας του Αχιλλέως», δίνει τη δυνατότητα χτυπηµάτων µε βλήµατα, αλλά και ηλεκτρονικού πολέµου. Ο θόλοςδεν καταρρίπτει µόνο µε βλήµατα, αλλά έχει και δυνατότητες ηλεκτρονικής προσβολήςπου θα χρησιµοποιείται σε περίπτωση κορεσµού ενός στόχου.
Φυσικά υπάρχει και αντιαεροπορική και αντιπυραυλική δυνατότητα και στις νέες µονάδες του Πολεµικού Ναυτικού. Μια φρεγάτα FDI έχει 180 χιλιόµετρα γύρω από το φυσικό της µέγεθος. Αρα αναπτύσσονται δυνατότητες σε όλη την περιοχή του γεωστρατηγικού µας ενδιαφέροντος, από την Κρήτη έως την Κύπρο αλλά και στο Αιγαίο.
– Το 2020 ζήσαµε µια κρίση. Το 2025 είµαστε σε καλύτερη φάση από πλευράς δυνατοτήτων;
– Οι δυνατότητές µας πλέον δίνουν φυσικό πλεονέκτηµα που σε κάθε περίπτωση προσδιορίζει ένα πολύ καλύτερο περιβάλλον ανταπόκρισης στην κρίση. Η ανταπόκρισή µας πλέον µπορεί να είναι ταχύτερη. Η σχέση μας με το Ισραήλ έχει στρατηγικό βάθος
– Τι θα λέγατε σε έναν νέο που είναι 18 ετών και θέλει να κάνει καριέρα στις Ενοπλες Δυνάµεις;
– Και οι δύο γιοι µου και ο γαµπρός µου είναι νεαροί αξιωµατικοί. Hταν προσωπική επιλογή τους. Eχω διατελέσει διοικητής στη Σχολή Ευελπίδων και θα πω στους νέους σήµερα αυτό που έλεγα και στους γονείς των σπουδαστών. Καταρχάς είναι δική τους επιλογή. Δεν είναι χώρος που µπορεί να οδηγήσει στον πλουτισµό και διέπεται από κάποιες αρχές και αξίες.
Με τις τελευταίες πρωτοβουλίες της κυβέρνησης εξασφαλίζεται ότι ο αξιωµατικός θα έχει µια αξιοπρεπή διαβίωση για να µπορεί να είναι ελεύθερος στην άσκηση των καθηκόντων του χωρίς άγχος. Αυτό, βεβαίως, δεν θα πρέπει να οδηγεί σε µια δηµοσιοϋπαλληλική σχέση µε το λειτούργηµα.
Ο αξιωµατικός θα πρέπει να είναι ταγµένος και δεδοµένος για την υπηρεσία. Ο δρόµος έχει µια αποστολή: αφοσίωση στο καθήκον. Για εµάς η φιλοπατρία δεν είναι κάτι απροσδιόριστο. Είναι άµεσα συνδεδεµένη µε το υπέρτατο αγαθό, τη θυσία της ζωής για την πατρίδα.
– Η νέα µορφή των Ενόπλων Δυνάµεων προϋποθέτει να µπουν στις παραγωγικές σχολές και νέες ειδικότητες, για παράδειγµα της τεχνολογίας πληροφοριών (ΙΤ).
– Τα νέα οπλικά συστήµατα πρέπει να έχουν χειριστές µε τη δυνατότητα να τα χειρίζονται. Και θα έχουν. Θα βγαίνουν από τα Ανώτατα Στρατιωτικά Εκπαιδευτικά Ιδρύµατα καταρτισµένοι. Θα πρέπει, βέβαια, όπως προχωρά η τεχνολογία να υπάρχει και αυτό που λέµε διά βίου µάθηση, διά βίου γνώση. Και ταυτόχρονα θα υπάρχουν κάποιοι περιορισµοί. Οταν η πατρίδα έχει δαπανήσει κάποια χρήµατα και προσπάθεια για να εκπαιδεύσει ένα στέλεχος που θα χειρίζεται ένα συγκεκριµένο σύστηµα, δεν θα πρέπει να µπορεί να παίρνει αυτή την τεχνογνωσία εκτός Ενόπλων Δυνάµεων. Δηλαδή ο αξιωµατικός παραµένει κυρίως αξιωµατικός. Είναι ηθικό συµβόλαιο µε την πατρίδα.
– Συζητήθηκε η εµπλοκή της εγχώριας αµυντικής βιοµηχανίας. Η Ελλάδα τι µπορεί να κάνει;
– Λίγες, αλλά σοβαρές αµυντικές εταιρείες στην Ελλάδα εξάγουν σε 120 χώρες ανά την υφήλιο, χωρίς να αγοράζουµε εµείς. Πρόκειται για εταιρείες που άντεξαν στην κρίση, έδωσαν δουλειά σε πολλούς νέους επιστήµονες, έδειξαν δηλαδή ότι υπάρχει χώρος. Θέλουµε ανθρώπους να παραγάγουν και να υποστηρίξουν όλο αυτό το εξοπλιστικό πρόγραµµα.
– Πόσο στενές είναι οι σχέσεις µας µε τις ισραηλινές Ενοπλες Δυνάµεις;
– Πάρα πολύ στενές. Είναι µια συµµαχία µε πολύ µέλλον και πολύ στέρεες βάσεις. Η Ελλάδα και η Κύπρος δίνουν ένα στρατηγικό βάθος σε αυτή τη σχέση και για το έθνος του Ισραήλ. Στις Ενοπλες Δυνάµεις υπάρχει στρατηγικός σχεδιασµός σε βάθος, σε σχέση µε τις δυνατότητες που µπορούµε να αναπτύξουµε µε το Ισραήλ. Είναι ένας γάµος που είναι αµοιβαία επωφελής και για τα δύο έθνη. Οι Ενοπλες Δυνάµεις του Ισραήλ λειτουργούν µε βάση µια παραδοχή: Σαν να µην υπάρχει επόµενη µέρα στο πεδίο της επιχειρησιακής εγρήγορσης. Πρέπει, νοµίζω, κι εµείς να παραδειγµατιστούµε. Και να σκεφτούµε κατά πόσο µπορεί να προσαρµοστούµε κι εµείς, σε σχέση µε την απειλή που αντιµετωπίζουµε.
Με τον Νίκο Κανέλλο πρωτογνωριστήκαμε το 1982 όταν τοποθετήθηκε στην Δ/νση Ευρωπαικών Κοινοτήτων στο ΥΠΕΞ όταν ημουν Δ/ντης του Διπλωματικού Γραφείου του Υφυπουργού για θέματα Ευρωπαικής Ενωσης (Βαρφης-Παγκαλος).Διέκρινα αμέσως τον δυναμισμό που είχε για σκληρή δουλειά προς όφελος της Ελλάδας μας.Μετά χαθήκαμε ,ο καθένας στα πόστα του σε διάφορα μέρη του κόσμου.Πολλά τηλεγραφήματα του μου ερχόντουσαν σε κοινοποιηση από την καταπληκτική δράση σαν Γενικός Πρόξενος στο Αργυρόκαστρο το 1996 οπου έκανε το πάν για την προστασία των δικαιωμάτων της Ελληνικης μειονότητος εκεί.
Χρειάσθηκε ομως να συνταξιοδοτηθούμε και οι δύο για να αποκτήσουμε μια στενή σχέση συνεργαςίας .Ο Νίκος από τα Αμπελάκια και εγώ από το Αιγιο.Και οι δύο αναπνέαμε καθαρό ελληνικό αέρα,που μας επέτρεπε να σκεφτόμαστε καθαρά και πατριωτικά.
Στις 31 Μαρτιου 2022 αναλάβαμε την πρωτοβουλια των τριών Πρέσβεων για την ειρήνευση στην Ουκρανία,ο Νικος ,ο Πρέσβης Αλέξανδρος Κατράνης και εγώ.Προηγήθηκαν πολλές τηλεφωνικές και γραπτές επικονωνίες μεταξύ μας πριν καταλήξουμε στο τελικό σχέδιο.
Το ειρηνευτικό μας σχέδιο προέβλεπε διαπραγματεύσεις μεταξύ ΝΑΤΟ-Ρωσίας και Ουκρανίας –Ρωσίας.Προτείναμε όπως η εφαρμογή της Συμφωνίας μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας θα γίνει υπο την επίβλεψη παρατηρητων του ΟΑΣΕ που θα προέρχονται από κράτη που δεν ανήκουν στο ΝΑΤΟ.Εν κατακλείδη αναφέραμε ότι σε περίπτωση που δεν επιτευχθεί συμφωνία θα υπάρξουν καταστρεπτικά αποτελέσματα για την περιοχή και την ανθρωπότητα.Η πρωτοβουλία αυτή ετυχε δημοσιότητος από τα ξένα ΜΜΕ.
Με τον Νικο ειχαμε και αλλα σχέδια.Θα εκανα στα Αμπελακια μια βιβλιοπαρουσίαση του Βιβλίου μου όταν η Ελλάδα Τολμά που περιγράφει την απαγωγή του γερμανου μηχανικού Ριχτερ το 1911 που οργάνωσαν ελληνικες πατριωτικες και στρατιωτικές δυνάμεις στον Ολυμπο για να χαλάσουν οι σχέσεις Γερμανίας-Οθωμανικής Αυτοκρατορίας πριν από τον πρώτο Βαλκανικό Πόλεμο.Και λίγο πριν μας φύγει ο Νίκος θα ερχόταν στο Αιγιο,οπου θα τον φιλοξενούσα για να παρουσιάσει ωρισμένα από τα δικά του βιβλία .Μου το ανεβαλλε την τελευταια στιγμή για αργότερα .
Ο Νίκος είχε μια πλούσια καλλιτεχνική πλευρα.Εκτος από την γραφή του ηταν υπέροχος ζωγράφος και ειχε ζωγραφισει πολλούς πίνακες με υπέροχα χρώματα και συνθέσεις.
Εφυγε ξαφνικά από κοντά μας ενας πατριώτης,ενας αγωνιστής,ενας υπέροχος ανθρωπος και ενας καλος φίλος.
Το καθεστώς Ερντογάν αφού αμφισβήτησε το πανεπιστημιακό πτυχίο του Εκρέμ Ιμάμογλου, απαραίτητη προϋπόθεση για να συμμετάσχει στις προεδρικές εκλογές, ενεργοποίησε και τη δικαιοσύνη και με την κατηγορία της διαφθοράς, τον φυλάκισε προκαλώντας εντονότατες λαϊκές αντιδράσεις. Στη Γαλλία, με τη δικαστική απόφαση κατά της Μαρίν Λεπέν της επιβλήθηκε πενταετής αναστολή της δυνατότητας να κατέβει στις προεδρικές εκλογές του 2027 για τις οποίες φέρονταν ως η επικρατέστερη. Επί της ουσίας πρόκειται για την ίδια στόχευση και το ίδιο αποτέλεσμα στο ίδιο κρίσιμο ζήτημα με τη διαφορά ότι διαφορετική ήταν η αντιμετώπιση των πρωταγωνιστών και οι αντιδράσεις των δύο λαών..
Τις τελευταίες δεκαετίες, τουλάχιστον από το 2002 όταν στον δεύτερο γύρο είχαν τεθεί αντίπαλοι για την προεδρία ο Ζακ Σιράκ, με γεμάτο ποινικό μητρώο, και ο πατέρας της Λεπέν, το πολιτικό σύστημα στη Γαλλία έχει εστιαστεί στην αντιμετώπιση του Εθνικού Μετώπου αρχικά και της Εθνικής Συσπείρωσης σήμερα των Λεπέν. Αυτή η πολιτική του αποπροσανατολισμού από τα κοινωνικά προβλήματα είχε ως αποτέλεσμα να λανθάνει ο νεοφιλελευθερισμός, λογικά εκεί απέβλεπε. Το αποτέλεσμα; Η Μαρίν Λεπέν από φόβητρο και απειλή, να μετατραπεί για μεγάλο τμήμα του εκλογικού σώματος σε ελπίδα. Ο Εντουάρ Λουί, Γάλλος συγγραφέας, αριστερός, είχε πει προεκλογικά τον περασμένο Ιούνιο ότι «οι περισσότεροι άνθρωποι που πρόκειται να ψηφίσουν την άκρα Δεξιά, στην πραγματικότητα ψηφίζουν για αριστερούς λόγους» (Καθημερινή 16/6/2024). Αυτή η δήλωση και μόνον είναι αρκετή για να αναδείξει την παράδοση του πολιτικού συστήματος στο νεοφιλελευθερισμό. Προσφεύγουν οι εργαζόμενοι στην Άκρα Δεξιά για αριστερούς λόγους!! Τα κόμματα του “δημοκρατικού τόξου” έχουν παραδοθεί στον νεοφιλελευθερισμό ως ενεργούμενα του κεφαλαίου. Σε αυτές τις περιπτώσεις για να παραμένουν στην εξουσία προσφεύγουν σε παρεκτροπές. Στις βουλευτικές εκλογές του περασμένου Ιουνίου ενώ το εκλογικό σώμα αποτύπωσε τη βούλησή του την πρώτη Κυριακή, τη δεύτερη αυτή αλλοιώθηκε με τη βοήθεια του Συντάγματος και ο πρόεδρος Μακρόν στις κυβερνήσεις που σχημάτισε αγνόησε εντελώς τα αποτελέσματα των εκλογών. Γιατί έγιναν οι εκλογές; Για να εκτονωθεί το εκλογικό σώμα;
Ανάλογη περίπτωση όπου το πολιτικό σύστημα εστιάστηκε στην αντιμετώπιση ενός κόμματος ήταν αυτή της Ιταλίας, μεταπολεμικά. Για την αντιμετώπιση του ΚΚΙ που είχε φθάσει σε ποσοστά μέχρι και το 34,5%, είχε σχηματισθεί πεντακομματικός συνασπισμός ώστε ποτέ να μη συμμετάσχει στη διακυβέρνηση της χώρας. Έτσι, όπως στη Γαλλία το αποτέλεσμα με αντίπαλο υποψήφιο του Εθνικού Μετώπου ήταν δεδομένο, και στην Ιταλία, οι εκλογές είχαν χάσει το νόημά τους. Σε αυτές τις περιπτώσεις το πολιτικό σύστημα εγκλωβίζεται και χρεοκοπεί. Το αποτέλεσμα στην Ιταλία; Η διάλυση του πολιτικού συστήματος και στη θέση του Σοσιαλιστικού Κόμματος, του ΚΚΙ, ξεπετάχθηκαν ο Μπερλουσκόνι, ο Μπέπε Γκρίλο, ο Σαλβίνι και τώρα η Μελόνι.
Όμως, γιατί δεν αντέδρασαν οι Γάλλοι; Οι απόγονοι της Γαλλικής Επανάστασης του 1789, του 1830, της Επανάστασης του Φεβρουαρίου του 1848 και της εξέγερσης του Ιουνίου της ίδιας χρονιάς και της Παρισινής Κομμούνας του 1871! Πού χάθηκε τόση επαναστατικότητα; Από το 1858, ο Έγκελς παρατηρούσε ότι στο πιο αστικό κράτος του κόσμου τότε, το αγγλικό, δημιουργείται δίπλα στην αστική τάξη και ένα αστικό προλεταριάτο. Δύο δεκαετίες αργότερα, το 1882, σε γράμμα του προς τον Κάουτσκι διαπίστωνε ότι η πιθανότητα αυτή είχε γίνει πια πραγματικότητα: «Με ρωτάτε, έγραφε, τι νομίζουν οι Άγγλοι εργάτες για την αποικιακή πολιτική; ….το ίδιο ό,τι και οι αστοί… οι εργάτες τρώνε και αυτοί πρόσχαρα από το μονοπώλιο της Αγγλίας στην παγκόσμια αγορά και τις αποικίες». Το ίδιο συνέβαινε και στη Γαλλία. Αυτή ήταν η ιδεολογία του σοσιαλιμπεριαλισμού, που εμπνεύσθηκαν για να υπερασπίζονται τα αποικιακά προνόμια των εργαζομένων των αποικιακών κρατών, σε βάρος των εργαζομένων του Τρίτου Κόσμου, πάνω στα οποία στηρίζονταν η ευημερία τους. Μάλιστα είναι χαρακτηριστική η απόφαση της Β’ Διεθνούς στο Συνέδριο της Στουτγκάρδης το 1907 για τον σοσιαλιμπεριαλισμό: «Το συνέδριο δεν καταδικάζει κατ’ αρχήν και για κάθε εποχή την κάθε αποικιακή πολιτική. Μέσα στις συνθήκες του σοσιαλιστικού καθεστώτος η αποικιακή πολιτική μπορεί ν ασκήσει εκπολιτιστική πολιτική». Γιαυτό, οι λαοί της Ευρώπης πρόθυμα αλληλοσπαράχτηκαν στους δύο παγκοσμίους πολέμους για το ποιο από τα έθνη θα είχε τα μεγαλύτερα αποικιοκρατικά προνόμια.
Οι παραγωγικές τάξεις των χωρών της Δύσης δεν συντηρούν οι ίδιες τις κοινωνίες τους αλλά τις συντηρούσαν οι σκλαβωμένοι σχεδόν ιθαγενείς των αποικιών και αργότερα έως σήμερα ο νεοαποικισμός και τις άνισες ανταλλαγές με την περιφέρεια (Τρίτο Κόσμο). Μάλιστα, η εξάρτηση των εργαζόμενων της Δύσης από το κεφάλαιο αυξήθηκε με την εκμηχάνιση και την αυτοματοποίηση της παραγωγής που περιορίζει τον αναγκαίο αριθμό εργαζομένων. Γιαυτό ως εταίροι του κεφαλαίου και σε πλήρη εξάρτηση από τη “γενναιοδωρία” του έχασαν την αγωνιστικότητα εναντίον του. Ο τουρκικός λαός όπως και οι λαοί της περιφέρειας δεν έχουν καμία σχέση με όλα αυτά.
Ο Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών Ντόναλντ Τραμπ, εκθείασε τον ισλαμιστή ηγέτη της Τουρκίας, στο Όβαλ Όφις, μετά τη συνάντηση με τον πρωθυπουργό του Ισραήλ. Είπε σχετικά:
Έχω εξαιρετικές σχέσεις με τον Ερντογάν και μου αρέσει, και ξέρω ότι ο Τύπος (εννοεί ΜΜΕ) θα θυμώσει πολύ μαζί μου. Του αρέσω — δεν είχαμε ποτέ πρόβλημα. Είπα στον Νετανιάχου ότι θα τον βοηθήσω αν έχει πρόβλημα με την Τουρκία.
