Γιάννης Βασίλης Γιαϊλαλί

Αδελφοί και αδελφές μου, θα ήθελα να ξεκινήσω τα λόγια μου λέγοντας ότι είμαι πολύ περήφανος και τιμημένος που βρίσκομαι ανάμεσά σας σήμερα, και θα ήθελα επίσης να σας ευχαριστήσω πολύ για την ευγενική σας πρόσκληση…

Αδέρφια μου, αν και το τουρκικό κράτος επιμένει να αρνείται τη γενοκτονία που ξεκίνησε πριν από έναν αιώνα για να τουρκοποιήσει τα εδάφη στα οποία ζούμε, η αντίσταση συνεχίζεται όσο και η γενοκτονία. Με την ηθική τόνωση του αγώνα σας στη διασπορά και στα προγονικά σας εδάφη, και τον αγώνα του κουρδικού λαού ενάντια στο τουρκικό σύστημα άρνησης και γενοκτονίας, σηκωθήκαμε ξανά όρθιοι στον Πόντο. Με την υποστήριξη των φίλων μας στην Άγκυρα, όπου βρίσκεται η πρώτη συνέλευση που σχεδίασε και πραγματοποίησε τη γενοκτονία που βιώσαμε, πραγματοποιήσαμε το συνέδριο για τη γενοκτονία του Πόντου το 2016, το οποίο σηματοδότησε την είσοδό μας στην άνοιξη, σχεδόν έναν αιώνα μετά τη γενοκτονία που βιώσαμε. Αυτό ήταν μια τεράστια ώθηση ηθικού για εμάς. Έναν αιώνα αργότερα, σε ένα μέρος όπου πιστευόταν ότι όλα είχαν τελειώσει, έχουμε ξαναφυτρώσει από τις ρίζες της 2800 ετών ιστορίας μας.

Αδέρφια μου, ακόμα και αφού αναγκαστήκαμε να εγκαταλείψουμε τον Πόντο, εσείς παραμείνατε πιστοί στις αξίες μας και γίνατε η φωνή του Πόντου. Έχετε κάνει ό,τι μπορούσατε για να προστατεύσετε και να διατηρήσετε τις αξίες μας στην Ελλάδα και σε όλο τον κόσμο. Σας ευχαριστούμε πολύ. Πάντα ποτίζατε τις 2800 ετών ρίζες μας στον Πόντο για να μην ξεραθούν, και σήμερα φυτρώσαμε. Από εδώ και στο εξής, θα περπατάμε όλοι μαζί. Αφενός, θα αγωνιστούμε για να αντιμετωπίσουμε το γενοκτονικό τουρκικό κράτος για όσα έχει κάνει και, αφετέρου, θα εργαστούμε για να διασφαλίσουμε ότι η γλώσσα, ο πολιτισμός και η ύπαρξή μας δεν θα αφεθούν στο έλεος κανενός. Το όνομα της μη αποδοχής της γενοκτονίας που βιώσαμε πριν από έναν αιώνα και της προστασίας των αξιών μας όπου κι αν ζούμε είναι Ο Πόντος Ζει.

Αδέρφια μου, εμείς οι Πόντιοι Έλληνες έχουμε πετύχει με επιτυχία το πρώτο στάδιο μετά τη γενοκτονία που βιώσαμε, το οποίο είναι η διατήρηση της ύπαρξής μας. Τώρα είναι η ώρα για το δεύτερο στάδιο. Σε αυτό το στάδιο, για να μην αφήσουμε την ύπαρξή μας στο έλεος κανενός, χρειάζεται να ιδρύσουμε τους δικούς μας θεσμούς, είτε στον τομέα της ιστορίας, του πολιτισμού, της λαογραφίας, και κυρίως της γλώσσας, με τις αποφάσεις να λαμβάνονται από τους Πόντιους που ζουν σε όλο τον κόσμο. Αυτοί οι θεσμοί μας δεν θα επιτρέψουν σε κανέναν να αφομοιώσει την ύπαρξή μας και να λιώσει σταδιακά την ταυτότητά μας. Αν θέλουμε να αποτρέψουμε το τουρκικό γενοκτονικό σύστημα από το να έχει το αποτέλεσμα που θέλει από τη γενοκτονία που μας έχει επιβάλει και αν θέλουμε 350.000 ψυχές μας που πότισαν με το αίμα τους τις ποντιακές γαίες να αναπαυθούν εν ειρήνη, πρέπει να μεταφέρουμε την ύπαρξη και τις αξίες μας που προστατεύουμε εκεί που πρέπει να βρίσκονται, την πατρίδα μας, με το τρίτο στάδιο, ώστε αυτό να είναι ένα χαστούκι στο πρόσωπο των γενοκτονούντων. Επιπλέον, αν δεν έχουμε την πατρίδα μας, η οποία μας έχει χαρίσει όλη μας την ύπαρξη, όλες αυτές οι προσπάθειες δεν θα έχουν κανένα νόημα. Ας μην ξεχνάμε ότι η πατρίδα μας είναι η ασπίδα που προστατεύει την ταυτότητά μας, την ιστορία και τον πολιτισμό μας.