Μπορώ να βοηθήσω — είναι σκληρός τύπος και πολύ έξυπνος. Για οποιοδήποτε πρόβλημα έχει το Ισραήλ με την Τουρκία, μπορώ να βοηθήσω, αρκεί να είναι λογικό».
“Έχω εξαιρετικές σχέσεις με έναν άντρα που λέγεται Ερντογάν. Έχετε ακούσει γι ‘αυτόν; Τυχαίνει να μου αρέσει και να του αρέσω… Δεν είχαμε ποτέ πρόβλημα…”
«Του είπα αυτό (του Ερντογάν), είπα, «Συγχαρητήρια, κάνατε αυτό που κανείς δεν μπόρεσε να κάνει εδώ και 2000 χρόνια. Καταλάβατε τη Συρία με διαφορετικά ονόματα»».
Ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ δήλωσε τη Δευτέρα ότι «συμπαθεί» τον Τούρκο ομόλογό του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και ότι «του αρέσω», υπογραμμίζοντας την πεποίθησή του ότι «οποιοδήποτε πρόβλημα» έχει το Ισραήλ με την Άγκυρα «μπορώ να το λύσω».
Μιλώντας στο Οβάλ Γραφείο μαζί με τον Ισραηλινό Πρωθυπουργό Μπέντζαμιν Νετανιάχου, ο Τραμπ περιέγραψε τον Ερντογάν ως «σκληρό» και «έξυπνο» και ισχυρίστηκε ότι αστειεύτηκε μαζί του για την ανάληψη της κυριαρχίας της Τουρκίας στη Συρία μετά το τέλος του εμφυλίου της πολέμου.
Προηγουμένως, ο Νετανιάχου επέμεινε ότι η Τουρκία δεν πρέπει να χρησιμοποιήσει τη Συρία για να χτυπήσει το Ισραήλ από αυτήν.
Νωρίτερα, αναφέρθηκε ότι ο Νετανιάχου προσπαθούσε να πείσει τις ΗΠΑ να μην πουλήσει τα αεροσκάφη F-35 στην Τουρκία λόγω της επιρροής της Άγκυρας στη Συρία, κάτι που ήταν ο λόγος που το Ισραήλ εξαπέλυσε τις πρόσφατες επιθέσεις του στη χώρα.
Η Τουρκία αντέδρασε χαρακτηρίζοντας το Ισραήλ ως «τη μεγαλύτερη απειλή για την ασφάλεια της περιοχής μας».
Η Τουρκία και το Ισραήλ βρίσκονται σε διαβουλεύσεις για την καθιέρωση απευθείας γραμμής επικοινωνίας στη Συρία, με σκοπό την αποφυγή παρεξηγήσεων και την πρόληψη ενδεχόμενων στρατιωτικών συγκρούσεων, δήλωσαν δύο δυτικοί αξιωματούχοι στο Middle East Eye.
Οι συνομιλίες έρχονται λίγες ημέρες μετά τις ισραηλινές αεροπορικές επιθέσεις κατά στρατιωτικών στόχων στη Συρία, συμπεριλαμβανομένων της βάσης Τίγιας (T4) και της βάσης στη Χάμα – εγκαταστάσεις στις οποίες η Τουρκία σχεδίαζε σύντομα ανάπτυξη δυνάμεων.
Οι επιθέσεις συνέπεσαν χρονικά με την προετοιμασία αποστολής τουρκικής τεχνικής ομάδας για επιθεώρηση και προκαταρκτική αξιολόγηση της T4 ενόψει ανακατασκευής. Σύμφωνα με τις ίδιες πηγές, ο πρωθυπουργός του Ισραήλ Μπενιαμίν Νετανιάχου ενημέρωσε ότι το Ισραήλ είχε ένα περιορισμένο χρονικό περιθώριο για να πλήξει τη βάση, πριν προλάβει η Τουρκία να εγκαταστήσει τα δικά της μέσα εκεί. Υποστήριξε ότι, μόλις η Τουρκία αναπτύξει στρατιωτικά μέσα στη βάση, αυτή θα θεωρείται πλέον απαγορευτική για επιχειρήσεις της Ισραηλινής Αεροπορίας.
Οποιαδήποτε επίθεση κατά των τουρκικών δυνάμεων, έστω και εκ παραδρομής, θα μπορούσε να προκαλέσει σοβαρή στρατιωτική σύγκρουση. Την ίδια στιγμή, η ανάπτυξη τουρκικών αντιαεροπορικών συστημάτων στις βάσεις πιθανώς να αποθαρρύνει τα ισραηλινά αεροσκάφη από μελλοντικές επιχειρήσεις στην περιοχή.
Το MEE είχε ήδη αναφέρει ότι η Άγκυρα βρίσκεται σε διαδικασία ανάληψης ελέγχου της βάσης T4 για να αναπτύξει drones αναγνώρισης και επίθεσης. Η Τουρκία σκοπεύει να εγκαταστήσει επίσης αντιαεροπορικά συστήματα τύπου Hisar, στο πλαίσιο ευρύτερης στρατηγικής εγκατάστασης πολυεπίπεδης αεράμυνας γύρω από τη βάση, με βεληνεκές μικρό, μεσαίο και μεγάλο. Προβλέπεται δε και προσωρινή ανάπτυξη ρωσικών S-400 μέχρι την ολοκλήρωση των εργασιών ανακατασκευής.
Σύμφωνα με τις ίδιες δυτικές πηγές, ο Νετανιάχου πιστεύει ότι σημειώθηκε πρόοδος προς συμφωνία αποτροπής συγκρούσεων με την Τουρκία μετά τα χτυπήματα, ενώ οι διαπραγματεύσεις βρίσκονται σε εξέλιξη. Παράλληλα, επιμένει στη θέση ότι το Ισραήλ απαιτεί πλήρη αποστρατιωτικοποίηση της νότιας Συρίας, συμπεριλαμβανομένης κάθε τουρκικής παρουσίας.
Άλλη πηγή, με γνώση των εντάσεων Τουρκίας-Ισραήλ, επιβεβαίωσε ότι οι δύο χώρες βρίσκονται σε συζητήσεις για τη δημιουργία γραμμής αποτροπής συγκρούσεων από τη στιγμή των ισραηλινών επιθέσεων στη βάση T4. Όπως ανέφερε, «και οι δύο πλευρές εξέδωσαν ταυτόσημες δηλώσεις την ίδια ημέρα, ότι δεν επιδιώκουν σύγκρουση στη Συρία», κάτι που έδειξε πως υπήρξε συντονισμός.
Φιντάν: Η Τουρκία δεν επιδιώκει αντιπαράθεση
Ο Τούρκος ΥΠΕΞ Χακάν Φιντάν δήλωσε την Παρασκευή στο Reuters ότι η Τουρκία δεν επιδιώκει σύγκρουση με το Ισραήλ στη Συρία. Αντίστοιχη δήλωση με την ίδια διατύπωση έκανε και ανώτερος Ισραηλινός αξιωματούχος στο ίδιο πρακτορείο.
Η ίδια πηγή ανέφερε ότι, παρά τις δημόσιες απειλές, το Ισραήλ είναι πιθανό να αποδεχτεί τη δημιουργία τουρκικών βάσεων στη Χάμα και την Παλμύρα, στο πλαίσιο της συμφωνίας αποτροπής συγκρούσεων.
Η κατάρρευση της κυβέρνησης του Μπασάρ αλ-Άσαντ τον Δεκέμβριο και η ανάδυση της Τουρκίας ως κυρίαρχης περιφερειακής δύναμης στη Συρία έχουν προκαλέσει ανησυχία στο Ισραήλ, που πλέον θεωρεί την Άγκυρα μεγαλύτερη απειλή ακόμη και από το Ιράν. Από τότε, Άγκυρα και Δαμασκός διαπραγματεύονται αμυντικό σύμφωνο, σύμφωνα με το οποίο η Τουρκία θα προσφέρει αεροπορική κάλυψη και στρατιωτική προστασία στη νέα κυβέρνηση της Συρίας, η οποία στερείται αξιόμαχου στρατού.
Η Τουρκία επίσης στοχεύει στην εντατικοποίηση της εκστρατείας κατά του Ισλαμικού Κράτους – προϋπόθεση των ΗΠΑ για πιθανή απόσυρσή τους από την περιοχή.
«Οι ΗΠΑ παραμένουν ο τελικός ρυθμιστής στη Συρία, και φαίνεται να επιθυμούν αποκλιμάκωση των εντάσεων μεταξύ Ισραήλ και Τουρκίας», πρόσθεσε η πηγή.
Σύμφωνα με Τούρκους αξιωματούχους, η Άγκυρα σχεδιάζει την ίδρυση στρατιωτικών βάσεων στην ανατολική Συρία, στο πλαίσιο της εκστρατείας κατά του Ισλαμικού Κράτους. Καθώς η Ουάσιγκτον προετοιμάζεται για αποχώρηση, η Τουρκία επιχειρεί να δημιουργήσει περιφερειακή πλατφόρμα συνεργασίας – με Ιορδανία, Λίβανο, Συρία και Ιράκ – για τη συνέχιση των επιχειρήσεων κατά του ΙΚ.
Οι βάσεις T4 και Παλμύρας θεωρούνται κρίσιμες για τον εντοπισμό υπολειπόμενων πυρήνων του ΙΚ στην περιοχή.
Το τουρκικό υπουργείο Άμυνας δεν απάντησε σε αιτήματα για σχόλιο, ενώ το MEE απηύθυνε σχετικό ερώτημα και στο ισραηλινό ΥΠΕΞ.
Ωστόσο, η βασική ανησυχία του Ισραήλ εξακολουθεί να είναι η διατήρηση της ελευθερίας αεροπορικής δράσης στη Συρία. Η εγκατάσταση τουρκικών αντιαεροπορικών θα μπορούσε να στερήσει από την Ισραηλινή Πολεμική Αεροπορία την πρόσβαση στον εναέριο χώρο της Συρίας.
«Δεν μπορούμε να μιλάμε εκ μέρους των Σύριων. Η ασφάλεια της Συρίας πρέπει να καθορίζεται από τους ίδιους», δήλωσε ο Φιντάν. «Αν θέλουν να έχουν κάποιες συνεννοήσεις με το Ισραήλ, είναι δικό τους θέμα».
Σε ένα παλαιότερο άρθρο μου, που είχε δημοσιευτεί στο εξαιρετικό περιοδικό ΑΝΤΙ, είχα αναλύσει το κόστος που προκαλεί η διαφθορά στην οικονομική ανάπτυξη της χώρας[1]. Την θέση αυτή, δηλαδή της αρνητικής συσχέτισης διαφθοράς και οικονομικής ανάπτυξης, την έχουν εδώ και χρόνια υιοθετήσει όλοι οι διεθνείς οργανισμοί, όπως πχ ο ΟΟΣΑ, Παγκόσμια Τράπεζα, και έχουν βάλει ψηλά στην ατζέντα τους τον αγώνα για την καταπολέμηση της διαφθοράς ειδικά στις αναπτυσσόμενες χώρες που είναι λήπτριες δωρέών.
Σύμφωνα με τον Δείκτη Αντίληψης Διαφθοράς (CPI) του 2024, η Ελλάδα έλαβε βαθμολογία 49 σε κλίμακα από 0 (υψηλή διαφθορά) έως 100 (μηδενική διαφθορά), κατατάσσοντάς την στην 59η θέση μεταξύ 180 χωρών (www.transparency.org). Αυτή η βαθμολογία υποδηλώνει ότι η αντίληψη για τη διαφθορά στο ελληνικό κράτος παραμένει σχετικά υψηλή, με τη χώρα να κατατάσσεται δεύτερη χειρότερη στη ζώνη του ευρώ όσον αφορά την αντιλαμβανόμενη διαφθορά.
Σύμφωνα με την Transparency international o δείκτης Το CPI εξετάζει κατά πόσο γίνεται κατάχρηση δημόσιας εξουσίας για «ιδιωτικό» όφελος. Η χρήση δημόσιας ή ιδιωτικής εξουσίας κατά τρόπο αθέμιτο, ανήθικο ή παράνομο, με σκοπό την εξυπηρέτηση προσωπικών συμφερόντων, συνήθως οικονομικών. Ως πολιτική διαφθορά ορίζεται η χρήση της εξουσίας τω αξιωματούχων του κράτους που πηγάζει από τη θέση τους για να ευνοήσουν συγγενείς, φίλους, πολιτικούς φίλους, ή χορηγούς (π.χ. ρουσφέτια, διορισμοί). Ενώ ως διοικητική διαφθορά (γραφειοκρατία) ορίζεται η δωροδοκία οιασδήποτε μορφής (χρηματική, διορισμός, προώθηση στην ιεραρχία) για εξυπηρετήσεις από κρατικούς λειτουργούς.
Με βάση λοιπόν τους παραπάνω ορισμούς
Διαφθορά είναι όταν ένας υπάλληλος διορίζεται σε μια θέση χωρίς να έχει όχι μόνο τα ελάχιστα προσόντα αλλά και με προφανή χαρακτηριστικά ανικανότητας, διότι είναι μέλος ενός κόμματος. Σε αρκετές δε περιπτώσεις έχουν δοθεί και θέσεις ευθύνης σε τέτοια άτομα.
Διαφθορά είναι όταν ένας υπάλληλος ανέρχεται στην κρατική ιεραρχία και καταλαμβάνει θέσεις ευθύνης λόγω της κομματικής του ιδιότητας και όχι ουσιαστικών προσόντων. Όπως δε γνωρίζει πολύ καλά ακόμη και ένας πρωτοετής φοιτητής οικονομικών επιστημών, η ποιότητα του επικεφαλής ενός τμήματος μιας επιχείρησης ή ενός οργανισμού καθορίζει και την αποτελεσματικότητα του τμήματος. Επομένως, κατάληψη θέσεων ευθύνης από ανίκανους ανθρώπους οδηγεί μαθηματικά στην υποβάθμιση της ποιότητας δουλειάς του τμήματος με τις όποιες αρνητικές επιπτώσεις στην οικονομία και κοινωνία.
Διαφθορά είναι όταν οι συνδικαλιστικοί φορείς, αρνούμενοι την αξιολόγηση, αποδέχονται ο κάθε άχρηστος και ίσως επικίνδυνος υπάλληλος να παραμένει στην υπηρεσία του, με όποιο κόστος για την οικονομία και κοινωνία. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η άρνηση της ΟΛΜΕ και της ΔΟΕ για την αξιολόγηση των εκπαιδευτικών με αποτέλεσμα την συνεχή υποβάθμιση του δημοσίου σχολείου με τις οποίες μακροχρόνιες επιπτώσεις στην οικονομία και κοινωνία.
Διαφθορά είναι όταν πολιτικά κόμματα αρνούνται τον εκσυγχρονισμό του κράτους με την εφαρμογή συγχρόνων εργαλείων, αποδεχόμενα όχι την αξιοκρατία αλλά την κομματοκρατία στην δημόσια διοίκηση και βέβαια προστατεύοντας τους κομματικούς τους φίλους-υπαλλήλους.
Διαφθορά είναι η άρνηση, είτε ηθελημένη είτε αθέλητη, να εφαρμοσθούν οι διαδικασίες οι οποίες προβλέπονται από την νομοθεσία. Παραδείγματα τέτοια είναι η παραβίαση των χρονικών περιορισμών που θέτει η νομοθεσία για την εξυπηρέτηση ενός πολίτη. Αυτή η παραβίαση αυξάνει το κόστος για τον πολίτη και εάν αναφερόμαστε σε επιχειρήσεις αυξάνει το κόστος των επενδύσεων και σε αρκετές περιπτώσεις επιχειρήσεις ακύρωσαν τα επενδυτικά τους σχέδια. Σε ορισμένους τομείς της κράτους, οι παραβιάσεις αυτών των διαδικασιών, που ονομάζονται πρωτόκολλα ασφαλείας, έχουν ολέθριες επιπτώσεις, όπως για παράδειγμα στις πυρκαγιές, στις πλημμύρες, στα δυστυχήματα.
Η ανικανότητα του υπαλλήλου επιβαρύνει την κοινωνία και την οικονομία. Υπάρχουν όμως περιπτώσεις που η ανικανότητα των ανθρώπων αυτών καθίσταται επικίνδυνη και έχει πλέον κόστος σε ανθρώπινες ζωές, όπως φάνηκε και στην περίπτωση του δυστυχήματος των Τεμπών, την περίπτωση της πυρκαγιάς στο Μάτι, την περίπτωση των πλημμυρών στην Μάνδρα, το ναυάγιο του πλοίου Σάμενα κ.α. Τα παραδείγματα αυτά είναι ενδεικτικά για την χώρα μας, ενώ υπάρχουν σε όλο των κόσμο αντίστοιχα παραδείγματα.
Η χώρα μας κατατάσσεται στην δεύτερη χειρότερη θέση στην ευρωζώνη όσον αφορά την αντιλαμβανόμενη διαφθορά. Η ενδημική διαφθορά, που δε αφορά μόνο τις μίζες, αλλά περισσότερο αυτό που ονομάζουμε πολιτική και γραφειοκρατική διαφθορά, έχει σημαντικότατες επιπτώσεις στην οικονομική ανάπτυξη της χώρας. Όμως, ταυτόχρονα, όλο και περισσότερο καθίσταται επικίνδυνη και για την ζωή των πολιτών. Και επειδή μας ενδιαφέρει περισσότερο η χώρα μας, εάν το πρόβλημα δεν αντιμετωπιστεί στις πηγές του, όπως τις παρουσίασα παραπάνω, τότε δεν αναμένεται βελτίωση ουσιαστική. Η χώρα σε μια περίοδο πέντε ετών, λόγω της παραπάνω διαφθοράς, υπέστη τρεις απανωτές τραγωδίες. Όπως δε λένε στο καφενείο, το πράγμα δεν πάει άλλο. Αρνητικό στοιχείο είναι η κατεύθυνση που πήρε η δημόσια συζήτηση για το δυστύχημα των Τεμπών, της πυρκαγιάς στο Μάτι και της πλημμύρας στην Μάνδρα. Από τα δημοσιευμένα στοιχεία, αλλά και από τις δύο δίκες, το πρόβλημα πηγάζει από την διαφθορά, όπως την ορίσαμε παραπάνω. Επομένως η αποφυγή τέτοιων καταστροφών στο μέλλον προϋποθέτει την καταπολέμηση της. Αντίθετα, το θέμα της διαφθοράς δεν αναδείχθηκε στην δημόσια συζήτηση. Γιατί; Η απάντηση από τον αναγνώστη.