Δεν καλώ σε αντιπαράθεση σε αυτή την επέτειο σε όσους μετέτρεψαν την Αγία Σοφία σε τζαμί με τύμπανα και αυλούς, σε όσους χρησιμοποιούν συνεχώς τη Μονή Σουμελά ως πολιτικό ατού εναντίον του λαού μας, σε όσους εξαπέλυσαν κυνήγι μαγισσών εναντίον ακτιβιστών που αγωνίζονται για δικαιοσύνη στον Πόντο, στην Ελλάδα και σε πολλές χώρες του κόσμου, σε όσους τους ανακήρυξαν ανεπιθύμητα πρόσωπα και τους απέλασαν από την Τουρκία, σε όσους συνεχίζουν την κατοχή ενός μέρους της Κύπρου, σε όσους προβαίνουν σε προκλήσεις καθημερινά στο Αιγαίο και τη Μεσόγειο, και πάνω απ’ όλα, σε όσους εφαρμόζουν πολιτικές γενοκτονίας εναντίον του κουρδικού λαού σήμερα, όπως ακριβώς έκαναν και με τον λαό μας πριν από έναν αιώνα. Όσο κι αν το θέλουμε, δεν θα ακούσουν το κάλεσμά μας. Γι’ αυτό δεν θα τους κάνω καμία έκκληση, θα πολεμήσω εναντίον τους μέχρι να πληρώσουν το τίμημα για αυτό που μας έκαναν. Ξέρω ότι εσείς, αδελφοί μου, το έχετε κάνει και θα συνεχίσετε να το κάνετε.

Η κύρια έκκλησή μου θα είναι προς το ελληνικό κράτος, το οποίο ακολουθεί οπορτουνιστικές πολιτικές υπό το όνομα της ομαλοποίησης των σχέσεων με την Τουρκία. Σας καλώ να εγκαταλείψετε αμέσως αυτές τις πολιτικές που θα ντροπιάσουν τους μάρτυρες μας που έχασαν τη ζωή τους στη γενοκτονία του Πόντου, στην Κύπρο και σε όλες τις γωνιές της πατρίδας μας. Ζητώ την καθιέρωση ενός εθνικού προγράμματος κατά των Τούρκων δραστών της γενοκτονίας χωρίς χάσιμο χρόνου. Πώς μπορεί να επιτευχθεί ομαλοποίηση ενώ μετατρέπουν την Αγία Σοφία σε τζαμί με τύμπανα και αυλούς; Πώς μπορεί να επιτευχθεί ομαλοποίηση με όσους χρησιμοποιούν τη Μονή Σουμελά ως απειλή κατά του λαού μας σε κάθε ευκαιρία; Πώς μπορεί να επιτευχθεί ομαλοποίηση με όσους επιδιώκουν καθημερινά προκλήσεις στην Κύπρο, το Αιγαίο και τη Μεσόγειο; Τι εννοούν οι Τούρκοι με τον όρο ομαλοποίηση; Θα συνεχίσουμε τη γενοκτονία που διαπράξαμε πριν από έναν αιώνα και εσείς θα την παρακολουθείτε και θα την εγκρίνετε. Ο μεγάλος μας δάσκαλός, Μιχάλης Χαραλαμπίδης, ο οποίος έφυγε από τη ζωή πριν από ένα χρόνο, είπε: «Δεν φοβάμαι τους Κεμαλιστές στην Τουρκία, αλλά τους Κεμαλιστές ανάμεσά μας». Οι Κεμαλιστές ανάμεσά μας είναι πολύ πιο επικίνδυνοι. Θυμάμαι τον αξιότιμο δάσκαλό μας με σεβασμό και ευγνωμοσύνη στην πρώτη επέτειο της απώλειάς μας. Αυτό ακριβώς εννοούσε ο Χαραλαμπίδης. Αδελφοί μου, σας ρωτώ: είναι δυνατή η ομαλοποίηση με τον δράστη της γενοκτονίας χωρίς να παραδοθείτε;

Αδελφοί και αδελφές, μπορεί να ανοίξει στο Βερολίνο ένα μουσείο που θα υμνεί τον γενοκτόνο φασίστα ηγέτη Αδόλ Χίτλερ; Πώς, λοιπόν, μπορεί το ελληνικό κράτος να επιτρέψει την ανέγερση στη Θεσσαλονίκη του σπιτιού του Μουσταφά Κεμάλ, του νούμερο ένα αυτουργού της γενοκτονίας του Πόντου, τον οποίο ο Χίτλερ αποκαλούσε δάσκαλό του; Ας μετατρέψει η τουρκική κυβέρνηση την Αγία Σοφία σε τζαμί με τύμπανα και ζουρνά, ας επιτεθεί στη Μονή Σουμελά και σε οτιδήποτε σχετίζεται με τον Πόντο, και εμείς θα συνεχίσουμε να φιλοξενούμε τον γενοκτόνο δράστη μας στην Ελλάδα λόγω της ιστορίας της ομαλοποίησης!!! Συγγνώμη, αλλά αυτό δεν είναι ομαλοποίηση, αλλά πλήρης παράδοση. Ας αναπαυθεί εν ειρήνη η ψυχή του, ο αγαπητός Μιχάλης Χαραλαμπίδης πάντα επεσήμαινε αυτόν τον κίνδυνο.