[1] Το περιοδικό ΑΝΤΙ μεταπολιτευτικά απετέλεσε σημαντικό παράδειγμα ανεξάρτητου εντύπου γνώμης αποδεχόμενο άρθρα όχι από μόνο συγγραφείς και επιστήμονες προσκείμενους στην αριστερά αλλά και από φιλελευθέρους οικονομολόγους όπως ο γράφων. Προτείνω στον αγαπητό Παντελή Σαββίδη, βαθύ γνώστη του δημοσιογραφικού τοπίου της χώρας, να οργανώσει μια εκδήλωση, εκπομπή ή ότι άλλο θεωρεί πιο δόκιμο, για το περιοδικό ΑΝΤΙ.
Όταν εντάχθηκα στο συντηρητικό κίνημα τη δεκαετία του 1980, υπήρχαν δύο είδη ανθρώπων: εκείνοι που νοιάζονταν ειλικρινά για τις ιδέες και εκείνοι που ήθελαν απλώς να σοκάρουν την αριστερά. Η αντιδραστική πτέρυγα έχει πλέον επικρατήσει.
Ο Σαρλ ντε Γκωλ ξεκίνησε τα απομνημονεύματά του με τη φράση: «Σε όλη μου τη ζωή είχα μια συγκεκριμένη ιδέα για τη Γαλλία». Εγώ, σε όλη μου τη ζωή, είχα μια συγκεκριμένη ιδέα για την Αμερική. Πίστευα πως ήταν ένα βαθιά ελαττωματικό έθνος, που όμως αποτελούσε μια τεράστια δύναμη καλού στον κόσμο. Από τον Αβραάμ Λίνκολν ως τον Φραγκλίνο Ρούσβελτ και τον Ρόναλντ Ρέιγκαν και μετά, οι Αμερικανοί αγωνίστηκαν για την ελευθερία, την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, ενάντια στην τυραννία· προωθήσαμε τη δημοκρατία, χρηματοδοτήσαμε το Σχέδιο Μάρσαλ, σώσαμε εκατομμύρια ανθρώπους στην Αφρική από τον HIV και το AIDS. Όταν προκαλέσαμε κακό — στο Βιετνάμ, στο Ιράκ — αυτό έγινε λόγω υπεροψίας και αφέλειας, όχι λόγω κακών προθέσεων.
Μέχρι τις 20 Ιανουαρίου 2025, δεν είχα καταλάβει πόσο βαθιά μέσα στην ταυτότητά μου είχε ενσωματωθεί αυτή η πίστη στην καλοσύνη της χώρας μου — στην ιδέα πως εμείς οι Αμερικανοί είμαστε συμμέτοχοι σε ένα μεγάλο και ηρωικό εγχείρημα, και πως η καθημερινότητά μας εξευγενίζεται μέσα από την υπηρεσία σε αυτόν τον σκοπό. Από τότε, βλέποντας την Αμερική να συμπεριφέρεται αισχρά — προς τους φίλους μας στον Καναδά και το Μεξικό, προς τους συμμάχους μας στην Ευρώπη, προς τους ήρωες στην Ουκρανία και τον Πρόεδρο Ζελένσκι μέσα στο Οβάλ Γραφείο — αδυνατώ να περιγράψω τον πόνο που νιώθω. Θλίψη; Σοκ; Σαν να ζω ένα παραλήρημα; Ίσως η καλύτερη λέξη είναι ηθική ντροπή: το να βλέπεις την απώλεια της τιμής του έθνους σου είναι ταπεινωτικό και επώδυνο.
Ο Τζορτζ Όργουελ είναι χρήσιμος οδηγός σε αυτό που βιώνουμε. Είχε κατανοήσει πως είναι δυνατόν να επιδιώκει κανείς την εξουσία χωρίς καμία ηθική ή όραμα για το καλό.«Το Κόμμα επιδιώκει την εξουσία μόνο και μόνο για τον εαυτό του», λέει ένας αξιωματούχος στο 1984. «Δεν μας ενδιαφέρει το καλό των άλλων· μας ενδιαφέρει μόνο η εξουσία. Όχι ο πλούτος, η πολυτέλεια, η μακροζωία ή η ευτυχία: μόνο η καθαρή εξουσία». Πώς αποδεικνύεται η εξουσία; Με το να κάνεις τους άλλους να υποφέρουν. Ο χαρακτήρας του Όργουελ συνεχίζει: «Η υπακοή δεν αρκεί. Αν δεν υποφέρει, πώς μπορείς να είσαι σίγουρος ότι υπακούει σε εσένα και όχι στον εαυτό του; Η εξουσία είναι το να επιβάλλεις πόνο και εξευτελισμό».
Ο Ράσελ Βοτ, διευθυντής Προϋπολογισμού του Τραμπ, μοιάζει λες και βγήκε από τις σελίδες του 1984: «Θέλουμε, όταν ξυπνούν το πρωί, να μη θέλουν να πάνε στη δουλειά, γιατί πλέον θεωρούνται οι κακοί», είχε δηλώσει το 2023 για τους δημόσιους υπαλλήλους. «Θέλουμε να τους προκαλέσουμε τραύμα».
Από τότε που επέστρεψε στον Λευκό Οίκο, ο Τραμπ έχει προκαλέσει πόνο στους Ουκρανούς, στους μετανάστες που ζουν εδώ δεκαετίες, στους καλύτερους ανθρώπους που γνωρίζω. Πολλοί φίλοι μου στην Ουάσινγκτον είναι ευαγγελικοί Χριστιανοί που έχουν αφιερώσει τη ζωή τους στη δημόσια υπηρεσία — καταπολεμώντας το human trafficking, βοηθώντας τους φτωχούς, προστατεύοντας την Αμερική, κάνοντας έρευνα για την ίαση ασθενειών. Ζουν σύμφωνα με το ευαγγέλιο του ελέους και της αγάπης. Ο Τραμπ έχει καταστρέψει το έργο τους. Δεν επιτίθεται απλώς στην «αφύπνιση» — κηρύσσει πόλεμο στη χριστιανική προσφορά. Στην προσφορά γενικά.
Αν υπάρχει κάποια φιλοσοφία που καθοδηγεί τον Τραμπ, είναι αυτή: Η ηθική είναι για κορόιδα. Οι δυνατοί κάνουν ό,τι θέλουν και οι αδύναμοι υπομένουν ό,τι πρέπει. Αυτή είναι η λογική όλων των νταήδων. Αν υπάρχει στρατηγική, είναι αυτή: μέρα με τη μέρα, η κυβέρνηση οικοδομεί έναν κόσμο όπου οι αδίστακτοι ευημερούν. Αυτό σημαίνει την καταστροφή κάθε θεσμού ή ρύθμισης που περιορίζει την εξουσία του ισχυρού. Το κράτος δικαίου, εσωτερικά και διεθνώς, πρέπει να διαλυθεί. Οι γενικοί επιθεωρητές, οι στρατιωτικοί νομικοί, οι μηχανισμοί εποπτείας, τα θεσμικά «σκυλιά φύλακες» πρέπει να απολυθούν ή να εξουδετερωθούν. Η αλήθεια είναι περιορισμός στην εξουσία, άρα πρέπει να εγκαταλειφθεί. Το ψέμα γίνεται η γλώσσα του κράτους.
Η πρώτη θητεία του Τραμπ ήταν προϋπόθεση για τη δεύτερη. Εξασθένησε σταδιακά τις δημοκρατικές νόρμες και εξοικείωσε την Αμερική με ένα νέο καθεστώς. Τώρα, χτίζει μια παγκόσμια σκηνή για μαφιόζους.
Κάποτε ζούσαμε σε έναν κόσμο όπου οι ιδεολογίες συγκρούονταν. Πλέον, η ιδεολογία δεν έχει σημασία. Ο αυταρχισμός προελαύνει. Η εξουσία είναι όπως το χρήμα: όσο περισσότερη, τόσο το καλύτερο. Ο Τραμπ, ο Πούτιν και άλλοι απολυταρχικοί ηγέτες σχηματίζουν μπροστά στα μάτια μας έναν άξονα αδιαλλαξίας. Ο τραμπισμός έχει μετατραπεί σε μηδενισμό που καταβροχθίζει τα πάντα στο πέρασμά του.
Το πιο θλιβερό είναι ότι δεν το είχα δει να έρχεται, παρόλο που έζησα μια ζωή μέσα σε αυτούς τους κύκλους. Εντάχθηκα στο συντηρητικό κίνημα τη δεκαετία του ’80, δούλεψα στο National Review, στους Washington Times, στη συντακτική ομάδα της Wall Street Journal. Τότε υπήρχαν δύο κατηγορίες ανθρώπων: οι συντηρητικοί και οι αντιδραστικοί. Εμείς διαβάζαμε με πάθος Μίλτον Φρίντμαν, Τζέιμς Μπέρνχαμ, Γουίτακερ Τσέιμπερς, Έντμουντ Μπερκ. Οι άλλοι ήθελαν μόνο να προκαλούν την αριστερά. Εμείς γράφαμε σε διανοητικά περιοδικά· εκείνοι προτιμούσαν το ραδιόφωνο και την τηλεόραση. Εμείς, αν και δεξιοί, είχαμε φιλελεύθερους φίλους· εκείνοι περιφρονούσαν όποιον δεν ήταν στην αντικαθεστωτική δεξιά. Δεν ήταν υπέρ του συντηρητισμού — ήταν απλώς κατά της αριστεράς. Έχω πλέον καταλάβει πόσο σημαντική διαφορά είναι αυτή.
Έπρεπε να το έχω καταλάβει πολύ νωρίτερα. Οι αντιδραστικοί είχαν δείξει τον πραγματικό τους εαυτό ήδη από τον Ιανουάριο του 1986. Τότε, μια ομάδα προοδευτικών φοιτητών στο Ντάρτμουθ είχε στήσει μια παραγκούπολη διαμαρτυρίας κατά του απαρτχάιντ. Ένα βράδυ, 12 φοιτητές, σχεδόν όλοι συνδεδεμένοι με το δεξιό περιοδικό Dartmouth Review, όρμησαν με βαριοπούλες και τα ισοπέδωσαν όλα.
Ακόμα και τότε ένιωσα φρίκη. Το απαρτχάιντ ήταν κακό και άξιζε να πολεμηθεί. Η νυχτερινή επιδρομή με βαριοπούλες μου θύμιζε περισσότερο Γκεστάπο παρά Μπερκ. Όμως οι συντηρητικοί διανοούμενοι δεν πήραν το περιστατικό τόσο στα σοβαρά όσο έπρεπε. Σε μεγάλο βαθμό, πιστεύω πως αυτό οφειλόταν στο γεγονός ότι περιφρονούσαμε τη «μαφία» του Dartmouth Review, της οποίας μέλη ήταν, μεταξύ άλλων, η Λόρα Ίνγκραχαμ και ο Ντινές Ντ’Σούζα. Το πνευματικό τους επίπεδο ήταν προφανώς τρίτης κατηγορίας. Δεν ξέρω πώς να το πω ευγενικά, αλλά απλώς έμοιαζαν… ανατριχιαστικοί — γυμνά φιλόδοξοι με τρόπο που πίστευα ότι στο τέλος θα τους κατέστρεφε.
Αντιθέτως, η Ιστορία τους χαμογέλασε. Ένας γνωστός εκδότης δεξιών συγγραφέων μού είχε πει κάποτε ότι για να πουλήσεις συντηρητικά βιβλία δεν χρειάζεται να γράψεις ένα καλό βιβλίο — χρειάζεται να γράψεις ένα βιβλίο που θα εξοργίσει την αριστερά, ώστε οι αντιδραστικοί να συσπειρωθούν γύρω σου και να το αγοράσουν. Έτσι φτάσαμε σε τίτλους όπως Το Μεγάλο Ψέμα: Ξεσκεπάζοντας τις Ναζιστικές Ρίζες της Αμερικανικής Αριστεράς και σε ολόκληρη την καριέρα της Αν Κούλτερ. Το «να ξεφτιλίσεις τους αριστερούς» έγινε στρατηγική με οικονομικό αντίκρισμα.
Βεβαίως, η αριστερά τούς το έκανε εύκολο. Η αριστερά όντως απομάκρυνε τους συντηρητικούς από τα πανεπιστήμια και άλλους κόμβους πολιτισμικής ισχύος. Η αριστερά όντως εξύμνησε ένα «αξιοκρατικό» σύστημα καστών που προνοούσε για τα παιδιά των ευκατάστατων και καταπατούσε την εργατική τάξη. Η αριστερά όντως κατηχούσε τους «ηθικά κατώτερους» σε κάθε θέμα, από το φύλο έως το περιβάλλον. Η αριστερά όντως δημιούργησε μια πνιγηρή ορθοδοξία που καταπνίγει κάθε διαφωνία. Αν λες στο μισό έθνος ότι οι φωνές τους δεν μετράνε, τότε αυτό το μισό θα αναποδογυρίσει το τραπέζι.
Αποδεικνύεται πως όταν αναμειγνύεις τον ναρκισσισμό με τον μηδενισμό, παράγεις ένα οξύ που διαβρώνει κάθε σύστημα πίστης που αγγίζει.
Ο Τραμπ μπορεί να πολιτεύτηκε ως λαϊκιστής του MAGA, εκμεταλλευόμενος την αγανάκτηση της εργατικής τάξης, αλλά κυβερνά σαν κοσμικός ελιτιστής του Palm Beach. Ο Τραμπ και ο Έλον Μασκ είναι δισεκατομμυριούχοι με πτυχία από το Πανεπιστήμιο της Πενσυλβάνια. Ο Τζ. Ντ. Βανς αποφοίτησε από τη Νομική Σχολή του Γέιλ. Ο Πιτ Χέγκσεθ πήγε στο Πρίνστον και στο Χάρβαρντ. Ο Βιβέκ Ραμασουάμι πήγε στο Γέιλ και στο Χάρβαρντ. Ο Στίβεν Μίλερ πήγε στο Ντιουκ. Ο Τεντ Κρουζ πήγε στο Πρίνστον και στο Χάρβαρντ. Σύμφωνα με τους New York Times, πολλοί από τους εργαζόμενους στο DOGE του Μασκ προέρχονται από ελίτ ιδρύματα — Χάρβαρντ, Πρίνστον, Morgan Stanley, McKinsey, Wharton. Αυτοί είναι οι «μηδενιστές του Vineyard Vines», οι πνευματικοί απόγονοι των κακομαθημένων της ελίτ από το Dartmouth Review. Η πολιτική μας συγκυρία δεν είναι λαϊκιστές εναντίον ελίτ — είναι, όπως έχω ξαναγράψει, ένας εμφύλιος πόλεμος σε ιδιωτικό σχολείο, όπου οι χυδαίοι πλούσιοι τα βάζουν με τους φαντασμένους πλούσιους.
Η ελίτ του MAGA ανέβηκε στην εξουσία με ψήφους εργατικής τάξης, αλλά — πιστέψτε με, γνωρίζω αρκετούς — δεν τους νοιάζει η εργατική τάξη. Ο Τραμπ και η ομάδα του θα μπορούσαν να έχουν αναλάβει με σοβαρά σχέδια για να βελτιώσουν τη ζωή αυτών των ανθρώπων. Μια κυβέρνηση που θα νοιαζόταν πραγματικά, θα ασχολούνταν με το γεγονός ότι οι φτωχότεροι Αμερικανοί ζουν κατά μέσο όρο 10 με 15 χρόνια λιγότερο από τους πλουσιότερους, ή ότι μέχρι την έκτη τάξη, πολλά παιδιά στις φτωχότερες σχολικές περιφέρειες έχουν μείνει τέσσερις τάξεις πίσω από τα αντίστοιχα των πιο πλούσιων. Μια τέτοια κυβέρνηση θα πρότεινε μια βιομηχανική πολιτική με διακομματική στήριξη για να δημιουργήσει θέσεις εργασίας για την εργατική τάξη.
Αυτοί οι ψευτο-λαϊκιστές δεν ενδιαφέρονται για κάτι τέτοιο. Αντί να βοηθήσουν τους εργαζόμενους, έχουν επικεντρωθεί στον εμφύλιο με τους αριστερούς ελίτ. Τους πρώτους κιόλας μήνες της διακυβέρνησής του, μία από τις βασικές τους προτεραιότητες ήταν να καταστρέψουν ό,τι συνδέεται με τους προοδευτικούς: την επιστημονική κοινότητα, την αναπτυξιακή βοήθεια, το Kennedy Center, το Υπουργείο Παιδείας, τα πανεπιστήμια.
Αποδεικνύεται πως όταν αναμειγνύεις τον ναρκισσισμό με τον μηδενισμό, φτιάχνεις ένα δηλητήριο που διαλύει κάθε ιδεολογική συνοχή.
Αυτό το τραμπικό κοκτέιλ έχει διαβρώσει ακόμα και τον Χριστιανισμό — μια πίστη που περιστρέφεται γύρω από τους περιθωριοποιημένους. Μακάριοι οι πράοι. Μακάριοι οι πτωχοί τῷ πνεύματι. Οι φτωχοί είναι πιο κοντά στον Θεό από τους πλούσιους. Ξανά και ξανά, ο Ιησούς απαρνήθηκε την κοσμική εξουσία.
Αν όμως ο τραμπισμός έχει ένα βασικό δόγμα, είναι η αχαλίνωτη δίψα για εξουσία. Στους κύκλους του Τραμπ, πολλοί αυτοαποκαλούνται προκλητικά Χριστιανοί, αλλά σπάνια μιλούν για τον Ιησού· έχουν σταυρούς στο στήθος, αλλά Νίτσε στην καρδιά τους — ή, για να είμαι ακριβέστερος, τη λανθασμένη εφηβική εκδοχή του Νίτσε.
Για τον Νίτσε, όλες αυτές οι χριστιανικές αξίες — δικαιοσύνη, ειρήνη, αγάπη, ευγένεια — είναι περιορισμοί που οι αδύναμοι επιβάλλουν για να ευνουχίσουν τους ισχυρούς. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο νιτσεϊσμός είναι η ηθική των νικητών. Λατρεύει τις παγανιστικές αρετές: εξουσία, θάρρος, δόξα, θέληση, αυτοεπιβεβαίωση. Οι Νιτσεϊκοί Υπεράνθρωποι — που τόσο ο Τραμπ όσο και ο Μασκ φαίνεται να πιστεύουν ότι είναι — υπόσχονται κυριαρχία πάνω στους «άρρωστους συναισθηματικούς» που πιστεύουν στη συμπόνια.
Πριν από δύο δεκαετίες, ο Μάικλ Γκέρσον, απόφοιτος του Wheaton College — ενός διακεκριμένου ευαγγελικού ιδρύματος — βοήθησε τον Τζορτζ Μπους να ξεκινήσει το PEPFAR, το Πρόγραμμα Έκτακτης Ανάγκης του Αμερικανού Προέδρου για την Αντιμετώπιση του AIDS, το οποίο έχει σώσει 25 εκατομμύρια ζωές στην Αφρική και αλλού. Ταξίδεψα με τον Γκέρσον στη Ναμίμπια, τη Μοζαμβίκη και τη Νότια Αφρική, όπου άνθρωποι που βρίσκονταν στα πρόθυρα του θανάτου είχαν αναρρώσει, είχαν επιστρέψει στις οικογένειές τους και ζούσαν ενεργές ζωές. Ήταν μια στιγμή υπερηφάνειας να είσαι Αμερικανός.
Ο Βοτ — διευθυντής Προϋπολογισμού του Τραμπ, επίσης απόφοιτος του Wheaton — ηγήθηκε της διάλυσης του PEPFAR, η οποία πλέον έχει τεθεί σε εφαρμογή μέσω προεδρικού διατάγματος, ουσιαστικά καταδικάζοντας χιλιάδες ανθρώπους σε θάνατο. Το Project 2025, του οποίου ο Βοτ ήταν βασικός αρχιτέκτονας, συνέβαλε στη διάλυση της USAID· η αποψίλωσή της φαίνεται να έχει διακόψει πρόγραμμα για την προστασία από την ελονοσία που κάλυπτε 53 εκατομμύρια ανθρώπους, και να έχει περικόψει την επείγουσα επισιτιστική βοήθεια για παιδιά που λιμοκτονούν. Είκοσι χρόνια είναι πολύ λίγος χρόνος για να διανυθεί τόσο τεράστια ηθική απόσταση — από τον Γκέρσον στον Βοτ.
Ο τραμπικός μηδενισμός έχει αποδομήσει πλήρως τον συντηρητισμό. Οι άνθρωποι αυτής της κυβέρνησης δεν είναι συντηρητικοί. Είναι το αντίθετο των συντηρητικών.
Οι συντηρητικοί κάποτε πίστευαν στην αργή αλλά σταθερή πρόοδο· ο Έλον Μασκ πιστεύει στην ριψοκίνδυνη και στιγμιαία ανατροπή. Οι συντηρητικοί πίστευαν ότι οι ηθικοί κανόνες μας περιορίζουν και μας εξευγενίζουν, καλλιεργώντας την αρετή· ο τραμπισμός ποδοπατά κάθε ηθικό όριο, κυλώντας πάνω σε ένα κύμα μοιχείας, βίας, σκληρότητας, ανωριμότητας, απάτης και διαφθοράς.
Οι συντηρητικοί πίστευαν στη συνταγματική διακυβέρνηση και στον διαχωρισμό εξουσιών κατά τον Μάντισον· ο Τραμπ ισοπεδώνει τις θεσμικές δικλείδες, διακηρύσσοντας στα κοινωνικά δίκτυα: «Όποιος σώζει την Πατρίδα του, δεν παραβιάζει κανέναν Νόμο». Ο Ρέιγκαν προώθησε τη δημοκρατία στο εξωτερικό, γιατί την πίστευε ως το πολίτευμα που συμβαδίζει περισσότερο με την ανθρώπινη αξιοπρέπεια· η κυβέρνηση Τραμπ δεν ενδιαφέρεται ούτε για τη δημοκρατία ούτε για την αξιοπρέπεια.
Πώς τελειώνει όλο αυτό; Θα βρεθεί κανείς στη δεξιά παράταξη να αντισταθεί στην τραμπική επέλαση; Θα αντέξουν οι θεσμοί μας την επίθεση του μηδενισμού; Είναι η Αμερική στο χείλος της καταστροφής;
Τον Φεβρουάριο, περίπου έναν μήνα μετά την έναρξη της δεύτερης θητείας του Τραμπ, μίλησα σε μια συνάντηση συντηρητικών στο Λονδίνο, με τίτλο Alliance for Responsible Citizenship. Μερικοί από τους ομιλητές ήταν καθαροί λαϊκιστές (όπως ο Βιβέκ Ραμασουάμι, ο Μάικ Τζόνσον και ο Νάιτζελ Φάρατζ). Άλλοι, όμως, ήταν πιο μετριοπαθείς ή δύσκολο να ενταχθούν ιδεολογικά (όπως ο Νάιαλ Φέργκιουσον, ο επίσκοπος Ρόμπερτ Μπάρον και ο συνάδελφός μου από το Atlantic, Άρθουρ Σ. Μπρουκς).
Σε κάποιες πτυχές, το συνέδριο αυτό θύμιζε τα δεξιά συνέδρια που παρακολουθώ εδώ και δεκαετίες. Άκουσα μια γυναίκα από τη Σενεγάλη να μιλά για το πώς προσπαθεί να κάνει την κουλτούρα της χώρας της πιο επιχειρηματική. Γνώρισα τον διευθυντή ενός charter σχολείου στο Μπρονξ που δίνει έμφαση στην ηθική διαμόρφωση των μαθητών. Αλλά σε άλλες πτυχές, το συνέδριο ήταν εντελώς διαφορετικό.
Στην ομιλία μου, εξέφρασα κατανόηση για την λαϊκιστική κριτική των προβλημάτων των δυτικών κοινωνιών. Αλλά μοιράστηκα και την σκοτεινή μου άποψη για τον Πρόεδρο Τραμπ. Αναμενόμενα, μεγάλο μέρος του κοινού με αποδοκίμασε έντονα. Ένας άντρας ούρλιαξε πως είμαι προδότης και αποχώρησε έξαλλος. Όμως πολλοί άλλοι χειροκρότησαν. Ακόμα και σε συντηρητικά περιβάλλοντα που έχουν μολυνθεί από τον αντιδραστικό MAGA-ism , υπάρχουν άνθρωποι κουρασμένοι από τη σκληρότητα του Τραμπ.
Καθώς προχωρούσε το συνέδριο, παρατήρησα μια σύγκρουση μεταφορών. Οι αληθινοί συντηρητικοί μιλούσαν με μεταφορές ανάκαμψης και πνευματικής αναγέννησης. Η κοινωνία είναι ένας οργανισμός που χρειάζεται επούλωση· ή είναι ένα κοινωνικό ύφασμα που πρέπει να ξαναϋφανθεί. Ένας ποιητής, ο Τζόσουα Λουκ Σμιθ, είπε πως πρέπει να γίνουμε οι σπόροι της αναγέννησης, να φυτέψουμε τα δέντρα για τις μελλοντικές γενιές. Η φράση του είχε τόνο μακαριότητας: «Να θυμάστε τους φτωχούς. Να θυμάστε τους φτωχούς».
Άλλοι, όμως, χρησιμοποιούσαν πολεμικές μεταφορές. Βρισκόμαστε εν μέσω ενός πολιτισμικού πολέμου. «Αυτοί» — οι woke, οι ριζοσπάστες μουσουλμάνοι, η αριστερά — καταστρέφουν τον πολιτισμό μας. Αναφορές σε μάχες εποχής από τον Άρχοντα των Δαχτυλιδιών. Η υπονοούμενη εικόνα: ο Σάουρον οδηγεί τις ορδές των Ορκ για να μας καταστρέψει. Εμείς είμαστε το ηρωικό υπόλειμμα. Πρέπει να συντρίψουμε ή να συντριβούμε.
Οι «πολεμιστές» πιστεύουν ότι άνθρωποι σαν εμένα είναι αφελείς και αδύναμοι. Εγώ θεωρώ πως εκείνοι είναι καταστροφολόγοι ναρκισσιστές. Όταν βλέπω τους οπαδούς του Τραμπ, βλέπω ένα σμήνος από Νέβιλ Τσάμπερλεϊν που νομίζουν ότι είναι Ουίνστον Τσώρτσιλ.
Κατανοώ τη γοητεία του δημαγωγού που σου λέει πως αυτοί που σε υποτιμούν είναι κακοί. Κατανοώ την έλξη του να πιστεύεις πως ο πολιτισμός σου βρίσκεται στο χείλος της απόλυτης κατάρρευσης, πως γύρω σου βασιλεύει η παρακμή και το χάος. Αυτό το μήνυμα σου προσφέρει μια τρομακτική έξαρση: τα διακυβεύματα είναι αποκαλυπτικά. Η ζωή σου αποκτά νόημα και επείγουσα αποστολή. Όλα είναι χαλασμένα· ας τα κάψουμε όλα.
Καταλαβαίνω γιατί οι άνθρωποι που νιώθουν αποξενωμένοι επιλέγουν να ακολουθήσουν τον ηγέτη που μιλά για κυριαρχία και μάχη, και όχι εκείνον που μιλά για επούλωση και συνεργασία.
Δεν έχει σημασία πόσες φορές έχεις διαβάσει τον Έντμουντ Μπερκ ή το Ευαγγέλιο του Ματθαίου — παραμένει δελεαστικό να πετάξεις όλες σου τις πεποιθήσεις για να στηρίξεις έναν ηγέτη που υπόσχεται να γίνει η «ανταπόδοσή» σου.
Είναι πιθανό η Αμερική να εισέλθει σε μια περίοδο δημοκρατικής παρακμής και διεθνούς απομόνωσης. Χρειάζονται δεκαετίες για να οικοδομηθούν ισχυρές συμμαχίες και για να θεμελιωθούν οι θεσμοί και τα ήθη της δημοκρατίας — αλλά αρκούν μερικές εβδομάδες για να διαλυθούν, όπως είδαμε πρόσφατα.
Κι όμως, βρίσκω μέσα μου μια σταθερή βεβαιότητα ότι η Αμερική θα επιβιώσει από αυτήν την κρίση. Πολλά έθνη, συμπεριλαμβανομένου του δικού μας, έχουν περάσει χειρότερες και αιματηρότερες κρίσεις και κατάφεραν να ανακάμψουν. Στο Upheaval: Turning Points for Nations in Crisis, ο ιστορικός και επιστήμονας Τζάρεντ Ντάιαμοντ παρουσιάζει παραδείγματα όπως η Ιαπωνία στα τέλη του 19ου αιώνα, η Φινλανδία και η Γερμανία μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Ινδονησία μετά τη δεκαετία του ’60, η Χιλή και η Αυστραλία στη διάρκεια και μετά τη δεκαετία του ’70 — χώρες που αναγεννήθηκαν μετά από κρίση, κατάρρευση ή ήττα.
Σε αυτά τα παραδείγματα θα προσέθετα τη Βρετανία των δεκαετιών 1830-40 και του 1980, καθώς και τη Νότια Κορέα τη δεκαετία του ’80. Κάποιες από αυτές τις χώρες (όπως η Ιαπωνία) υπέστησαν πόλεμο· άλλες (όπως η Χιλή) βασανιστήρια και «εξαφανίσεις»· άλλες πάλι (όπως η Βρετανία και η Αυστραλία) κοινωνική αποσύνθεση και εθνική παρακμή. Όλες τελικά θεραπεύτηκαν και επανήλθαν.
Η ίδια η Αμερική έχει ήδη περάσει από πολλές περιόδους ρήξης και αποκατάστασης. Κάποιοι πιστεύουν πως ζούμε τη χειρότερη αναστάτωση της ιστορίας μας, αλλά ο Εμφύλιος Πόλεμος και η Μεγάλη Ύφεση ήταν πολύ χειρότερα. Το ίδιο και τα τέλη της δεκαετίας του ’60 — δολοφονίες, ταραχές, αποτυχημένος πόλεμος, εκτόξευση της εγκληματικότητας, κοινωνία σε αποσύνθεση. Από τον Ιανουάριο του 1969 έως τον Απρίλιο του 1970 σημειώθηκαν 4.330 βομβιστικές επιθέσεις στις ΗΠΑ — περίπου εννέα την ημέρα. Κι όμως, μέχρι τη δεκαετία του ’80 και του ’90 — αφού ξεπεράσαμε το Γουότεργκεϊτ, τη στασιμοπληθωριστική κρίση και το «υπαρξιακό τέλμα» της εποχής Κάρτερ — είχαμε ανακάμψει.
Όσο σκληρό και ανατρεπτικό κι αν ήταν το ταραγμένο τέλος της δεκαετίας του ’60, βοήθησε τη χώρα να αποτινάξει ένα μέρος του ρατσισμού και του σεξισμού της, ανοίγοντας τον δρόμο για ένα πιο ανοιχτό και ατομικιστικό ήθος.
Αλλά ίσως η πιο εύστοχη ιστορική αναλογία είναι η Αμερική της δεκαετίας του 1830. Ο Άντριου Τζάκσονείναι ο πρόεδρος που μοιάζει περισσότερο με τον Τραμπ — διψασμένος για εξουσία, παρορμητικός, ναρκισσιστής, καθοδηγούμενος από εχθρότητα. Οι αντίπαλοί του τον αποκαλούσαν «Βασιλιά Άντριου» λόγω της αυθαίρετης διεύρυνσης της εκτελεστικής εξουσίας. «Ο άνθρωπος που κάναμε Πρόεδρο έγινε τύραννός μας και το Σύνταγμα κείτεται πλέον ερείπιο στα πόδια του», δήλωσε ο γερουσιαστής Άσερ Ρόμπινς του Ρόουντ Άιλαντ. «Όταν ο δρόμος προς τον στόχο του περνά μέσα από το Σύνταγμα, το Σύνταγμα δεν έχει ούτε τη δύναμη ενός ιστού αράχνης για να τον συγκρατήσει».
Ο Τζάκσον αγνόησε προκλητικά το Ανώτατο Δικαστήριο σε απόφαση σχετική με τα εδάφη του Έθνους των Τσερόκι — μια περιφρόνηση την οποία, αξίζει να σημειωθεί, ο Αντιπρόεδρος Βανς έχει ρητά υποστηρίξει.
«Μολονότι ζούμε με την επίφαση της δημοκρατίας», έγραψε ο δικαστής Τζόζεφ Στόρι, «στην πραγματικότητα τελούμε υπό την απόλυτη κυριαρχία ενός και μόνο ανθρώπου».
Όμως ο Τζάκσον έκανε το κλασικό λάθος του λαϊκιστή: υπερέβη τα όρια. Καθοδηγούμενος από προσωπική απέχθεια προς τις ελίτ, διέλυσε τη Δεύτερη Τράπεζα των Ηνωμένων Πολιτειών — έναν πρώιμο πρόδρομο του σημερινού Ομοσπονδιακού Συστήματος Τραπεζών — και συνέβαλε στην πυροδότηση μιας οικονομικής ύφεσης που κατέστρεψε την κυβέρνηση του εκλεκτού του διαδόχου, Μάρτιν Βαν Μπιούρεν.
Ως απάντηση στον Τζάκσον, το Κόμμα των Ουίγων αναδύθηκε τη δεκαετία του 1830, επιδιώκοντας να δημιουργήσει μια νέα πολιτική και κοινωνική τάξη. Βαθιά αντι-αυταρχικοί, οι Ουίγοι αποτέλεσαν πολιτική, πολιτισμική και κοινωνική δύναμη ταυτόχρονα. Συνδύασαν την παραδοσιακή ηθική με την προοδευτική μεταρρύθμιση: αγωνίστηκαν υπέρ της μεταρρύθμισης των φυλακών και της τήρησης της Κυριακής, υπέρ της συμμετοχής των γυναικών στην πολιτική αλλά και υπέρ ενός ισχυρού στρατού, υπέρ της κρατικής χρηματοδότησης της δημόσιας παιδείας αλλά και υπέρ φιλικών προς τις επιχειρήσεις πολιτικών. Αντιτάχθηκαν στο τερατώδες Ινδιάνικο Διάταγμα Απομάκρυνσης του Τζάκσον και στην αντιδραστική, λευκο-εθνικιστική κοσμοθεωρία του Δημοκρατικού Κόμματος.
Ενώ οι «τζακσονικοί» Δημοκρατικοί προωθούσαν την αρνητική ελευθερία — «άσε με ήσυχο» — οι Ουίγοι (οι οποίοι μετεξελίχθηκαν στο πρώιμο Ρεπουμπλικανικό Κόμμα του Αβραάμ Λίνκολν)πρότασσαν την θετική ελευθερία: την ενδυνάμωση των πολιτών ώστε να ζήσουν πλουσιότερες και καλύτερες ζωές μέσω της διεύρυνσης της οικονομικής πρόσβασης, της δωρεάν δημόσιας εκπαίδευσης και της ενίσχυσης των νομικών εγγυήσεων, όπως η δίκαιη δίκη και τα δικαιώματα ιδιοκτησίας.
Αν και έχουμε συνηθίσει να αποκαλούμε το πρώτο μισό του 19ου αιώνα «Εποχή του Τζάκσον», ο ιστορικός Daniel Walker Howe τονίζει ότι δεν ήταν ο Τζάκσον αλλά οι Ουίγοι αυτοί που διαμόρφωσαν την Αμερική όπως τη γνωρίζουμε σήμερα. «Ως εκσυγχρονιστές της οικονομίας, υποστηρικτές ενός ισχυρού εθνικού κράτους και ως ανθρωπιστές πιο ανοιχτοί στο ταλέντο ανεξαρτήτως φυλής ή φύλου», γράφει ο Howe,
«οι Ουίγοι διευκόλυναν τον μετασχηματισμό των Ηνωμένων Πολιτειών από ένα συνονθύλευμα αγροτικών κοινοτήτων σε ένα κοσμοπολίτικο έθνος ενωμένο μέσω του εμπορίου, της βιομηχανίας, της πληροφορίας, των εθελοντικών οργανώσεων και των πολιτικών δεσμών».
Κοιτώντας πίσω, ο Howe συμπεραίνει ότι, παρότι δεν ήταν το κυρίαρχο κόμμα της εποχής τους, οι Ουίγοι ήταν το κόμμα του μέλλοντος της Αμερικής. Αν η Αμερική θέλει να αρχίσει την ανάρρωσή της από τον τραμπισμό, χρειάζεται τη δική της στιγμή Ουίγων.
Ναι, έχουμε φτάσει σε ένα σημείο τραυματικής ρήξης. Ένας δημαγωγός ανέβηκε στην εξουσία και τα καταστρέφει όλα. Όμως το πιθανότερο είναι πως αυτός ο δημαγωγός θα αρχίσει να κάνει λάθη — γιατί η ανικανότητα είναι εγγενές χαρακτηριστικό του μηδενισμού. Οι μηδενιστές μπορούν μόνο να καταστρέφουν· δεν μπορούν να δημιουργούν. Ο αυταρχικός μηδενισμός είναι εγγενώς ηλίθιος. Και δεν εννοώ ότι οι τραμπιστές έχουν χαμηλό δείκτη νοημοσύνης — εννοώ ότι δρουν ενάντια στα δικά τους συμφέροντα, με παθολογικά αυτοκαταστροφικό τρόπο.