Πολλές αγωγές έχουν κατατεθεί εναντίον ακτιβιστών που διεξάγουν τον αγώνα στην Τουρκία και πολλοί ακτιβιστές έχουν αναγκαστεί ακόμη και να εγκαταλείψουν τη χώρα, όπως συνέβη με τον Πόντιο καλλιτέχνη Απόλλωνα Λέρμι. Λόγω της εργασίας που επιτελούσα, κατατέθηκαν πολλές μηνύσεις εναντίον μου, μάλιστα φυλακίστηκα, αργότερα αφέθηκα ελεύθερος και όταν εκδόθηκε ξανά ένταλμα σύλληψής μου, αναγκάστηκα να καταφύγω στην προγονική μας γη, την Ελλάδα. Μας προστάτεψε η ελληνική κυβέρνηση, εμάς που υποβληθήκαμε σε τόσα βασανιστήρια στην Τουρκία; Εδώ, για πρώτη φορά, πρέπει να πω με λύπη ότι όχι, η αίτησή μου για άσυλο στην Ελλάδα πριν από πέντε χρόνια δεν έγινε δεκτή, και μάλιστα πριν από λίγους μήνες, ενημερώθηκα ότι η αίτησή μου για άσυλο θα έκλεινε. Ευτυχώς, φέρθηκα σε αντίρρηση και η απόφαση αυτή σταμάτησε προς το παρόν. Δεν χρειάζεται να επισημάνω ότι όπως ακριβώς δεν ήμασταν προστατευμένοι στην πατρίδα μας, έτσι και αυτό που μας έγινε εδώ ήταν φυσικά μέρος της ομαλοποίησης μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας. Τώρα, θέλω να επαναλάβω για άλλη μια φορά την πρόταση που μου είπε ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης και θέλω να σας ρωτήσω: Ποιος είναι πιο επικίνδυνος, οι Κεμαλιστές ανάμεσά μας ή αυτοί που υπάρχουν στην Τουρκία; Αξίζει ο ελληνικός λαός, η ελληνική δημοκρατία, ο ελληνικός πολιτισμός αυτές τις προσεγγίσεις; Πρέπει όλοι να αναρωτηθούμε την απάντηση σε αυτό το ερώτημα. πρέπει να απαλλαγούμε από αυτό το νεκρό χώμα. Καλώ όλους τους αδελφούς μου να αγωνιστούν ενωμένοι για να καλλιεργήσουν μια στάση που να αρμόζει στους μάρτυρες μας, στους προγόνους μας, στον πολιτισμό μας, στον πολιτισμό μας και στη δημοκρατία μας.

Θα ήθελα να ολοκληρώσω τα τελευταία μου λόγια με τα λόγια που έγραψε για τη σύζυγό του στις τελευταίες του στιγμές ο εθνικός μας ήρωας Νίκος Καπετανίδης, ο οποίος απαγχονίστηκε και μαρτύρησε στον Πόντο στις 21 Σεπτεμβρίου 1921 σε ηλικία 32 ετών, με κατασκευασμένη απόφαση των Δικαστηρίων Ανεξαρτησίας στην Τουρκία. Καπετανίδης: «Νιώθω ότι οι παίκτες μπροστά διατρέχουν μικρότερο κίνδυνο από εμένα». Να ξέρεις ότι το κεφάλι μου δεν στέκεται γερά στους ώμους μου… Δεν πειράζει που λείπουν μερικά κεφάλια σαν το δικό μου, ας είναι ευλογημένη η πατρίδα μου «Θα μάθεις από τους λίγους ανθρώπους που θα μείνουν πίσω ότι ούτε το θάρρος ούτε η ψυχραιμία με άφησαν μέχρι την τελευταία στιγμή… Κι όμως η ψυχή μου θρηνεί που σε χωρίσαμε για πάντα… Ένας θάνατος σαν τον δικό μου είναι όμορφος, δοξάζεται… Μην λυπάσαι… Εσύ, μανούλα μου… Τίμησα το όνομά σου με τον θάνατό μου…»

Με σεβασμό και ευγνωμοσύνη μνημονεύω όλους τους μάρτυρες που πότισαν με το αίμα τους τις γαίες μας για την πατρίδα και τον Ελληνισμό, ιδιαίτερα τον ηρωικό μας μάρτυρα από τον Πόντο, δημοσιογράφο Νίκο Καπετανίδη. Ενώ καταριέμαι για άλλη μια φορά τους δράστες της γενοκτονίας, υπόσχομαι πάνω στο αίμα των μαρτύρων μας ότι θα παραμείνω πιστός στον σκοπό τους μέχρι την τελευταία μου πνοή.

*Κείμενο που διάβασα στην εκδήλωση μνήμης για τη γενοκτονία των Ποντίων που έλαβε χώρα στη Νίκαια

Συνέντευξη του Andrew Hartman στους Cal Turner & Sara Van Horn για το Jacobin

Πίνακας του Καρλ Μαρξ στο γραφείο του, περίπου το 1875. (Imagno / Getty Images)

Για σχεδόν δύο αιώνες, οι ιδέες του Καρλ Μαρξ επηρέασαν βαθιά την αμερικανική πολιτική και διανόηση ― ενώ ταυτόχρονα, η δική του μελέτη των Ηνωμένων Πολιτειών συνέβαλε καθοριστικά στη διαμόρφωση της σκέψης του για τον καπιταλισμό και την ανθρώπινη ελευθερία.

Στο βιβλίο Karl Marx in America, ο ιστορικός Andrew Hartman (Illinois State University) ιχνηλατεί την πορεία και την επιρροή του Μαρξ στις ΗΠΑ ― από την αλληλογραφία του με στρατιώτες της Ένωσης στον Εμφύλιο, μέχρι τις εργατικές εξεγέρσεις του 20ού αιώνα και τον σημερινό δεξιό μύθο περί «πολιτισμικού μαρξισμού». Όπως τονίζει, η σχέση Μαρξ και Αμερικής είναι αμφίδρομη: οι ΗΠΑ επηρέασαν τη μαρξική σκέψη όσο και ο Μαρξ τον πολιτικό και ιδεολογικό χάρτη των ΗΠΑ.

Sara Van Horn

Γιατί θεωρείτε το βιβλίο αυτό σημαντικό; Ποιες κυρίαρχες αφηγήσεις για τη σχέση Μαρξ–ΗΠΑ είναι εσφαλμένες;

Andrew Hartman
Υπάρχει μια γενική αντίληψη ότι δεν μπορείς να βάλεις τον Καρλ Μαρξ και τις ΗΠΑ στην ίδια πρόταση ― ότι ο Μαρξ δεν έχει τίποτα να μας πει για την αμερικανική ιστορία και ότι η αμερικανική ιστορία δεν έχει τίποτα να του προσφέρει. Πριν ξεκινήσω την έρευνα, ήδη ήξερα πως αυτό είναι λάθος. Αλλά όσο προχωρούσε η μελέτη μου, καταλάβαινα πόσο πιο λάθος ήταν απ’ όσο πίστευα.

Σκοπός μου είναι να δείξω ότι ο Μαρξ μπορεί να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε την αμερικανική ιστορία, την πολιτική, την οικονομία και τη σημερινή συγκυρία. Διαπίστωσα ότι σχεδόν κάθε σημαντικός πολιτικός, διανοούμενος, συγγραφέας, ακτιβιστής ― ακόμα και πολλοί απλοί πολίτες ― ασχολήθηκαν με τον Μαρξ. Τον διάβασαν, τον σχολίασαν, τον εφάρμοσαν ή τον απέρριψαν.

Ο αριθμός των προσώπων στο βιβλίο μου διαρκώς μεγάλωνε. Η συνύφανση του Μαρξ με την αμερικανική ιστορία φωτίζει και τα δύο ― και τον στοχαστή και τη χώρα.

Cal Turner

Ποια είναι τα βασικά σημεία καμπής στην αμερικανική στάση απέναντι στον Μαρξ;

Andrew Hartman
Μπορούμε να εντοπίσουμε τέσσερις περιόδους όπου πολλοί Αμερικανοί διάβαζαν και προσέγγιζαν θετικά τον Μαρξ.

1. Πρώτη Χρυσή Εποχή (Gilded Age) – Στα τέλη του 19ου αιώνα, αναδύθηκαν μαζικά σοσιαλιστικά και ριζοσπαστικά εργατικά κινήματα. Ο Μαρξ έγινε εργαλείο ανάλυσης και δράσης μέσα στους αγώνες για κοινωνική δικαιοσύνη.
2. Η δεκαετία του 1930 – Η Μεγάλη Ύφεση, η χειρότερη κρίση του καπιταλισμού, εκτόξευσε την ανεργία στο 30%. Εμφανίζεται το Κομμουνιστικό Κόμμα ΗΠΑ και πολλαπλά παρακλάδια του μαρξιστικού κινήματος. Η κοινωνική κρίση ώθησε πολλούς να ερμηνεύσουν τον κόσμο μέσα από μαρξικά σχήματα ― τόσο εντός όσο και εκτός ΗΠΑ.

 Οι τέσσερις «εκρήξεις Μαρξ» στην Αμερική

Ο Hartman εντοπίζει τέσσερις περιόδους κατά τις οποίες οι Αμερικανοί στράφηκαν έντονα στις ιδέες του Μαρξ:

1. Gilded Age (τέλη 19ου αιώνα) – Εμφάνιση μαζικών σοσιαλιστικών και εργατικών κομμάτων.
2. Η δεύτερη περίοδος ήταν η δεκαετία του 1930, η οποία γνώρισε τη χειρότερη κρίση που έχει βιώσει ποτέ ο καπιταλισμός, τη Μεγάλη Ύφεση. Τα ποσοστά ανεργίας έφτασαν το 30% σε ορισμένες στιγμές εκείνης της δεκαετίας. Κατά την περίοδο αυτή εμφανίστηκε όχι μόνο το Κομμουνιστικό Κόμμα ΗΠΑ, αλλά και πολλές παραφυάδες του κομμουνιστικού κινήματος. Οι άνθρωποι άρχισαν να σκέφτονται τόσο σε εθνικό όσο και σε διεθνές επίπεδο μέσα από μαρξιστική οπτική.
3. Η τρίτη αναβίωση του ενδιαφέροντος για τον Μαρξ σημειώθηκε τη δεκαετία του 1960. Αυτό μπορεί να φαίνεται παράδοξο, καθώς η αμερικανική οικονομία δεν είχε ποτέ γνωρίσει καλύτερες μέρες και ένα ευρύ τμήμα του πληθυσμού, ιδιαίτερα οι λευκοί, ανήκε πλέον στη μεσαία τάξη. Ωστόσο, λόγω του κινήματος για τα πολιτικά δικαιώματα και της αναπτυσσόμενης αριστερής αντίστασης στον πόλεμο των ΗΠΑ στο Βιετνάμ, πολλοί άνθρωποι τη δεκαετία του 1960 διάβαζαν τον Μαρξ, μαζί με άλλους αριστερούς θεωρητικούς.
4. Η τέταρτη αναβίωση του ενδιαφέροντος για τον Μαρξ συμβαίνει τώρα, από την οικονομική κρίση του 2008, το κίνημα Occupy Wall Street και τις προεκλογικές εκστρατείες του Μπέρνι Σάντερς. Υπάρχει κατακόρυφη αύξηση στο ενδιαφέρον για τον Μαρξ: περισσότεροι άνθρωποι διαβάζουν τα έργα του, γράφουν βιβλία για αυτόν, συμμετέχουν σε ομάδες μελέτης μαρξισμού και κατεβάζουν τις διαλέξεις του David Harvey για το «Κεφάλαιο». Είναι δύσκολο να προβλέψει κανείς πού θα καταλήξει όλο αυτό το ενδιαφέρον, αλλά σε όλες τις προηγούμενες περιόδους που οι άνθρωποι διάβαζαν Μαρξ, υπήρχε ένας ιδιαίτερος τρόπος με τον οποίο η Αριστερά συνέβαλε στο να αλλάξει η ιστορία.