Όταν δημιουργείς μια κυβέρνηση όπου όλη η εξουσία συγκεντρώνεται σε έναν άνθρωπο, και όλοι οι υπόλοιποι υπάρχουν μόνο για να κολακεύουν τον αχόρταγο εγωισμό του, η ηλιθιότητα είναι αναπόφευκτη.
Οι αυταρχικοί είναι επίσης ηθικά ηλίθιοι. Η ταπεινοφροσύνη, η φρόνηση και η ειλικρίνεια δεν είναι απλώς ηθικές αρετές — είναι πρακτικά εργαλεία που παράγουν θετικά αποτελέσματα. Αν τις αντικαταστήσεις με την απληστία, τη λαγνεία, την υποκρισία και το ψέμα, θα προκύψουν συμφορές.
Οι νεαροί τεχνοκράτες τύπου DOGE είναι σίγουρα ευφυείς σε κάποιους τομείς, αλλά γνωρίζουν από δημόσια διοίκηση όσο κι εγώ από πυραυλική τεχνολογία. Ανακοίνωσαν περικοπή 8 δισ. δολαρίων σε συμβόλαιο της Υπηρεσίας Μετανάστευσης και Τελωνείων — αν είχαν διαβάσει σωστά τα ίδια τους τα έγγραφα, θα καταλάβαιναν ότι η περικοπή ήταν λιγότερο από 8 εκατομμύρια. Απέλυσαν εργαζομένους από την Εθνική Υπηρεσία Πυρηνικής Ασφάλειας, χωρίς να συνειδητοποιήσουν ότι η συγκεκριμένη υπηρεσία ελέγχει την πυρηνική ασφάλεια των ΗΠΑ — και αναγκάστηκαν να αναιρέσουν μέρος των απολύσεων λίγο αργότερα.
Ο Τραμπ μοιάζει σαν να προσπαθεί να δώσει σε μια παρέα από Σαμ Μπάνκμαν-Φριντ πρόσβαση στο πυρηνικό οπλοστάσιο και τα αρχεία της Εφορίας των ΗΠΑ. Τι μπορεί να πάει στραβά;
Όταν ο Τραμπ δημιουργήσει μια κρίση, δεν θα είναι μικρή. Οι «ενήλικες στο δωμάτιο» που συγκρατούσαν τις κρίσεις στην πρώτη του θητεία δεν υπάρχουν πια. Όποια κι αν είναι η κρίση της δεύτερης θητείας — υπερπληθωρισμός; παγκόσμιος εμπορικός πόλεμος; κατάρρευση της οικονομίας και του χρηματιστηρίου; σύγκρουση με την Κίνα; αποτυχημένη διαχείριση πανδημίας; ή πραξικόπημα μέσω άρνησης συμμόρφωσης με τα δικαστήρια; — είναι πιθανό να καταβαραθρώσει την υποστήριξή του και να αλλάξει τη ροή της Ιστορίας.
Ωστόσο, η κατάρρευση του τραμπισμού είναι αναγκαία αλλά όχι επαρκής προϋπόθεση για την εθνική ανάκαμψη. Πρέπει να ακολουθήσει το δύσκολο έργο της ουσιαστικής πολιτικής και κοινωνικής αναγέννησης.
Η πρόοδος δεν είναι πάντα ομαλή ή ευχάριστη διαδρομή. Για μερικές δεκαετίες, τα έθνη ζουν μέσα σε ένα κυρίαρχο παράδειγμα. Όταν αυτό πάψει να λειτουργεί, καταρρέει. Και όταν έρθει η ώρα να χτιστεί ένα νέο πλαίσιο, οι προοδευτικοί μιλούν για οικονομική αναδιανομή, ενώ οι συντηρητικοί μιλούν για πολιτισμική και κοινωνική ανασυγκρότηση.
Η ιστορία δείχνει ότι χρειάζονται και τα δύο: η ανάκαμψη από εθνική κρίση απαιτεί πλήρη αναδημιουργία σε όλα τα επίπεδα της κοινωνίας.
Αν κοιτάξουμε πίσω στους αιώνες, βλέπουμε πως αυτή η διαδικασία απαιτεί τρεις βασικές και αλληλένδετες κινήσεις:
Μια εθνική αλλαγή αξιών.Στα τέλη του 19ου αιώνα, εν μέσω του επώδυνου μετασχηματισμού της βιομηχανικής εποχής, η Αμερική συγκλονίστηκε από υφέσεις και μαζική φτώχεια στις πόλεις. Το δόγμα του κοινωνικού δαρβινισμού — που εξυμνούσε την «επιβίωση του ικανότερου» και θεωρούσε τους φτωχούς υπεύθυνους για τη μοίρα τους — αντικαταστάθηκε από το Κοινωνικό Ευαγγέλιο, το οποίο, μέσα από θεολόγους όπως ο Walter Rauschenbusch, τόνιζε τα συστημικά αίτια της φτώχειας, όπως τη συγκέντρωση εξουσίας από τις μεγάλες επιχειρήσεις της «Επίχρυσης Εποχής». Μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα, οι περισσότερες προτεσταντικές εκκλησίες είχαν υπογράψει το Κοινωνικό Σύμφωνο των Εκκλησιών, που ζητούσε μεταξύ άλλων την κατάργηση της παιδικής εργασίας και τη θέσπιση ασφάλισης αναπηρίας.
Μια ισχυρή εθνική ταυτότητα.Τα έθνη που αντέχουν μέσα στην κρίση επιστρέφουν στις ρίζες τους. Έχουν έναν ηγέτη που αντικαθιστά τον αμοραλισμό των μηδενιστών (ή, ιστορικά, τη βάρβαρη ηθική της δουλείας) με έναν ανανεωμένο εθνικό ηθικό σκοπό — όπως έκανε ο Λίνκολν στο Γκέτισμπεργκ.
Μια πολιτειακή αναγέννηση. Μετά την ανάδυση του Κοινωνικού Ευαγγελίου, οι Αμερικανοί της δεκαετίας του 1890 και των αρχών του 1900 ξεκίνησαν ή συμμετείχαν σε μια σειρά από κοινωνικά κινήματα και θεσμούς πολιτικής συμμετοχής: United Way, NAACP, Sierra Club, το κίνημα των settlement houses, η American Legion.
Τέταρτον, μια εθνική αναθεώρηση. Όπως επισημαίνει ο Jared Diamond, τα έθνη που κατορθώνουν να ανακάμψουν δεν βυθίζονται σε καταστροφολογία. Αντίθετα, αποκτούν μια σαφή, νηφάλια εικόνα για το τι λειτουργεί και τι όχι, και επιδιώκουν προσεκτικές, επιλεκτικές αλλαγές. Σύμφωνα με την έρευνα του Diamond, οι ηγέτες επιτυχημένων μεταρρυθμιστικών κινημάτων αναλαμβάνουν ευθύνη για τον ρόλο τους στην κρίση. Για παράδειγμα, οι ηγέτες της Γερμανίας αποδέχθηκαν την ευθύνη για το ναζιστικό παρελθόν της χώρας· οι ηγέτες της Φινλανδίας παραδέχθηκαν την ευθύνη για μια μη ρεαλιστική εξωτερική πολιτική πριν τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, καθώς είχαν να αντιμετωπίσουν μια απειλητική Σοβιετική Ένωση στα σύνορά τους· και οι ηγέτες της Αυστραλίας ανέλαβαν ευθύνη τη δεκαετία του ’70 για έναν πολιτικό και διπλωματικό προσανατολισμό υπερβολικά εξαρτημένο από τη Βρετανία.
Πέμπτον, μια έκρηξη πολιτικών μεταρρυθμίσεων.Στη Βρετανία του 1830 και του 1840 — εν μέσω κοινωνικού χάους, τραπεζικών καταρρεύσεων, βαθιάς ύφεσης, ταραχών και ακραίων ανισοτήτων — ο Πρωθυπουργός Ρόμπερτ Πιλ, άνδρας με υψηλό ηθικό κύρος, δημιούργησε τη σύγχρονη αστυνομία, μείωσε δασμούς, προώθησε νομοθεσία για τα σιδηροδρομικά έργα (βασική υποδομή της βρετανικής βιομηχανικής επανάστασης) και συνέβαλε στην ψήφιση του Νόμου Εργοστασίων του 1844, που ρύθμιζε τις συνθήκες εργασίας. Στην Αμερική των αρχών του 20ού αιώνα, οι Προοδευτικοί εφάρμοσαν μια αντίστοιχη σειρά αποτελεσματικών μεταρρυθμίσεων, που έβγαλαν τη χώρα από την κρίση του βιομηχανικού μετασχηματισμού.Σε βάθος χρόνου, ο τραμπισμός είναι καταδικασμένος. Η εξουσία χωρίς φρόνηση και ταπεινότητα καταρρέει αναπόφευκτα. Και τότε ξεκινά το δύσκολο έργο της πολιτικής ανανέωσης.
Τμήμα της πολιτικής ανανέωσης είναι και η διεύρυνση του κύκλου της εξουσίας. Αυτό σημαίνει, για την Αμερική του σήμερα, μια συστηματική προσπάθεια ενσωμάτωσης των φωνών της εργατικής τάξης και των συντηρητικών σε τομείς που παραδοσιακά κυριαρχούνται από ελιτίστικο προοδευτισμό— όπως τα πανεπιστήμια, ο μη κερδοσκοπικός τομέας, η δημόσια διοίκηση και τα παραδοσιακά ΜΜΕ.
Τέλος, η οικονομική επέκταση.Η οικονομική ανάπτυξη μπορεί να απαλύνει πολλές πληγές. Η υιοθέτηση μιας “ατζέντας αφθονίας” — ενός πλέγματος πολιτικών που στοχεύει στη μείωση της κρατικής γραφειοκρατίας, την ενίσχυση της καινοτομίας και την αύξηση της προσφοράς σε στέγαση, ενέργεια και υγειονομική περίθαλψη — είναι ίσως ο πιο υποσχόμενος δρόμος για βιώσιμη ανάπτυξη.
Σε βάθος χρόνου, ο τραμπισμός δεν έχει μέλλον. Η εξουσία χωρίς φρόνηση και ταπεινότητα πάντα αποτυγχάνει.
Τα έθνη, όπως και οι άνθρωποι, δεν αλλάζουν όταν όλα πάνε καλά — αλλά ως απάντηση στον πόνο.
Και σε μια στιγμή που ο τραμπισμός μοιάζει να καταβροχθίζει τα πάντα, είναι εύκολο να πιστέψει κανείς πως αυτή τη φορά είναι διαφορετικά.
Όμως η ιστορία δεν σταματά ποτέ να κινείται. Ακόμα και τώρα, ταξιδεύοντας ανά την Αμερική, βλέπω τις δυνάμεις της αποκατάστασης να συγκεντρώνονται σε γειτονιές και κοινότητες. Αν είσαι μέρος ενός οργανισμού που χτίζει εμπιστοσύνη μεταξύ κοινωνικών τάξεων, παλεύεις ενάντια στον τραμπισμό. Αν είσαι Δημοκρατικός που απορρίπτει τον απομονωτικό προοδευτισμό της ελίτ και υιοθετεί μια λαϊκίστικη, φιλελεύθερη ατζέντα αφθονίας, παλεύεις ενάντια στον τραμπισμό. Αν υπερασπίζεσαι έναν ηθικό κώδικα ανοχής και πλουραλισμού που μπορεί να κρατήσει ενωμένη την Αμερική, παλεύεις ενάντια στον τραμπισμό.
Με τον καιρό, οι αλλαγές στις αξίες οδηγούν σε αλλαγές στις σχέσεις, οι οποίες οδηγούν σε αλλαγές στην κοινωνική ζωή, οι οποίες με τη σειρά τους οδηγούν σε αλλαγές στις πολιτικές και τελικά στην πορεία ολόκληρου του έθνους. Ξεκινά αργά — αλλά όπως λέει το βιβλίο του Ιώβ, “οι σπίθες θα πετάξουν προς τα πάνω.”
Το άρθρο δημοσιεύεται στο τεύχος Μαΐου 2025 του περιοδικού The Atlantic, με τίτλο: “Everything We Once Believed In” (Όλα Όσα Κάποτε Πιστεύαμε).
Σχετικά με τον συγγραφέα David Brooks
Συνεργαζόμενος αρθρογράφος του The Atlantic και συγγραφέας του βιβλίου How to Know a Person: The Art of Seeing Others Deeply and Being Deeply Seen.
When I joined the conservative movement in the 1980s, there were two types of people: those who cared earnestly about ideas, and those who wanted only to shock the left. The reactionary fringe has won.
Charles de Gaulle began his war memoirs with this sentence: “All my life I have had a certain idea about France.” Well, all my life I have had a certain idea about America. I have thought of America as a deeply flawed nation that is nonetheless a force for tremendous good in the world. From Abraham Lincoln to Franklin D. Roosevelt to Ronald Reagan and beyond, Americans fought for freedom and human dignity and against tyranny; we promoted democracy, funded the Marshall Plan, and saved millions of people across Africa from HIV and AIDS. When we caused harm—Vietnam, Iraq—it was because of our overconfidence and naivete, not evil intentions.
Until January 20, 2025, I didn’t realize how much of my very identity was built on this faith in my country’s goodness—on the idea that we Americans are partners in a grand and heroic enterprise, that our daily lives are ennobled by service to that cause. Since January 20, as I have watched America behave vilely—toward our friends in Canada and Mexico, toward our friends in Europe, toward the heroes in Ukraine and President Volodymyr Zelensky in the Oval Office—I’ve had trouble describing the anguish I’ve experienced. Grief? Shock? Like I’m living through some sort of hallucination? Maybe the best description for what I’m feeling is moral shame: To watch the loss of your nation’s honor is embarrassing and painful.
George Orwell is a useful guide to what we’re witnessing. He understood that it is possible for people to seek power without having any vision of the good. “The Party seeks power entirely for its own sake,” an apparatchik says in 1984. “We are not interested in the good of others; we are interested solely in power. Not wealth or luxury or long life or happiness: only power, pure power.” How is power demonstrated? By making others suffer. Orwell’s character continues: “Obedience is not enough. Unless he is suffering, how can you be sure that he is obeying your will and not his own? Power is in inflicting pain and humiliation.”
Russell Vought, Donald Trump’s budget director, sounds like he walked straight out of 1984. “When they wake up in the morning, we want them to not want to go to work, because they are increasingly viewed as the villains,” he said of federal workers, speaking at an event in 2023. “We want to put them in trauma.”
Since coming back to the White House, Trump has caused suffering among Ukrainians, suffering among immigrants who have lived here for decades, suffering among some of the best people I know. Many of my friends in Washington are evangelical Christians who found their vocation in public service—fighting sex trafficking, serving the world’s poor, protecting America from foreign threats, doing biomedical research to cure disease. They are trying to live lives consistent with the gospel of mercy and love. Trump has devastated their work. He isn’t just declaring war on “wokeness”; he’s declaring war on Christian service—on any kind of service, really.
If there is an underlying philosophy driving Trump, it is this: Morality is for suckers. The strong do what they want and the weak suffer what they must. This is the logic of bullies everywhere. And if there is a consistent strategy, it is this: Day after day, the administration works to create a world where ruthless people can thrive. That means destroying any institution or arrangement that might check the strongman’s power. The rule of law, domestic or international, restrains power, so it must be eviscerated. Inspectors general, judge advocate general officers, oversight mechanisms, and watchdog agencies are a potential restraint on power, so they must be fired or neutered. The truth itself is a restraint on power, so it must be abandoned. Lying becomes the language of the state.
Trump’s first term was a precondition for his second. His first term gradually eroded norms and acclimatized America to a new sort of regime. This laid the groundwork for his second term, in which he’s making the globe a playground for gangsters.
We used to live in a world where ideologies clashed, but ideologies don’t seem to matter anymore. The strongman understanding of power is on the march. Power is like money: the more the better. Trump, Russian President Vladimir Putin, and the rest of the world’s authoritarians are forming an axis of ruthlessness before our eyes. Trumpism has become a form of nihilism that is devouring everything in its path.
The pathetic thing is that I didn’t see this coming even though I’ve been living around these people my whole adult life. I joined the conservative movement in the 1980s, when I worked in turn at National Review, The Washington Times, and The Wall Street Journal editorial page. There were two kinds of people in our movement back then, the conservatives and the reactionaries. We conservatives earnestly read Milton Friedman, James Burnham, Whittaker Chambers, and Edmund Burke. The reactionaries just wanted to shock the left. We conservatives oriented our lives around writing for intellectual magazines; the reactionaries were attracted to TV and radio. We were on the political right but had many liberal friends; they had contempt for anyone not on the anti-establishment right. They were not pro-conservative—they were anti-left. I have come to appreciate that this is an important difference.
I should have understood this much sooner, because the reactionaries had revealed their true character as far back as January 1986. A group of progressive students at Dartmouth had erected a shantytown on campus to protest apartheid. One night, a group of 12 students, most of them associated with the right-wing Dartmouth Review, descended on the shanties with sledgehammers and smashed them down.
Even then I was appalled. Apartheid was evil, and worth opposing. A nighttime raid with sledgehammers seemed more Gestapo than Burkean. But conservative intellectuals didn’t take this seriously enough. In large part, I think this was because we looked down on the Dartmouth Review mafia, whose members had included Laura Ingraham and Dinesh D’Souza. Their intellectual standards were so obviously third-rate. I don’t know how to put this politely, but they just seemed creepy—nakedly ambitious in a way that I thought would destroy them in the end.
Instead, history has smiled on them. A prominent publisher of right-wing authors once told me that the way to sell conservative books is not to write a good book—it’s to write a book that will offend the left, thereby causing the reactionaries to rally to your side and buy it. That led to books with titles such as The Big Lie: Exposing the Nazi Roots of the American Left, and to Ann Coulter’s entire career. Owning the libs became a lucrative strategy.
Of course, the left made it easy for them. The left really did purge conservatives from universities and other cultural power centers. The left really did valorize a “meritocratic” caste system that privileged the children of the affluent and screwed the working class. The left really did pontificate to their unenlightened moral inferiors on everything from gender to the environment. The left really did create a stifling orthodoxy that stamped out dissent. If you tell half the country that their voices don’t matter, then the voiceless are going to flip over the table.