Σάρα Βαν Χορν:
Υπάρχουν πλευρές της επιρροής του Μαρξ στην αμερικανική ιστορία που πιστεύετε ότι θα εξέπλητταν τους αναγνώστες;

Άντριου Χάρτμαν:
Ο Μαρξ πέρασε δέκα χρόνια της ζωής του γράφοντας για τη New-York Tribune. Στη δεκαετία του 1850, αυτή ήταν η κύρια πηγή εισοδήματός του, πέρα από τις χρηματικές ενισχύσεις του Φρίντριχ Ένγκελς. Έγραψε πάνω από πεντακόσια άρθρα για την Tribune, η οποία τότε ήταν η πιο πολυδιαβασμένη εφημερίδα στον κόσμο, με 200.000 συνδρομητές. Η Tribune ήταν η «Βίβλος» του αναδυόμενου Ρεπουμπλικανικού Κινήματος και του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος. Όλοι οι Αβολονιστές είχαν διαβάσει τις αναλύσεις του Μαρξ για την ευρωπαϊκή πολιτική.

Ο Μαρξ έγραψε επίσης εκτενώς για τον Αμερικανικό Εμφύλιο. Πολλοί άνθρωποι που είχαν φύγει από την Ευρώπη μετά τις επαναστάσεις του 1848 κατέληξαν στις ΗΠΑ. Ενώ ο ίδιος εγκαταστάθηκε στο Λονδίνο, πολλοί από τους στενότερους φίλους του εντάχθηκαν στον στρατό της Ένωσης. Ήταν φανατικοί υπέρ της κατάργησης της δουλείας και πίστευαν πως ο Βορράς θα νικούσε μόνο αν μετέτρεπε τον πόλεμο σε αγώνα για την απελευθέρωση των σκλάβων. Πολλοί από αυτούς πολεμούσαν στο δυτικό μέτωπο, κατά μήκος του Μισισιπή, και ο Μαρξ αλληλογραφούσε μαζί τους.

Αν διαβάσετε τα κείμενά του για τον πόλεμο, είναι εντυπωσιακά διορατικά. Συμφωνούν με πολλά από τα πορίσματα της σύγχρονης ιστοριογραφίας: είναι ξεκάθαρα κατά της δουλείας και βασίζονται στην πεποίθηση ότι ο Αβραάμ Λίνκολν έπρεπε να μεταφέρει τη σύγκρουση στην ίδια τη Συνομοσπονδία και ότι, αν ο πόλεμος γινόταν για την κατάργηση της δουλείας, η Ένωση θα νικούσε εύκολα.

Διαπίστωσα ότι η στενή παρακολούθηση του Μαρξ στον Εμφύλιο Πόλεμο των ΗΠΑ ― η κατανόηση της κατάστασης της καταναγκαστικής εργασίας και το πώς οι σκλαβωμένοι Αμερικανοί συμμετείχαν στον αγώνα ― τον έπεισε απόλυτα πως ένα από τα βασικά στοιχεία του καπιταλισμού δεν είναι μόνο ότι το κέρδος προκύπτει από την εκμετάλλευση του εργάτη, αλλά και ότι η ελευθερία απαιτεί να έχουν οι άνθρωποι έλεγχο πάνω στο σώμα τους, στον χρόνο τους και στην εργασία τους. Από τα γραπτά του προκύπτει ξεκάθαρα η αντίληψη ότι υπάρχει ένα φάσμα εργασιακών μορφών ― από την πλήρη ελευθερία έως τη δουλεία ― και ότι αυτό που οι Ρεπουμπλικάνοι αποκαλούσαν «ελεύθερη εργασία» δεν ήταν δουλεία, αλλά ούτε και πλήρως ελεύθερη. Για να είναι πραγματικά ελεύθεροι, η εργατική τάξη θα έπρεπε να ανατρέψει τον καπιταλισμό.

Παρόλο που ο Μαρξ είχε από νωρίς κατανοήσει πως ο καπιταλισμός είναι αποανθρωποποιητικός για τον εργάτη, και παρότι τόσο αυτός όσο και άλλοι διανοούμενοι στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ παρομοίαζαν τη μισθωτή εργασία με τη δουλεία, η εις βάθος μελέτη της δουλείας στις ΗΠΑ ― και ακόμα περισσότερο η αναγνώριση των ρίσκων που ανέλαβαν οι σκλαβωμένοι για να απελευθερωθούν από αυτό το απεχθές καθεστώς ― έκανε τη θεωρία τους πιο απτή και συγκεκριμένη από ποτέ.

Ο Μαρξ εμπνεύστηκε από τους σκλαβωμένους εργάτες που, κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου, εγκατέλειψαν τα εργαλεία τους και δραπέτευσαν στις γραμμές του στρατού της Ένωσης ― μια πράξη που ο W.E.B. Du Bois θα περιέγραφε αργότερα ως «γενική απεργία». Εμπνεύστηκε επίσης από τους Αβολονιστές και τους αγωνιστές της ελευθερίας που πολέμησαν στον στρατό της Ένωσης, ανάμεσά τους πολλοί πρώην σύντροφοί του από τη γερμανική επανάσταση του ’48, αλλά και πρώην σκλαβωμένοι. Εμπνεύστηκε ακόμη και από τους Άγγλους εργάτες που στήριξαν την Ένωση και την κατάργηση της δουλείας, ακόμη και όταν αυτό έβλαπτε τα δικά τους οικονομικά συμφέροντα ― ένα αληθινό παράδειγμα διεθνούς εργατικής αλληλεγγύης.
Με λίγα λόγια, ο Αμερικανικός Εμφύλιος συνέβαλε καθοριστικά στο να μετατραπεί η θεωρία της εργασίας του Μαρξ σε πράξη.

Καλ Τέρνερ:
Σε ποια άλλα σημεία εντοπίζετε την επίδραση των ΗΠΑ στη σκέψη του Μαρξ;

Άντριου Χάρτμαν:
Ο νεαρός Μαρξ διάβασε πληθώρα ταξιδιωτικών αφηγήσεων Ευρωπαίων που είχαν ταξιδέψει στις Ηνωμένες Πολιτείες. Μέσα από αυτές διαμορφώθηκε η πεποίθηση ότι ο σοσιαλισμός θα μπορούσε να έρθει πρώτα στις ΗΠΑ. Γιατί; Επειδή στις Ηνωμένες Πολιτείες, όλοι οι λευκοί άνδρες ― ακόμη και οι φτωχοί εργάτες ― είχαν δικαίωμα ψήφου. Αν η εργατική τάξη είχε δικαίωμα ψήφου, γιατί να μην ψηφίσει υπέρ του σοσιαλισμού, που θα την ενίσχυε και θα της έδινε δύναμη;

Αν και ο Μαρξ δεν διαφώνησε ποτέ με αυτή την αρχική παραδοχή, όσο μελετούσε περισσότερο τις Ηνωμένες Πολιτείες, τόσο περισσότερο συνειδητοποιούσε ότι η δημοκρατία στις ΗΠΑ ήταν εξαιρετικά περιορισμένη. Εξαιτίας της δύναμης του κεφαλαίου, η δημοκρατία δεν άγγιζε τις ζωές της πλειοψηφίας της εργατικής τάξης. Αυτή η ιδέα διέτρεχε πάντοτε το έργο του: ότι η πολιτική δημοκρατία είναι αστική, με την έννοια ότι προσφέρει ένα προσωπείο ελευθερίας, αλλά μέχρι οι εργάτες να αποκτήσουν έλεγχο στον χρόνο και στην εργασία τους, δεν θα βιώσουν ποτέ την πλήρη έννοια της δημοκρατίας.

Σάρα Βαν Χορν:
Γράφετε ότι τρεις διαφορετικές εκδοχές του Μαρξ αναδείχθηκαν στην αμερικανική πολιτική. Μπορείτε να μας τις περιγράψετε;

Άντριου Χάρτμαν:
Η πιο ισχυρή εκδοχή του Μαρξ στην πολιτική των ΗΠΑ βασίζεται στην ιδέα ότι δεν μπορούμε να είμαστε ελεύθεροι ως ανθρώπινα όντα αν δεν έχουμε έλεγχο πάνω στην εργασία μας. Αυτή είναι μια κεντρική ιδέα στον Μαρξ, που διατρέχει μεγάλο μέρος του έργου του, αλλά ειδικά το κεφάλαιο για την εργάσιμη ημέρα στο Κεφάλαιο, το οποίο κυκλοφόρησε και σε φυλλάδια ανάμεσα σε σοσιαλιστές και ριζοσπάστες συνδικαλιστές του 19ου αιώνα.

Αυτή η ιδέα διαμόρφωσε βαθιά τα αμερικανικά εργατικά κινήματα στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα. Την βλέπουμε να επανεμφανίζεται σε διάφορες στιγμές ― για παράδειγμα τη δεκαετία του 1930, κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Ύφεσης. Ήταν επίσης βασικό στοιχείο στην πρόσληψη του Μαρξ μετά την ύφεση του 2008.

Η δεύτερη εκδοχή είναι ο υβριδικός Μαρξ. Από την εποχή του Εμφυλίου Πολέμου και μετά, πολλοί Αμερικανοί διάβασαν τον Μαρξ ευνοϊκά, ως έναν στοχαστή από τον οποίο μπορούσαν να μάθουν, αλλά τον προσέγγισαν μέσα από διαφορετικά πρίσματα: από χριστιανική σκοπιά ― εξαιρετικά διαδεδομένη στις ΗΠΑ ― ή από φεμινιστική, μαύρη εθνικιστική ή λαϊκιστική σκοπιά.