But although Trump may have campaigned as a MAGA populist, leveraging this working-class resentment to gain power, he governs as a Palm Beach elitist. Trump and Elon Musk are billionaires who went to the University of Pennsylvania. J. D. Vance went to Yale Law School. Pete Hegseth went to Princeton and Harvard. Vivek Ramaswamy went to Yale and Harvard. Stephen Miller went to Duke. Ted Cruz went to Princeton and Harvard. Many of Musk’s DOGE workers, according to The New York Times, come from elite institutions—Harvard, Princeton, Morgan Stanley, McKinsey, Wharton. These are the Vineyard Vines nihilists, the spiritual descendants of the elite bad boys at the Dartmouth Review. This political moment isn’t populists versus elitists; it is, as I’ve written before, like a civil war in a prep school where the sleazy rich kids are taking on the pretentious rich kids.
The MAGA elite rode to power on working-class votes, but—trust me, I know some of them—they don’t care about the working class. Trump and his crew could have taken office with actual plans to make life better for working-class Americans. An administration that cared about the working class would seek to address its problems, such as the fact that the poorest Americans die an average of 10 to 15 years younger than their higher-income counterparts, or that by sixth grade, many of the children in the poorest school districts have fallen four grade levels behind those in the richest. An administration that cared about these people would have offered a bipartisan industrial policy to create working-class jobs.
These faux populists have no interest in that. Instead of helping workers, they focus on civil war with their left-wing fellow elites. During Trump’s first months in office, one of their highest priorities has been to destroy the places where they think liberal elites work—the scientific community, the foreign-aid community, the Kennedy Center, the Department of Education, universities.
It turns out that when you mix narcissism and nihilism, you create an acid that corrodes every belief system it touches.
This Trumpian cocktail has eaten away at Christianity, a faith oriented around the marginalized. Blessed are the meek. Blessed are the poor in spirit. The poor are closer to God than the rich. Again and again, Jesus explicitly renounced worldly power.
But if Trumpism has a central tenet, it is untrammeled lust for worldly power. In Trumpian circles, many people ostentatiously identify as Christians but don’t talk about Jesus very much; they have crosses on their chest but Nietzsche in their heart—or, to be more precise, a high-school sophomore’s version of Nietzsche.
To Nietzsche, all of those Christian pieties about justice, peace, love, and civility are constraints that the weak erect to emasculate the strong. In this view, Nietzscheanism is a morality for winners. It worships the pagan virtues: power, courage, glory, will, self-assertion. The Nietzschean Übermenschen—which Trump and Musk clearly believe themselves to be—offer the promise of domination over those sick sentimentalists who practice compassion.
Trumpian nihilism has eviscerated conservatism. The people in this administration are not conservatives. They are the opposite of conservatives. Conservatives once believed in steady but incremental reform; Elon Musk believes in rash and instantaneous disruption. Conservatives once believed that moral norms restrain and civilize us, habituating us to virtue; Trumpism trashes moral norms in every direction, riding forward on a tide of adultery, abuse, cruelty, immaturity, grift, and corruption. Conservatives once believed in constitutional government and the Madisonian separation of powers; Trump bulldozes checks and balances, declaiming on social media, “He who saves his Country does not violate any Law.” Reagan promoted democracy abroad because he thought it the political system most consistent with human dignity; the Trump administration couldn’t care less about promoting democracy—or about human dignity.
How does this end? Will anyone on the right finally stand up to the Trumpian onslaught? Will our institutions withstand the nihilist assault? Is America on the verge of ruin?
In February, about a month into Trump’s second term, I spoke at a gathering of conservatives in London called the Alliance for Responsible Citizenship. Some of the speakers were pure populist (Vivek Ramaswamy, Mike Johnson, and Nigel Farage). But others were center-right or not neatly ideological (Niall Ferguson, Bishop Robert Barron, and my Atlantic colleague Arthur C. Brooks).
In some ways, it was like the conservative conferences I’ve been attending for decades. I listened to a woman from Senegal talking about trying to make her country’s culture more entrepreneurial. I met the head of a charter school in the Bronx that focuses on character formation. But in other ways, this conference was startlingly different.
In my own talk, I sympathized with the populist critique of what has gone wrong in Western societies. But I shared with the audience my dark view of President Trump. Unsurprisingly, a large segment of the audience booed vigorously. One man screamed that I was a traitor and stormed out. But many other people cheered. Even in conservative precincts infected by reactionary MAGA-ism, some people are evidently tired of Trumpian brutality.
As the conference went on, I noticed a contest of metaphors. The true conservatives used metaphors of growth or spiritual recovery. Society is an organism that needs healing, or it is a social fabric that needs to be rewoven. A poet named Joshua Luke Smith said we needed to be the seeds of regrowth, to plant the trees for future generations. His incantation was beatitudinal: “Remember the poor. Remember the poor.”
But others relied on military metaphors. We are in the midst of civilizational war. “They”—the wokesters, the radical Muslims, the left—are destroying our culture. There were allusions to the final epochal battles in The Lord of the Rings. The implication was that Sauron is leading his Orc hordes to destroy us. We are the heroic remnant. We must crush or be crushed.
The warriors tend to think people like me are soft and naive. I tend to think they are catastrophizing narcissists. When I look at Trump acolytes, I see a swarm of Neville Chamberlains who think they’re Winston Churchill.
I understand the seductive power of a demagogue who tells you that the people who look down on you are evil. I understand the seductive power of being told that your civilization is on the verge of total collapse, and that everything around you is degeneracy and ruin. This message gives you a kind of terrifying thrill: The stakes are apocalyptic. Your life has meaning and urgency. Everything is broken; let’s burn it all down.
I understand why people who feel alienated would want to follow the leader who speaks about domination and combat, not the one who speaks about healing and cooperation. It doesn’t matter how many times you’ve read Edmund Burke or the Gospel of Matthew—it’s still tempting to throw away all of your beliefs to support the leader who promises to be “your retribution.”
America may well enter a period of democratic decay and international isolation. It takes decades to develop strong alliances, and to build the structures and customs of democracy—and only weeks to decimate them, as we’ve now seen. And yet I find myself confident that America will survive this crisis. Many nations, including our own, have gone through worse and bloodier crises and recovered. In Upheaval: Turning Points for Nations in Crisis, the historian and scientist Jared Diamond provides case studies—Japan in the late 19th century, Finland and Germany after World War II, Indonesia after the 1960s, Chile and Australia during and after the ’70s—of countries that came back stronger after crisis, collapse, or defeat. To these examples, I’d add Britain in the 1830s and ’40s, and the 1980s, and South Korea in the 1980s. Some of these countries (such as Japan) endured war; others (Chile) endured mass torture and “disappearances”; still others (Britain and Australia) endured social decay and national decline. All of them eventually healed and came back.
America itself has already been through numerous periods of rupture and repair. Some people think we’re living through a period of unprecedented tumult, but the Civil War and the Great Depression were much worse. So were the late 1960s—assassinations, riots, a failed war, surging crime rates, a society coming apart. From January 1969 until April 1970, there were 4,330 bombings in the U.S., or about nine a day. But by the 1980s and ’90s—after getting through Watergate, stagflation, and the Carter-era “malaise” of the ’70s—we had recovered. As brutal and disruptive as the tumult of the late 1960s was, it helped the country shake off some of its persistent racism and sexism, and made possible a freer and more individualistic ethos.
But the most salient historical parallel might be the America of the 1830s. Andrew Jackson is the American president who most resembles Trump—power-hungry, rash, narcissistic, driven by animosity. He was known by his opponents as “King Andrew” for his expansions of executive power. “The man we have made our President has made himself our despot, and the Constitution now lies a heap of ruins at his feet,” Senator Asher Robbins of Rhode Island said. “When the way to his object lies through the Constitution, the Constitution has not the strength of a cobweb to restrain him from breaking through it.” Jackson brazenly defied the Supreme Court on a ruling about Cherokee Nation territory (a defiance, it should be noted, that Vice President Vance has explicitly endorsed). “Though we live under the form of a republic,” Supreme Court Justice Joseph Story wrote, “we are in fact under the absolute rule of a single man.”
But Jackson made the classic mistake of the populist: He overreached. Fueled by personal hostility toward elites, he destroyed the Second Bank of the United States, an early precursor to the Federal Reserve System, and helped spark an economic depression that ruined the administration of his chosen successor, Martin Van Buren.
In response to Jackson, the Whig Party arose in the 1830s to create a new political and social order. Devoutly anti-authoritarian, the Whigs were a cultural, civic, and political force all at once. They emphasized both traditional morality and progressive improvements. They agitated for prison reform and for keeping the Sabbath, for more women’s participation in politics and for a strong military, for government-funded public schools and for pro-business government policies. They were opposed to Jackson’s monstrous Indian Removal Act, and to the Democratic Party’s reactionary, white-supremacist social vision. Whereas Jacksonian Democrats emphasized negative liberty—get your hands off me—the Whigs, who would turn into the early Republican Party of Abraham Lincoln, emphasized positive liberty, empowering Americans to live bigger, better lives with things such as expanded economic credit, free public education, and stronger legal protections including due process and property rights.
Though we’ve come to call the early-to-mid-19th century the Age of Jackson, the historian Daniel Walker Howe notes that it was not Jackson but the Whigs who created the America we know today. “As economic modernizers, as supporters of strong national government, and as humanitarians more receptive than their rivals to talent regardless of race and gender,” Howe writes, the Whigs “facilitated the transformation of the United States from a collection of parochial agricultural communities into a cosmopolitan nation integrated by commerce, industry, information, and voluntary associations as well as by political ties.” Looking back, Howe concludes, we can see that even though they were not the dominant party of their time, the Whigs “were the party of America’s future.” To begin its recovery from Trumpism, America needs its next Whig moment.
Yes, we have reached a point of traumatic rupture. A demagogue has come to power and is ripping everything down. But what’s likely to happen is that the demagogue will start making mistakes, because incompetence is built into the nihilistic project. Nihilists can only destroy, not build. Authoritarian nihilism is inherently stupid. I don’t mean that Trumpists have low IQs. I mean they do things that run directly against their own interests. They are pathologically self-destructive. When you create an administration in which one man has all the power and everybody else has to flatter his voracious ego, stupidity results. Authoritarians are also morally stupid. Humility, prudence, and honesty are not just nice virtues to have—they are practical tools that produce good outcomes. When you replace them with greed, lust, hypocrisy, and dishonesty, terrible things happen.
The DOGE children are doubtless brilliant in certain ways, but they know as much about government as I know about rocketry. They announced an $8 billion cut to an Immigration and Customs Enforcement contract—though if they had read their own documents correctly, they would have realized that the cut was less than $8 million. They eliminated workers from the National Nuclear Security Administration, apparently without realizing that this agency controls nuclear security, and had to undo some of those cuts shortly thereafter. Trump seems to be trying to give a bunch of Sam Bankman-Frieds access to America’s nuclear arsenal and IRS records. What could go wrong?
When Trump creates an unnecessary crisis, it’s unlikely to be a small one. The proverbial “adults in the room” who contained crises in Trump’s first term are gone. Whatever the second-term crisis—runaway inflation? a global trade war? a cratered economy and plummeting stock market? an out-of-control conflict in China? botched pandemic management? a true hijacking of the Constitution precipitated by defiance of the courts?—it is likely to crater his support and shift historical momentum.
But although Trumpism’s collapse is a necessary condition for national recovery, it is not a sufficient one. Its demise must be followed by the hard work necessary to achieve true civic and political renewal.
Progress is not always a smooth or merry ride. For a few decades, nations live according to one paradigm. Then it stops working and gets destroyed. When the time comes to build a new paradigm, progressives talk about economic redistribution; conservatives talk about cultural and civic repair. History shows that you need both: Recovery from national crisis demands comprehensive reinvention at all levels of society. If you look back across the centuries, you find that this process requires several interconnected efforts.
First, a national shift in values. In the late 19th century, for example, as the country went through the wrenching process of industrialization, America was traumatized by severe recessions and mass urban poverty. In response, social Darwinism gave way to the social-gospel movement. Social Darwinism, associated with thinkers such as Herbert Spencer, valorized survival of the fittest and claimed that the poor are poor because of inferior abilities. The social-gospel movement, associated with theologians such as Walter Rauschenbusch, emphasized the systemic causes of poverty, including the Gilded Age’s concentration of corporate power. By the early 20th century, most mainline Protestant denominations had signed on to the Social Creed of the Churches, which called for, among other things, the abolition of child labor and the creation of disability insurance.
Second, nations that hang together through crisis have a strong national identity—they return to their roots. They have a leader who replaces the amoralism of the nihilists, or, say, the immorality of slavery, with a strong redefinition of the nation’s moral mission, the way Lincoln redefined America at Gettysburg.
Third, a civic renaissance. After the social gospel took root, Americans in the 1890s and early 1900s launched and participated in a series of social movements and civic organizations: United Way, the NAACP, the Sierra Club, the settlement-house movement, the American Legion.
Fourth, a national reassessment. As Jared Diamond notes, nations that turn around don’t catastrophize. Rather, they develop a clear-eyed view of what’s working and not working, and they pursue careful, selective change. According to Diamond’s research, the leaders of successful reform movements also take responsibility for their part in the crisis. For instance, Germany’s leaders accepted responsibility for the country’s Nazi past; Finland’s leaders took responsibility for an unrealistic foreign policy before World War II, when they had to deal with a looming Soviet Union on their border; and Australia’s leaders took responsibility in the 1970s for a political culture and foreign policy that had become overly dependent on Britain.
Fifth, a surge of political reform. In 1830s and ’40s Britain—racked by social chaos, bank failures, a severe depression, riots, and crushing wealth inequality—Prime Minister Robert Peel, a leader of great moral rectitude, built the modern police force, reduced tariffs, pushed railway legislation that literally laid the tracks for British industrialization, and helped pass the Factory Act of 1844, which regulated workplaces. In early-20th-century America, Progressives produced a comparable flurry of effective reforms that pulled the country out of its industrialization crisis.
Part of political reform is an expansion of the circle of power. What that would require in America today is, among other things, a broad effort to include working-class and conservative voices in what have traditionally been cultural bastions of elite progressivism—universities, the nonprofit sector, the civil service, the mainstream media.
Finally, economic expansion. Economic growth can salve many wounds. Pursuing a so-called abundance agenda—a set of policies aimed at reducing government regulation and increasing investment in innovation, and expanding the supply of housing, energy, and health care—is the most promising way to achieve that expansion.
in the long term, Trumpism is doomed. Power without prudence and humility invariably fails. Nations, like people, change not when times are good but in response to pain. At a moment when Trumpism seems to be devouring everything, the temptation is to believe that this time is different.
But history doesn’t stop moving. Even now, as I travel around the country, I see the forces of repair gathering in neighborhoods and communities. If you’re part of an organization that builds trust across class, you’re fighting Trumpism. If you’re a Democrat jettisoning insular faculty-lounge progressivism in favor of a Whig-like working-class abundance agenda, you’re fighting Trumpism. If you are standing up for a moral code of tolerance and pluralism that can hold America together, you’re fighting Trumpism.
Over time, changes in values lead to changes in relationships, which lead to changes in civic life, which eventually lead to changes in policy and then in the general trajectory of the nation. It starts slow, but as the Book of Job says, the sparks will fly upward.
This article appears in the May 2025 print edition with the headline “Everything We Once Believed In.” When you buy a book using a link on this page, we receive a commission. Thank you for supporting The Atlantic.
-US: Οι Ηνωμένες Πολιτείες ανακοινώνουν ότι δεν αναγνωρίζουν τη λεγόμενη «Νέα Συριακή Κυβέρνηση» υπό την ηγεσία του τρομοκρατικού καθεστώτος HTS. Η Ουάσιγκτον ενημερώνει τη συριακή αποστολή στη Νέα Υόρκη για την αλλαγή του νομικού της καθεστώτος: δεν είναι πλέον αναγνωρισμένο κράτος, αλλά κυβέρνηση που δεν αναγνωρίζεται από τις ΗΠΑ.
-US: Διακομματικό νομοσχέδιο στο Κογκρέσο των ΗΠΑ στοχεύει στην ενίσχυση της συνεργασίας για την αντιτρομοκρατία και τη θαλάσσια ασφάλεια btw ΗΠΑ-Ελλάδα-Ισραήλ-Κύπρος/επεκτείνει το 3+1/δημιουργεί το CERBERUS & TRIREME για περιφερειακή εκπαίδευση στο CYCLOPS & Σούδα/καταργεί τους περιορισμούς πωλήσεων όπλων στην Κύπρο.
-Τurkey-US-Israel: Η ισραηλινη εφημεριδα Haaretz: Η Τουρκία θα αντιμετωπίσει το Ισραήλ στον Λευκό Οίκο, όχι στη Συρία..!!
-Turkey:Έγινε γνωστό ότι το MHP δεν θα πραγματοποιήσει συνάντηση ομάδας ούτε αυτή την εβδομάδα…,απο φοτο που ειδαμε ο Μπαχτσελι ειναι σε τραγικη κατασταση απο υγεια.. –
Rum:Δαμασκός: Μια χριστιανή κοπέλα χάθηκε στο Jdeidet Artuz. Η νεαρή Katia Qaraqat εξαφανίστηκε την Παρασκευή, στις 9:20 π.μ., κοντά στο κατάστημα σιτηρών στη λίμνη. Ακόμη μια απαγωγή γυναικας απο τρομοκρατες HTS της Rum μειονότητας στη Συρία.
Οπως παντα η ελληνικη κυβερνηση απλα ειναι ανυπαρτκτη.
-Syria-AANES: Σημαντικές εξελίξεις σημειώνονται στο Στρατιωτικό Συμβούλιο της Rojava (SDF) πραγματοποίησε την τακτική του συνεδρίαση με τη συμμετοχή των στρατιωτικών συμβουλίων που συνδέονται με τις SDF και των διοικητών όλων των στρατιωτικών ιδρυμάτων υπο την διοικηση του Ανωτατου διοικητη του SDF Mazloum Ambdi.
Λήφθηκαν σημαντικές αποφάσεις. Ηρεμια σε ολα τα μετωπα,εκτος απο επιχειρησεις SDF-US στην Xομς και στο Roj στρατοπεδο προσφυγων εναντιων του ISIS.
-Syria-US-AANES: Ο Διεθνής Συνασπισμός ενίσχυσε τη στρατιωτική του υποστήριξη στις δυνάμεις των SDF στέλνοντας μια συνοδεία 27 φορτηγών φορτωμένων με όπλα και εξοπλισμό μέσω της συνοριακής διέλευσης Al-Walid, προερχόμενη από το νότιο Κουρδιστάν, με κατεύθυνση τη βάση Qasrak, βόρεια της Al-Hasakah.