Υπήρξε μια περίοδος τη δεκαετία του 1930 όπου πολλοί επιφανείς Αμερικανοί φιλόσοφοι μελετούσαν τον Μαρξ εντατικά, προσπαθώντας να βελτιώσουν τον κόσμο μέσα από τον πραγματισμό ― μία από τις σημαντικότερες αμερικανικές φιλοσοφικές παραδόσεις. Από τη δεκαετία του 1970 και μετά, πολλοί επιχείρησαν να συνδυάσουν τον Μαρξισμό με αυτόχθονες παραδόσεις. Οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι μια τόσο μεγάλη και πολυδιάστατη χώρα, που σχεδόν σε κάθε χρονική στιγμή βλέπουμε Αμερικανούς να προσπαθούν να συγχωνεύσουν τον Μαρξισμό με άλλες πολιτικές παραδόσεις.

Η τρίτη εκδοχή του Μαρξ στην Αμερική είναι οι Αμερικανοί που τον διαβάζουν σοβαρά ακριβώς επειδή είναι αντιμαρξιστές. Πολλοί το κάνουν αυτό: φιλελεύθεροι, μερικοί αναρχικοί, κοινοτιστές, αλλά κυρίως φιλελεύθεροι και συντηρητικοί. Όταν η φιλελεύθερη ηγεμονία βρισκόταν στο απόγειό της στις αρχές του Ψυχρού Πολέμου, ήταν αδύνατο να βρεις φιλελεύθερο διανοούμενο που να μην διαβάζει Μαρξ ως μέσο για να επινοήσει μια αμερικανική φιλελεύθερη πολιτική παράδοση. Δεν μπορούσαν να την εφεύρουν χωρίς να αντικρούσουν τον Μαρξ, γιατί ο Μαρξ είχε τόσο ισχυρή επιρροή στον διανοητικό λόγο.

Από την άλλη πλευρά, υπήρξαν και συντηρητικοί που ανέκαθεν μιλούσαν για τον Μαρξ χωρίς απαραίτητα να τον διαβάζουν. Κάποιοι πιο σοβαροί συντηρητικοί διανοούμενοι πήραν σοβαρά τα κείμενά του. Άλλοι απλώς τον χρησιμοποιούν ως δαιμονικό σύμβολο, κάτι εξαιρετικά συνηθισμένο σήμερα. Αυτοί οι συντηρητικοί δεν διαβάζουν τον Μαρξ για να τον αντικρούσουν — το θεωρούν δεδομένο — αλλά επειδή επιδιώκουν να δείξουν ότι ο φιλελευθερισμός και ο μαρξισμός είναι στενά συνδεδεμένοι, και ότι το πρόβλημα με τον φιλελευθερισμό είναι ακριβώς αυτή η εγγύτητά του με τον μαρξισμό.

Καλ Τέρνερ:
Θα μπορούσατε να μιλήσετε περισσότερο για τον Μαρξ ως αποδιοπομπαίο τράγο και για τις δύο πλευρές, φιλελεύθερους και συντηρητικούς; Πώς, για παράδειγμα, η Δεξιά χρησιμοποιεί το τέχνασμα του «πολιτισμικού μαρξισμού»;

Άντριου Χάρτμαν:
Ένα από τα πράγματα που ελπίζω να ξεκαθαρίζει το βιβλίο μου είναι ότι δεν υπάρχει τίποτα καινούργιο εδώ. Οι ιστορικοί χαρακτηρίζουν περιόδους έντονου, παράλογου αντικομμουνισμού στην αμερικανική ιστορία ως «Κόκκινους Συναγερμούς» (Red Scares).

Ο Πρώτος Κόκκινος Συναγερμός ακολούθησε αμέσως τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τη Ρωσική Επανάσταση. Την περίοδο εκείνη, χιλιάδες άνθρωποι απελάθηκαν ― κάτι που ακούγεται πολύ οικείο σήμερα. Ήταν μετανάστες, αλλά απελάθηκαν λόγω των πολιτικών τους πεποιθήσεων: της σύνδεσής τους με τον σοσιαλισμό, τον κομμουνισμό, τον μαρξισμό ή τον αναρχισμό ― πιο γνωστά παραδείγματα είναι η Έμμα Γκόλντμαν. Άλλοι χιλιάδες συνελήφθησαν και φυλακίστηκαν. Μερικοί λιντσαρίστηκαν ή εκτελέστηκαν από άγριους όχλους. Πολλοί σήμερα φοβούνται δικαιολογημένα το σημερινό πολιτικό κλίμα, αλλά αυτά δεν είναι καινούργια φαινόμενα.

Αυτό που οι ιστορικοί αποκαλούν Δεύτερο Κόκκινο Συναγερμό ― δηλαδή ο Μακαρθισμός στις αρχές του Ψυχρού Πολέμου ― συνέβη σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα. Δεκάδες ή και εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι έχασαν τη δουλειά τους. Πολλοί φυλακίστηκαν μόνο και μόνο επειδή υπήρχε η υποψία ότι υπήρξαν μέλη του Κομμουνιστικού Κόμματος ή ότι είχαν σχέσεις με τον κομμουνισμό. Χιλιάδες ομοσπονδιακοί υπάλληλοι απολύθηκαν επειδή ήταν ομοφυλόφιλοι — τότε δεν μπορούσες να είσαι ανοιχτά γκέι και να εργάζεσαι στο δημόσιο. Μικρογραφειοκράτες κοιτούσαν κάποιον και έλεγαν: «Αυτός είναι εύκολος στόχος για εκβιασμό». Ο Μαρξ σχεδόν πάντα συνδεόταν με αυτούς τους Κόκκινους Συναγερμούς.

Ζούμε κάτι παρόμοιο σήμερα. Τα τελευταία είκοσι χρόνια, οτιδήποτε μισεί η Δεξιά ― όπως η κριτική θεωρία φυλής ― χαρακτηρίζεται ως μαρξιστικό, παρόλο που δεν είναι. Το Green New Deal, για παράδειγμα, χαρακτηρίζεται ως μαρξιστικό, ενώ στην ουσία πρόκειται για ένα σοσιαλδημοκρατικό πρόγραμμα. Η λίστα συνεχίζεται και συνεχώς επεκτείνεται. Η κατάσταση έχει φτάσει στο σημείο να μιλά συνεχώς ακόμα και ο ίδιος ο Τραμπ για «μαρξιστές». Κάνει λόγο για μαρξιστές γραφειοκράτες που εφαρμόζουν πολιτικές DEI (ποικιλομορφία, ισότητα και ένταξη) στα πανεπιστήμια.

Υπάρχει μια ευρέως διαδεδομένη παραδοχή στη Δεξιά ότι το να είσαι μαρξιστής ισοδυναμεί με το να είσαι αντιαμερικανός. Κι αυτό μπορεί να οδηγήσει σε ποικίλες μορφές πολιτικής καταστολής ― όχι μόνο ενάντια σε μαρξιστές, αλλά και σε οποιονδήποτε μπορεί να χαρακτηριστεί έτσι, έστω και αόριστα.

Σάρα Βαν Χορν:
Γράφετε ότι βρισκόμαστε σε μια περίοδο «έκρηξης του ενδιαφέροντος για τον Μαρξ». Τι σημαίνει αυτό; Υπάρχουν συγκεκριμένα διδάγματα από τον Μαρξ ή άλλους μαρξιστές που μπορεί να μας φανούν χρήσιμα;

Άντριου Χάρτμαν:
Η ερώτηση του ενός δισεκατομμυρίου. Περίπου την εποχή του Occupy Wall Street, πολλοί νέοι άνθρωποι ανέπτυξαν αυτό που έγινε γνωστό ως «σοσιαλισμός της χιλιετίας» (millennial socialism) ― ανάμεσά τους και οι ιδρυτές του Jacobin. Άρχισαν να ενδιαφέρονται ξανά για το πώς ο Μαρξ θα μπορούσε να εξηγήσει τον σύγχρονο κόσμο και να βοηθήσει να ξεφύγουμε από την εφιαλτική πραγματικότητα του νεοφιλελευθερισμού και να φτάσουμε σε κάτι καλύτερο. Μέρος αυτής της πολιτικής δυναμικής εκφράστηκε στις καμπάνιες του Μπέρνι Σάντερς.

Το ενδιαφέρον για τον Μαρξ παραμένει ζωντανό. Έχω διαβάσει τουλάχιστον δεκαπέντε βιβλία για τον Μαρξ που κυκλοφόρησαν την τελευταία δεκαετία, και αν υπάρχει ένα κοινό θέμα σε αυτά, είναι η ελευθερία. Επιστρέφουμε σε εκείνο το αρχικό, θεμελιώδες σημείο της μαρξικής σκέψης ― στις ΗΠΑ αυτό μας πηγαίνει πίσω έως τον Εμφύλιο Πόλεμο ― σύμφωνα με το οποίο το να πρέπει κάποιος να εργάζεται για να επιβιώσει στον σύγχρονο καπιταλισμό ― που δεν διαφέρει και πολύ από τον καπιταλισμό του ύστερου 19ου αιώνα ― είναι μια βαθιά αλλοτριωτική και εκμεταλλευτική συνθήκη για τους περισσότερους ανθρώπους. Και το χειρότερο είναι ότι φαίνεται να επιδεινώνεται. Είναι πραγματικά δύσκολο να ισχυριστεί κανείς ότι είμαστε ελεύθεροι άνθρωποι, ότι ευδοκιμούμε, ή ότι αξιοποιούμε τις δυνατότητές μας μέσα σε αυτό το πλαίσιο.

Πολλοί στράφηκαν στον Μαρξ για να κατανοήσουν τι είναι αυτό στον καπιταλισμό που μας στερεί την ελευθερία. Και μία απάντηση με ιστορική αντοχή στο ερώτημα «πού πάμε από εδώ» είναι η συλλογική οργάνωση της εργασίας. Το συνδικάτο διδασκόντων στο οποίο ανήκω δημιουργήθηκε πριν δύο χρόνια ― τώρα έχουμε συλλογική σύμβαση, και διαθέτουμε πολύ μεγαλύτερη δύναμη και αυτονομία στην εργασιακή μας καθημερινότητα. Κι αυτό είναι μόνο η αρχή. Εκατομμύρια άνθρωποι πρέπει να βρουν τέτοια σημεία εκκίνησης από τα οποία να προχωρήσουν.

Συντελεστές
Ο Άντριου Χάρτμαν είναι καθηγητής ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Ιλινόις. Είναι ο συγγραφέας των βιβλίων “Ένας Πόλεμος για την Ψυχή της Αμερικής: Μια Ιστορία του Πολιτισμού, των Πολέμων, της Εκπαίδευσης και του Ψυχρού Πολέμου: Η Μάχη για το Αμερικανικό Σχολείο” και “Ο Καρλ Μαρξ στην Αμερική”.

Ο Καλ Τέρνερ είναι συγγραφέας με έδρα τη Φιλαδέλφεια.

Η Σάρα Βαν Χορν είναι συγγραφέας που ζει στη Σέρα Γκράντε της Βραζιλίας.

jacobin.com