-Syria:Νέοι καταυλισμοί έχουν δημιουργηθεί κοντά στην κατεχόμενη από τους Τούρκους πόλη Αλ Μπαμπ στη βόρεια Συρία Λέγεται ότι εκεί θα εγκατασταθούν εκτοπισμένοι από τη Γάζα.
-Syria: Έντονη ανάπτυξη δυνάμεων Asayish (SDF) στις συνοικίες Sheikh Maqsoud και Achrafieh στην πόλη του Χαλεπίου από σήμερα το πρωί, εν μέσω εκτεταμένου συναγερμού ασφαλείας! Kαθως τουρκικες μοναδες μετακινουνται εντος της Συριας.
-Κurdistan/Irak: Ο τουρκικός στρατός (TSK) δημιουργεί ένα σημείο ελέγχου στην περιοχή Bradost του Νοτίου Κουρδιστάν και ελέγχει την ταυτότητα. Στρατιώτες που κλείνουν το δρόμο με θωρακισμένα οχήματα εμποδίζουν τους πολίτες που θέλουν να κάνουν πικνίκ ή να πάνε στα εδάφη τους.
-Turkey: Κρανία και οστά που ανήκουν σε εκατοντάδες ανθρώπους βρέθηκαν στο καταφύγιο κάτω από την εκκλησία Mor Dimet στο χωριό Argo του Nusaybin,πιθανον απο Αρμενιους ,η Χριστιανους που σφαγιάσθηκαν απο τους Οθωμανους.
-Alawite: Tartous: Ο νεαρός άνδρας, Ibrahim Ali Tufan, βρέθηκε δολοφονημένος από τρομοκράτες HTS στην οδό Hanano, Tartous, σήμερα το πρωί. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο νεαρός κατάγεται από το χωριό Beit Alyan και απέφευγε την υποχρεωτική υπηρεσία. –
Alawite: Ο 13χρονος Lujain Labib Abdullah, ο οποίος πυροβολήθηκε από τρομοκράτες του HTS στο χωριό Ayn Shaqaq στις 5 Απριλίου 2025, διασώθηκε από τους γιατρούς. Είναι σε καλή κατάσταση.
-Alawite: Μετά από μακρά απουσία, το σώμα του γιατρού Ραουάν Ιμπραήμ βρέθηκε ανάμεσα στα θύματα της σφαγής που έγινε στις ακτές της Συριας.
-Sinjar/Irak: Γιαζιντι Μοναδες YBS και YJS πραγματοποιησαν δενδροφυτευση στην περιοχη Sinjar.
-Druze: Υπό την καθοδήγηση της ηγεσίας του Στρατιωτικού Συμβουλίου της Suweida, άνοιξε ένα Κέντρο Στρατιωτικού Συμβουλίου στην πόλη Al-Ghariya στη Suweida.Οι τρομοκράτες του HTS απελευθέρωσαν 21 άνδρες και γυναίκες από τη Suweida, αφού συνελήφθησαν σε σημείο ελέγχου στην ύπαιθρο της Χομς, ενώ ταξίδευαν στο Κυβερνείο της Ράκα για να παρακολουθήσουν μια πολιτική και πολιτιστική εκδήλωση που διοργάνωσε η AANES. O ενας απο αυτους υπεστη βασανιστηρια απο το ΗΤS.
-Rum Pontos: Οι εξαγωγές από την περιοχή του Ρουμ Ποντου το πρώτο τρίμηνο του έτους ξεπέρασαν τα 448 εκατομμύρια δολάρια . Οι εξαγωγές απο την Τραπεζούντα , το Rize, το Artvin και το Gümüşhane την περίοδο Ιανουαρίου-Μαρτίου 2025 έφτασαν τα 448 εκατομμύρια 942 χιλιάδες 605 δολάρια.
Ομιλία της στις 6.4.2025, μπροστά στο Γερμανικό Προξενείο, για το γερμανικό χρέος
Σήμερα συμπληρώνονται 84 χρόνια από την αποφράδα εκείνη ημέρα της 6ης Απριλίου του 1941. Ήταν Κυριακή, όπως σήμερα, όταν η υπέρβαρη ναζιστική μπότα εισέβαλε ξημερώματα εναντίον της πατρίδας μας. Και, στη συνέχεια, για 1625 μέρες οι Έλληνες μαρτύρησαν κάτω από ένα ιδιότυπο γενοκτονικό καθεστώς ασύλληπτης βαρβαρότητας.
Οι ανθρώπινες απώλειες, στο διάστημα της ναζιστικής κατοχής, υπολογίζονται σε 330.000 ή στο 4.8% του τότε ελληνικού πληθυσμού, που μαρτύρησαν, σφαγιάστηκαν, κάηκαν ζωντανοί ή και άφησαν, σκελετωμένοι από πείνα, την τελευταία τους πνοή στους παγωμένους δρόμους του χειμώνα του 1941/42. Η τραγωδία ολοκληρώθηκε με τη χορήγηση του κατοχικού δανείου στη Γερμανία το 1944. Η βασική τροφή των Ελλήνων, στην κατοχή, ήταν οι λαχανίδες, ενώ ο καλπάζων πληθωρισμός ολοκλήρωνε τη βιβλική καταστροφή.
100 χωριά ισοπεδώθηκαν και 640.000 άνθρωποι έμειναν άστεγοι. Τα περισσότερα παιδιά, μετά το τέλος της ναζιστικής κατοχής, είχαν αδενοπάθεια ή άλλες ασθένειες, από τις ανείπωτες κακουχίες.
Οι υποδομές της οικονομίας κυριολεκτικά καταστράφηκαν, το εμπόριο κατέρρευσε πλήρως εξαιτίας της κατάσχεσης του εμπορικού στόλου, και εγκαταλείποντας τη χώρα οι Ναζί ποδοπάτησαν ότι είχε παραμείνει, ακόμη, όρθιο, για να μην το βρουν οι αντίπαλοι.
Ο ναζιστικός εφιάλτης τελείωσε στις 12 Οκτωβρίου του 1944, με το ξέφρενα χαρμόσυνο χτύπημα των καμπάνων, και τους Έλληνες να ξεχύνονται στους δρόμους με δάκρυα χαράς στα μάτια. Η χώρα ήταν ερειπωμένη, αλλά με τη λευτεριά και, φυσικά, με τις αναμενόμενες γερμανικές επανορθώσεις, οι Έλληνες ανυπομονούσαν ναBb γιάνουν τις πληγές και να οδηγήσουν την πατρίδα τους στην ανάπτυξη.
Δυστυχώς, όμως, οι εξελίξεις δεν ήταν αυτές που περίμεναν, καθώς το γερμανικό χρέος δεν πληρώθηκε ποτέ. Αρχικά, μας είπαν ότι θα πρέπει να αναμείνουμε την ένωση των δύο Γερμανιών, και θεωρήσαμε εύλογο το αίτημα. Η ένωση αυτή συντελέστηκε τον Οκτώβριο του 1990, δηλαδή 35 χρόνια από σήμερα.
Και, λοιπόν, τι έγινε σε αυτά τα 35 χρόνια; Αυτά που συνέβησαν είναι, απίστευτα, και ανήκουν σε μυθιστορήματα αρρωστημένης φαντασίας και τρόμου.
Συγκεκριμένα, τα γερμανικά χρέη δεν πληρώθηκαν ποτέ, παρά την ενοποίηση των δύο Γερμανιών. Και το 2009, όταν η Ελλάδα αντιμετώπισε προβλήματα ρευστότητας, που τρομοκράτησαν τις γερμανικές και γαλλικές τράπεζες, επειδή ήταν φορτωμένες με ελληνικά χαρτιά, η ΕΕ προσέτρεξε σε βοήθειά μας, ζητώντας και τη συνδρομή του ΔΝΤ.
Να δούμε, λοιπόν, σε τι συνίσταται αυτή η βοήθεια.
Το χρέος της Ελλάδας, το 2009, με το οποίο εισήλθε στο 1ο Μνημόνιο υπολογίστηκε σε 270 δισεκ. Ευρώ. Το κατοχικό χρέος της Γερμανίας προς την Ελλάδα, υπολογίζεται γύρω στο 1 τρισεκατομμύριο, με τους τόκους των δεκαετιών, δηλαδή πολλαπλάσιο του δικού μας. Όμως, αντί η Γερμανία, ως ουσιαστικά επικεφαλής της ΕΕ, να επιστρέψει επιτέλους το τεραστίων διαστάσεων χρέος της προς την Ελλάδα, αντ’ αυτού μας δόθηκε (άκουσον-άκουσον)δάνειο 300 δισεκ.Ε. Καταδικάζοντας, ταυτόχρονα, την Ελλάδα, σε πρόγραμμα λιτότητας, που απέκλειε παντελώς την ανάπτυξη. Δηλαδή, επρόκειτο για μια δεύτερη καταστροφή.
Η ΕΕ διαλαλεί, με υπερηφάνεια, ότι ουδέποτε στην οικονομική ιστορία, δόθηκε τόσο μεγάλο δάνειο σε χώρα που χρωστούσε, προκειμένου να βοηθηθεί. Αποσιωπά, ωστόσο, ότι στη χώρα αυτή, στην Ελλάδα, η Γερμανία χρωστούσε τεραστίων διαστάσεων χρέος, το οποίο, αν της το έδινε, η Ελλάδα δεν θα χρειαζόταν το δάνειο της ΕΕ, των 300 δισεκ, Ευρώ.
Υπάρχει και συνέχεια. Προκειμένου να εξασφαλιστεί πλήρως, προφανώς η Γερμανία, από τυχόν απαιτήσεις της Ελλάδας για αποπληρωμή του κατοχικού χρέους, άκουσον-άκουσον, μας υποχρέωσε να υπογράψουμε όρο, στο 2ο Μνημόνιο, περί μη συμψηφισμού χρεών. Ανήκουστο όντως. Και να προσθέσω ότι παρόμοιος όρος, δεν θα γινόταν σίγουρα δεκτός ούτε από την τελευταία και πλήρως εξαθλιωμένη χώρα της υφηλίου. Έγινε, ωστόσο, δεκτός από την Ελλάδα, ευρωπαϊκή χώρα του 21ου αιώνα και μέλος της Ευρωζώνης.
Έτσι, η Ελλάδα βυθίστηκε για δεύτερη φορά, σε μακρόχρονη και απόλυτη καταστροφή, από τη Γερμανία, που δεν ήθελε να πληρώσει τα χρέη της. Γιατί, υποθέτω ότι είναι ξεκάθαρο, ότι η Ελλάδα ουδέποτε θα έμπαινε στα τρία εγκληματικά Μνημόνια, αν η Γερμανία, η οποία επιπλέον ετοιμάζεται τώρα να επανεξοπλιστεί, της είχε καταβάλει, όπως όφειλε, τα χρέη της.
Η εξήγηση της μη καταβολής του γερμανικού χρέους, προς την Ελλάδα, βασίζεται σε δύο πυλώνες. Η Γερμανία, κάθε φορά που γίνεται συζήτηση για το χρέος της προς την Ελλάδα, είτε σιωπά, είτε υποστηρίζει ότι το ζήτημα έχει λήξει. Ενώ οι πάντες γνωρίζουν ότι πρόκειται για εγκλήματα πολέμου, και ότι οι αξιώσεις της Ελλάδας είναι νομικώς ενεργές και δικαστικώς απαιτητές. Και από την πλευρά της Ελλάδας, οι διεκδικήσεις της εκφράζονται, δυστυχώς, με χλιαρό και φοβικό τρόπο, προκειμένου να μη δυσαρεστήσουν τη Γερμανία, και προκειμένου να διατηρηθεί έτσι φιλικό κλίμα ανάμεσα στις δύο χώρες. Δηλαδή, φιλικό κλίμα, με αντίτιμο την καταστροφή της πατρίδας μας και την εξαθλίωση του λαού μας.
Είναι, ωστόσο, σαφές ότι η απαίτηση των γερμανικών επανορθώσεων δεν εμπίπτει στην κατηγορία φιλοφρονήσεων απέναντι στη Γερμανία. Αντιθέτως, τα χιλιάδες μαρτυρικά θύματα των Ναζί, και ο ελληνικός λαός που αιμορραγεί και λιμοκτονεί, για να καταβάλει τις δόσεις ενός δανείου, και ενός χρέους που ουσιαστικά δεν τον βαρύνουν, αλλά αντιθέτως του τα χρωστούν, ζητούν Δικαιοσύνη.
Να συνειδητοποιήσουμε, λοιπόν, το πόσο είμαστε ένα μεγάλο θύμα, για πολλές δεκαετίες. Να συσπειρωθούμε, και να στηρίξουμε τις ηγεσίες μας, στην απαίτηση των γερμανικών χρεών, με τρόπους που να αρμόζουν σε ανεξάρτητο και όχι σε υποτελές κράτος. Να αναστατώσουμε την υφήλιο με το απολύτως δίκαιο αίτημά μας. Και να υπενθυμίσουμε στους Γερμανούς, ότι οι καλοί λογαριασμοί είναι η προϋπόθεση της ισότιμης φιλίας.
Εικόνα: Ο Διευθυντής του Ιταλικού Μορφωτικού Ινστιτούτου Francesco Neri παρουσιάζει το Πρόγραμμα της Ιταλίας, Τιμώμενης Χώρας στην 21η ΔΕΒΘ. Φωτογραφία: Ολυμπιάννα Μηλιάκη
Με περισσότερους από 50 ομιλητές, 16 εκδότες, 3εκθέσεις και ένα πλούσιο πολιτιστικό πρόγραμμα, η Ιταλία θα είναι η Tιμώμενη Xώρα στην 21η Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης που θα πραγματοποιηθεί στο εκθεσιακό κέντρο ΔΕΘ-Helexpo από τις 8 έως τις 11 Μαΐου. Παρουσιάζεται ανακαλύπτοντας εκ νέου την εγγύτητά της με την Ελλάδα, αναπτύσσοντας το θέμα που επιλέχθηκε: Κοντινοί Ορίζοντες. Πρόκειται ακριβώς για αυτούς τους ορίζοντες που οι δύο χώρες μοιράζονταν ανέκαθεν, διερευνώντας τους μέσω του διαλόγου, του προβληματισμού, της αλληλοκατανόησης και της αδιάκοπης διέγερσης των ιδεών που εμπεριέχονται στον κόσμο του βιβλίου.
Η παρουσία της Ιταλίας στην Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης, τη σημαντικότερη στην Ελλάδα, η οποία κατέστη δυνατή χάρη στην υποστήριξη των ιταλικών φορέων, δηλαδή του Υπουργείου Εξωτερικών και Διεθνούς Συνεργασίας με την Ιταλική Πρεσβεία στην Αθήνα και το Ιταλικό Μορφωτικό Ινστιτούτο Αθηνών, του ιταλικού Υπουργείου Πολιτισμού με το Κέντρο Βιβλίου και Ανάγνωσης, του ICE (Οργανισμός για την προώθηση στο Εξωτερικό και τη διεθνοποίηση των ιταλικών επιχειρήσεων), καθώς και χάρη στη συνεργασία της AIE (Ένωση Ιταλών Εκδοτών), η οποία επικουρείται από τον οργανισμό ExLibris. Η ΔΕΒΘ θα αποτελέσει μια ευκαιρία για τις ιταλικές εκδόσεις να γίνουν γνωστές και να προβληθούν, καθώς και ένα νέο στάδιο στην αναπτυσσόμενη πορεία που εδώ και πολλά χρόνια βρίσκει την Ιταλία τιμώμενη χώρα στις κυριότερες εκδοτικές εκθέσεις ανά τον κόσμο.
Ο Υφυπουργός Πολιτισμού Ιάσων Φωτήλας δήλωσε:
«Η συμμετοχή της Ιταλίας ως τιμώμενη χώρα στην Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης θα είναι μια γέφυρα και μια ευκαιρία. Μια ευκαιρία να γνωριστούμε καλύτερα. Να διαδώσουμε έργα, ιδέες, λέξεις. Να ενισχύσουμε τους δεσμούς μεταξύ μας. Οι Ιταλοί συγγραφείς και εκδότες θα έχουν την ευκαιρία να γνωρίσουν τα προγράμματα, τα εργαλεία και τις πολιτικές που προσφέρει η Ελλάδα και το Ελληνικό Ίδρυμα Βιβλίου και Πολιτισμού, για τη συγγραφή, την βιβλιοπαραγωγή και τον πολιτισμό.
Ανυπομονούμε να σας υποδεχτούμε στη Θεσσαλονίκη. Μια μητρόπολη, που στο σώμα της κουβαλά τα ίχνη των αιώνων, την ανάσα των πολιτισμών και μια ανεξάντλητη δημιουργικότητα.
Το Υπουργείο Πολιτισμού – υπό την καθοδήγηση της Υπουργού Λίνας Μενδώνη – και εγώ προσωπικά, στηρίζουμε με ενθουσιασμό την επιλογή της Ιταλίας ως τιμώμενης χώρας στην 21η Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης. Ραντεβού στη Θεσσαλονίκη!»
Σύμφωνα με τα λόγια του Paolo Cuculi, Πρέσβη της Ιταλίας στην Αθήνα: «Πρόκειται για μια ευκαιρία εξαιρετικής προβολής της Ιταλίας στην Ελλάδα, η οποία μας επιτρέπει να τιμήσουμε την παράδοση των έντονων πολιτιστικών ανταλλαγών μεταξύ δύο χωρών που ανέκαθεν κατάφερναν να μετατρέπουν τη λογοτεχνία σε ισχυρό μέσο προβολής προς τα έξω και διαλόγου. Η σημαντική συμμετοχή Ιταλών συγγραφέων και εκδοτικών οίκων στη Θεσσαλονίκη αποδεικνύει την έκταση του αμοιβαίου ενδιαφέροντος των δύο χωρών στον τομέα του πολιτισμού και της εκδοτικής βιομηχανίας, τιμώντας τη βαθιά επιρροή που η Ιταλία καταφέρνει να εκφράσει σε αυτούς τους τομείς».
Ο Πρόεδρος του Ελληνικού Ιδρύματος Βιβλίου και Πολιτισμού (ΕΛΙΒΙΠ) Νίκος Μπακουνάκης δήλωσε:
«Η 21η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης (ΔΕΒΘ) είναι η πρώτη που διοργανώνεται από το νέο φορέα του Βιβλίου, το ΕΛΙΒΙΠ, και η «Ιταλία-Τιμώμενη Χώρα» δημιουργεί με το πρόγραμμά της, τους καλεσμένους της, τις εκθέσεις της και τις παράλληλες εκδηλώσεις μια νέα δυναμική. Η «Ιταλία-Τιμώμενη Χώρα» έρχεται σε μια στιγμή που αυξάνονται οι εκδόσεις ιταλικών τίτλων στα ελληνικά, ενώ μια νέα γενιά μεταφραστών τόσο Ιταλών όσο και Ελλήνων ενισχύουν τους «Κοντινούς Ορίζοντες» των δύο λογοτεχνικών κόσμων».
Παραθέτουμε επίσης τα λόγια του Innocenzo Cipolletta, Προέδρου της Ένωσης Ιταλών Εκδοτών: «Μετά την Ιταλία ως τιμώμενη χώρα στη Φρανκφούρτη το 2024, το 2025 η χώρα μας θα είναι τιμώμενη χώρα σε τρεις ηπείρους. Ήταν στην Ασία, στην έκθεση της Ταϊπέι, θα είναι τον Μάιο στην Ευρώπη, εδώ στη Θεσσαλονίκη, και στη συνέχεια τον Ιούλιο στη Νότια Αμερική, στη Λίμα. Η ιταλική βιβλιοβιομηχανία συνεχίζει πεισματικά να χτίζει γέφυρες και ευκαιρίες διαμοίρασης σε έναν κόσμο όπου ο πειρασμός να υψώσουμε τείχη γίνεται όλο και πιο ισχυρός. Με την Ελλάδα μοιραζόμαστε μια μακρά ιστορία εξερεύνησης και υποδοχής: η δική μας θα είναι μια συνάντηση μεταξύ ανθρώπων που μοιράζονται τις ίδιες αξίες».
Πρεσβευτές της χώρας μας στη Θεσσαλονίκη, σύμφωνα με την παράδοση που τηρείται γα το «Guest of Honour» στις διεθνείς εκθέσεις βιβλίου, θα είναι οι συγγραφείς. Από την Ιταλία θα έρθουν οι: Beatrice Bandiera, Marta Barone, Roberto Camurri, Silvia Ferrara, Andrea Franzoso, Luigi Guarnieri, Antonio Manzini, Andrea Marcolongo, Melania Mazzucco, Matteo Nucci, Aurelio Picca, Marco Steiner, Matteo Strukul και Stefano Sturloni. Ορισμένες σημαντικές προσωπικότητες από τον πολιτιστικό κόσμο της Ιταλίας και της Ελλάδας θα εμψυχώσουν τις συναντήσεις τους. Πρόκειται για τους: Γρηγόρη Μπέκο, Δήμητρα Δότση, Κωνσταντίνα Ευαγγέλου, Γιάννη Κουκουλά, Δημήτρη Μαμαλούκα, Ελισσάβετ Μενελάου, Francesco Neri, Άννα Παπασταύρου, Ευθυμία Συγκολλίτου, και Λεμονιά Βασβάνη.
Θα συναντήσουμε μυθιστοριογράφους και δοκιμιογράφους, εικονογράφους, μεταφραστές και δημοσιογράφους, αλλά όχι μόνο. Μέσα στο Ιταλικό περίπτερο – το οποίο θα στηθεί από τον ICE (Οργανισμός για την προώθηση στο εξωτερικό και τη διεθνοποίηση των ιταλικών επιχειρήσεων) – όπου και θα πραγματοποιηθούν οι προγραμματισμένες συναντήσεις, θα υπάρχουν πολλές και διαφορετικές εξέχουσες προσωπικότητες που ασχολούνται με την προώθηση των ιταλικών εκδόσεων σε όλες τις αποχρώσεις τους: φορείς από τον επαγγελματικό κόσμο (Valeria Agliuzzo, Valentina Alferj, LeeAnn Bortolussi, Maurizio De Rosa, Antonella Fabbrini, Bruno Giancarli, Livio Muci, Francesca Marastoni, Άννα Πατάκη, Paola Seghi, Andreina Speciale), τον ακαδημαϊκό κόσμο (Ιωάννης Τσόλκας, Φοίβος Γκικόπουλος, Manuela Pellegrino), τον εικαστικό και θεσμικόκόσμο (Κώστας Βαρώτσος, Luigi De Luca), και τον λογοτεχνικό κόσμο (Πέτρος Μάρκαρης, Αντώνης Σκιαθάς, Pierfranco Bruni). Μια πολύτιμη χορωδία φωνών που επί τέσσερις ημέρες θα προσπαθήσει να διερευνήσει και να ενισχύσει τους πολλούς δεσμούς που υπάρχουν μεταξύ της Ιταλίας και της Ελλάδας, αναδεικνύοντας τις φυσικές διαφορές τους και προσφέροντας στους επισκέπτες μια ζωντανή και τονωτική επισκόπηση του ιταλικού κόσμου του βιβλίου, που θα ενισχυθεί επίσης από τις τρεις εκθέσεις που έχουν δημιουργηθεί για την περίσταση και από άλλες πολυάριθμες εκδηλώσεις που συνδέονται με την παρουσία μας και διοργανώνονται από ελληνικής πλευράς.
ΘΕΜΑ ΚΑΙ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ
Orizzonti Vicini (Κοντινοί Ορίζοντες) είναι ο τίτλος του πολιτιστικού προγράμματος με το οποίο η Ιταλία παρουσιάζεται στη Θεσσαλονίκη,το μαργαριτάρι της βόρειας Ελλάδας, μια πόλη που ακόμη και σήμερα, παρά τη νεωτερικότητά της, φέρει τα ίχνη πολλών λαών που την κατοίκησαν και πέρασαν από αυτήν: από τους Μακεδόνες στους Ρωμαίους, από τους Βυζαντινούς στους Οθωμανούς, από τους Σεφαραδίτες Εβραίους στους Έλληνες. Πρόκειται ήδη για έναν πρώτο ορίζοντα που μοιράζεται με την Ιταλία, μαζί με τη Μεσόγειο Θάλασσα που τις ενώνει και τις χωρίζει και που για αιώνες υπήρξε θέατρο μετανάστευσης λαών, συνάντησης πολιτισμών, αλλά και άπειρη δεξαμενή περιπετειών για τη φαντασία των αφηγητών.
Το πρόγραμμα θα αναπτυχθεί μέσα από τέσσερις θεματικές ενότητες: Μια κοινή ματιά, στην οποία αφετηρία θα είναι η σχέση μεταξύ Ιταλίας και Ελλάδας, Πέρα από τον ορίζοντα, στην οποία θα πραγματοποιηθεί μια ελεύθερη πτήση πάνω από τα πολλά μονοπάτια –ατομικά, συλλογικά, αφηγηματικά, μυθοπλαστικά– της σύγχρονης ιταλικής λογοτεχνίας και εκδοτικής βιομηχανίας, Περιπέτειες της στεριάς και της θάλασσας, που θα περιλαμβάνει αφιερώματα στον Andrea Camilleri (100 χρόνια από τη γέννησή του) και στον Hugo Pratt (30 χρόνια μετά τον θάνατό του), με συναντήσεις, αναλύσεις και εκθέσεις, καθώς και το Επαγγελματικό Πρόγραμμα, που απευθύνεται σε επαγγελματίες από τον κόσμο των εκδόσεων.
Μια κοινή ματιά, η ενότητα που σχετίζεται πιο άμεσα με τις σχέσεις μεταξύ των δύο χωρών, θα ξεκινήσει με μια διάλεξη της Andrea Marcolongo, της πιο «Ελληνίδας» εκ των σύγχρονων Ιταλών συγγραφέων, θα συνεχιστεί με έναν διάλογο για τα μυστικά της μετάφρασης μεταξύ της Δήμητρας Δότση (μεταφράστριας στην Ελλάδα πολλών σύγχρονων Ιταλών συγγραφέων) και του Maurizio De Rosa (μεταφραστή στην Ιταλία Ελλήνων συγγραφέων), και θα αποκτήσει αρχαιο-φουτουριστικές προεκτάσεις με τη Silvia Ferrara, καθηγήτρια αιγαιακών πολιτισμών στο Πανεπιστήμιο της Μπολόνια, η οποία θα καθοδηγήσει το κοινό να ανακαλύψει τη σχέση μεταξύ των μη αποκρυπτογραφημένων γραφών και των σύγχρονων τεχνολογιών. Δύο ακόμη συναντήσεις θα ασχοληθούν αντιθέτως με το θέμα του μύθου από νέες οπτικές γωνίες: η μία με τον Matteo Nucci, αφιερωμένη στην ευθραυστότητα ως δύναμη του ήρωα, και η άλλη με τον Aurelio Picca, ένα αφιέρωμα στο έπος του αθλητισμού στη χώρα όπου γεννήθηκαν οι Ολυμπιακοί Αγώνες. Ο Luigi Guarnieri θα αναλύσει τη βιογραφία του αστέρα της ιταλικής λογοτεχνίας, που φέρει τον ιταλοελληνικό δεσμό στη δική του βιογραφία: του Ugo Foscolo, ενώ η ποίηση θα βρεθεί στο επίκεντρο με την εκδήλωση M’illumino d’immenso, σε επιμέλεια του Αντώνη Σκιαθά και με αναγνώσεις του Pierfranco Bruni. Τέλος, μια ενδιαφέρουσα αντιστροφή των προοπτικών θα προσφέρει ο διάλογος μεταξύ κορυφαίων ιταλιστών από τα πανεπιστήμια της Αθήνας (Ιωάννης Τσόλκας) και της Θεσσαλονίκης (Φοίβος Γκικόπουλος).
Πέρα από τον ορίζοντα είναι το νήμα που διατρέχει τη δεύτερη ενότητα. Και σ’ αυτήν, οι προοπτικές και οι ερμηνείες θα είναι πολλαπλές. Από τους Κινούμενους ορίζοντες που βρίσκονται στο επίκεντρο της συνάντησης με τη Melania Mazzucco, μια συγγραφέα που ακολούθησε πάντα το κόκκινο νήμα της μετανάστευσης και της εξορίας στη λογοτεχνική της παραγωγή, μέχρι τα σύνορα που καταρρίπτονται διαρκώς από τις νέες φωνές της λογοτεχνίας, οι οποίες εκπροσωπούνται στη Θεσσαλονίκη από τη Marta Barone και τον Roberto Camurri. Οι πυλώνες του Ηρακλή μπορεί επίσης να είναι εκείνοι που χωρίζουν τη γραπτή σελίδα από άλλους δημιουργικούς τρόπους έκφρασης, τους οποίους διέσχισε πολλές φορές ο Antonio Manzini —μεταξύ βιβλίων, κινηματογράφου και τηλεόρασης— συχνά παρέα με τον πιο διάσημο χαρακτήρα του, τον Rocco Schiavone, και εκείνοι που βρίσκονται στο επίκεντρο της καλλιτεχνικής έρευνας πίσω από τα εικονογραφημένα βιβλία της Beatrice Bandiera. Και δεν είναι πάντα απαραίτητο να διανύουμε μεγάλες αποστάσεις για να τους προσεγγίσουμε: μερικές φορές είναι ακόμη και κρυμμένοι στον κήπο του σπιτιού μας, όπως τα φύλλα για τα οποία θα μιλήσει ο Stefano Sturloni. Τέλος, το ταξίδι μπορεί να γίνει και στον άξονα του χρόνου: για να ξαναβρούμε το παρελθόν ή να επανεφεύρουμε το μέλλον. Συγγραφέας περιπετειωδών ιστορικών μυθιστορημάτων, ο Matteo Strukul θα μας ταξιδέψει στη Βενετία του Τζιάκομο Καζανόβα, του συγγραφέα, φιλοσόφου και μεγάλου αποπλανητή που μόλις γιόρτασε τα 300α γενέθλιά του (γεννήθηκε στις 2 Απριλίου 1725). Ο Andrea Franzoso θα προσπαθήσει αντίθετα να προχωρήσει πέρα από το bullying, επιχειρηματολογώντας για ένα κοινωνικό πρόβλημα που βασανίζει γενιές εφήβων.
Περιπέτειες της στεριάς και της θάλασσας είναι ένας φόρος τιμής σε δύο συγγραφείς που έχουν ουσιαστικά αφιερώσει την συγγραφική τους σταδιοδρομία στην υπέρβαση των πυλώνων του Ηρακλή, στην ανίχνευση νέων δημιουργικών διαδρομών και στην κατάκτηση εκατομμυρίων αναγνωστών παγκοσμίως: τον Andrea Camilleri και τον Hugo Pratt. Ο Σικελός συγγραφέας, του οποίου τα 100 χρόνια από τη γέννησή του συμπληρώνονται φέτος, θα είναι ο πρωταγωνιστής των 100 Montalbano. Αφιέρωμα στον Αντρέα Καμιλέρι, ένα στρογγυλό τραπέζι στο οποίο θα συμμετάσχουν ο μεγάλος Έλληνας συγγραφέας Πέτρος Μάρκαρης (πατέρας του επιθεωρητή Κώστα Χαρίτου, του ιδανικού ελληνικού δίδυμου του Μονταλμπάνο), η Άννα Πατάκη του εκδοτικού οίκου Πατάκη (που εκδίδει τα μυθιστορήματα του Καμιλέρι στην Ελλάδα) και η Valentina Alferj (που υπήρξε ιστορική βοηθός και λογοτεχνική του πράκτορας). Με αφορμή τη συμπλήρωση τριάντα χρόνων από τον θάνατο του Hugo Pratt, από την άλλη, για τον δημιουργό του Corto Maltese θα μιλήσει ένας από τους στενότερους συνεργάτες του τα τελευταία χρόνια, ο συγγραφέας Marco Steiner.
Το ταξίδι του Orizzonti Vicini (Κοντινοί Ορίζοντες) ολοκληρώνεται με το Επαγγελματικό Πρόγραμμα, στο οποίο θα οργανωθούν θεματικές συναντήσεις και αναλύσεις για τον κόσμο των εκδόσεων, που απευθύνονται ιδίως στο κοινό των ειδικών. Θα ξεκινήσει με τη συνάντηση Identikit Italia: η αγορά, οι τάσεις, οι καινοτομίες, ένα στιγμιότυπο της τάσης της αγοράς του βιβλίου στην Ιταλία που θα παρουσιαστεί από τον Bruno Giancarli της AIE – Ένωση Ιταλών Εκδοτών. Οι εκπρόσωποι των εκδοτικών οίκων στο συλλογικό περίπτερο θα συστηθούν στους Έλληνες συναδέλφους τους στη Συνέντευξη με τους εκδότες, ένα σχήμα ερωτήσεων και απαντήσεων που θα παρουσιάσει η Paola Seghi (AIE) και στο Η κατασκευή του μύθου. Ο πολιτιστικός ρόλος των σύγχρονων εκδόσεων (με τους LeeAnn Bortolussi, Andreina Speciale, Livio Muci, Valeria Agliuzzo και Antonella Fabbrini). Σε έναν ειδικό χώρο θα παρουσιάζεται επίσης η Περιφέρεια της Απουλίας, η οποία ήταν ανέκαθεν ιστορικά, γεωγραφικά και πολιτιστικά συνδεδεμένη με την Ελλάδα.
ΤΟ ΙΤΑΛΙΚΟ ΠΕΡΙΠΤΕΡΟ
Στο εκθεσιακό κέντρο της ΔΕΘ-Helexpo, η Ιταλία θα καταλάβει τα 200 τετραγωνικά μέτρα που παραδοσιακά ανατίθενται στην τιμώμενη χώρα. Στο εσωτερικό του Ιταλικού περιπτέρου, που έχει δημιουργηθεί από τον ICE- Οργανισμός για την προβολή στο εξωτερικό και τη διεθνοποίηση των ιταλικών επιχειρήσεων, θα υπάρχει χώρος βιβλιοπωλείου που διαχειρίζεται το βιβλιοπωλείο Κωνσταντινίδης με βιβλία Ιταλών συγγραφέων καθώς και ένας «επαγγελματικός χώρος» που προορίζεται για b2b συναντήσεις. Οι Ιταλοί εκθέτες που θα παρευρεθούν θα είναι: Editrice Il Castoro, Edizioni Centro Studi Erickson, Giunti Editore, IT Publishing, Reggio Children και Tomolo EdiGio’ Edizioni — ενώ με την υποστήριξη της Περιφέρειας Απουλίας επίσης Claudio Grenzi, Gruppo Editoriale Les Flaneurs, Kurumuny, Sfera και Besa Muci. Στο πλαίσιο τουπρογράμματος υποτροφιών που διοργανώνει η έκθεση, στη Θεσσαλονίκη θα παρευρεθούν επίσης: Alferj Agency, Camelozampa, Feltrinelli/Crocetti, Garzanti, Giulio Einaudi Editore, Ischirè και Mondadori Libri.
ΟΙ ΕΚΘΕΣΕΙΣ
Στο εσωτερικό του Ιταλικού Περιπτέρου, οι επισκέπτες θα μπορούν να θαυμάσουν την έκθεση I colori dell’antico (Τα χρώματα του αρχαίου) — που διοργανώνεται από το Bologna Children’s Book Fair σε συνεργασία με την AIE – Ένωση Ιταλών Εκδοτών και επιμελείται η Ακαδημία Drosselmeier, μια έκθεση Ιταλών εικονογράφων που έχουν δώσει νέες μορφές και νέα χρώματα στον κλασικό κόσμο, δηλώνοντας την ισχυρή έλξη που ασκεί ακόμη και σήμερα η αρχαία τέχνη σύμφωνα με τις κλασικές και ψηφιακές τεχνικές και τους ποπ χρωματισμούς. Δύο άλλες εκθέσεις θα στηθούν στους άλλους χώρους της έκθεσης: Hugo Pratt: η κληρονομιά, το έργο, η βιογραφία του — σε επιμέλεια της Patrizia Zanotti, η οποία θα αποτίσει φόρο τιμής σε έναν από τους σπουδαιότερους εικονογράφους και δημιουργούς κόμικς στον κόσμο μέσω 27 μεγάλων πάνελ που αναπαριστούν τη σταδιοδρομία του, και το Camilleri 1925-2025, στο πλαίσιο του Camilleri 100 που προωθείται από την Εθνική Επιτροπή για τον εορτασμό της εκατονταετηρίδας από τη γέννηση του Andrea Camilleri, το Υπουργείο Εξωτερικών και Διεθνούς Συνεργασίας και το Fondo Andrea Camilleri, θα αναδείξει τη ζωή, το έργο και την κληρονομιά του γίγαντα της λογοτεχνίας της Σικελίας μέσα από μια εκπαιδευτική διαδρομή κειμένων, εικόνων και αποσπασμάτων σε επιμέλεια του καθηγητή Giovanni Capecchi.
Νίκος Χ. Βαρσακέλης
