11 Αυγούστου 2025 | The Jerusalem Strategic Tribune
Σινάν Τζιντί | Ανώτερος Ερευνητής
Ο προσωρινός πρόεδρος της Συρίας Άχμεντ αλ-Σαράα και ο Πρόεδρος της Τουρκίας Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν στην Άγκυρα, Τουρκία, στις 4 Φεβρουαρίου 2025. (OZAN KOSE/AFP μέσω Getty Images)
Όταν το καθεστώς του Μπασάρ αλ-Άσαντ κατέρρευσε αιφνιδίως τον Δεκέμβριο του 2024, ο Πρόεδρος της Τουρκίας Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν είδε κάτι παραπάνω από μια περιφερειακή αναταραχή. Είδε μια πολυαναμενόμενη ευκαιρία.
Με την επιρροή του Ιράν να εξασθενεί και τη Ρωσία απορροφημένη από εσωτερική αστάθεια και ξένες εμπλοκές, δημιουργήθηκε ένα σπάνιο κενό ισχύος στη Συρία. Ο Ερντογάν κινήθηκε γρήγορα. Για πάνω από μια δεκαετία, η Άγκυρα υποστήριζε τη Χαγιάτ Ταχρίρ αλ-Σαμ (HTS), το παρακλάδι της αλ-Κάιντα που τελικά ανέτρεψε το καθεστώς Άσαντ, υπό την ηγεσία του Μοχάμεντ αλ-Τζολάνι (ο οποίος το 2025 εγκατέλειψε αυτό το ψευδώνυμο και επανέλαβε το όνομά του γέννησης, Άχμεντ αλ-Σαράα). Η HTS ήταν μόνο μία από τις πολλές σουνιτικές ισλαμιστικές φατρίες που η Τουρκία είχε υποστηρίξει από τις πρώτες ημέρες του συριακού εμφυλίου, που ξεκίνησε το 2011.
Για τον Ερντογάν, ο πόλεμος στη Συρία δεν αφορούσε απλώς την ανατροπή μιας βάναυσης δικτατορίας. Ήταν μια γενεακή ευκαιρία να αναδιαμορφώσει τη Μέση Ανατολή, εκπληρώνοντας ένα όραμα που ριζώνει στην εγκαθίδρυση μιας νεοοθωμανικής περιφερειακής τάξης με την Τουρκία στην ηγεσία.
Από το 2012, η Άγκυρα συντάχθηκε ανοιχτά με την συριακή αντιπολίτευση, ποντάροντας ότι οι μέρες του Άσαντ ήταν μετρημένες, όπως και τα αυταρχικά καθεστώτα που είχαν καταρρεύσει στην Αίγυπτο, τη Λιβύη και την Τυνησία κατά την Αραβική Άνοιξη. Ο Ερντογάν υπολόγισε λάθος. Ο Άσαντ άντεξε, χάρη στην υποστήριξη της Τεχεράνης και της Μόσχας.
Θα χρειάζονταν άλλα δώδεκα χρόνια για να αρχίσει να αποδίδει το όραμα του Ερντογάν. Μέχρι τον Μάρτιο του 2025, μια νέα μεταβατική κυβέρνηση με επικεφαλής τον Άχμεντ αλ-Σαράα είχε αναλάβει την εξουσία στη Δαμασκό. Αυτό το πολιτικό αποτέλεσμα ήταν η κορύφωση των μακροχρόνιων προσπαθειών της Τουρκίας να επηρεάσει την πορεία της Συρίας μετά τον Άσαντ. Και όμως, αυτή η στρατηγική σηματοδότησε μια βαθιά εξέλιξη στην προσέγγιση του Ερντογάν προς τη Δαμασκό. Πριν από τον εμφύλιο, μεταξύ 2004 και 2011, είχε στην πραγματικότητα ακολουθήσει μια πραγματιστική ύφεση με τον Άσαντ, δείχνοντας έναν εντελώς διαφορετικό στρατηγικό υπολογισμό.
Η ιδέα ότι ο Ερντογάν και ο Άσαντ υπήρξαν κάποτε σύμμαχοι μπορεί τώρα να φαίνεται σουρεαλιστική, αλλά αντανακλά ένα σύντομο παράθυρο διπλωματικής αναδιάταξης. Για να κατανοήσει κανείς εκείνη τη στιγμή, πρέπει να εξετάσει τις βαθύτερες ιδεολογικές ρωγμές που καθόρισαν επί δεκαετίες τις τουρκοσυριακές σχέσεις.
Η εχθρότητα της Τουρκίας προς το καθεστώς Άσαντ προηγείται του Ερντογάν. Ιδεολογικά, ριζώνει στην κοσμοαντίληψη του Κινήματος της Εθνικής Άποψης, της τουρκικής ισλαμιστικής παράδοσης από την οποία προήλθε το Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP) του Ερντογάν. Από την εποχή του Χαφέζ αλ-Άσαντ (1971–2000), αυτοί οι Τούρκοι Σουνίτες ισλαμιστές έβλεπαν με καχυποψία και περιφρόνηση το αλαουιτικό-κυριαρχούμενο μπααθικό καθεστώς της Συρίας, ως κοσμικούς σοσιαλιστές που βρίσκονταν επικίνδυνα κοντά στη Σοβιετική Ένωση. Υποστήριζαν τη συριακή Μουσουλμανική Αδελφότητα, ιδίως μετά την απαγόρευσή της από το Μπααθικό καθεστώς το 1964.
Από τους πιο έντονους επικριτές του συριακού Μπααθ υπήρξε ο Νετσμεττίν Ερμπακάν, ιδρυτής του ισλαμιστικού Κόμματος Ευημερίας και πολιτικός μέντορας του Ερντογάν. Ο Ερμπακάν έτρεφε βαθιά αγανάκτηση για την καταστολή του Μπααθ εναντίον των σουνιτικών ισλαμιστικών δυνάμεων και ιδιωτικά επικροτούσε τις εκκλήσεις της Μουσουλμανικής Αδελφότητας για τζιχάντ κατά της Δαμασκού. Αν και απέφευγε την ανοιχτή αντιπαράθεση με το συριακό κράτος, η ιδεολογική του εχθρότητα ήταν ξεκάθαρη. Ακολουθώντας αυτή τη γραμμή, ο Ερντογάν και ο αρχιτέκτονας της εξωτερικής του πολιτικής, Αχμέτ Νταβούτογλου, έβλεπαν το καθεστώς Άσαντ ως κοσμικούς τυράννους και, σύμφωνα με τα λόγια ενός Τούρκου αναλυτή, ως «παράνομες ελίτ μιας μειονοτικής σέκτας που είχε προκαλέσει μεγαλύτερη ζημιά στο Ισλάμ ως θρησκεία απ’ ό,τι η Δύση».
Αυτή η ιστορική αγανάκτηση τροφοδότησε την ανταγωνιστική στάση της Τουρκίας κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, όταν η Άγκυρα και η Δαμασκός βρίσκονταν συχνά σε αντίπαλες πλευρές γεωπολιτικών και ιδεολογικών διαιρέσεων. Η πιο εκρηκτική διάσταση αυτής της αντιπαράθεσης ήταν η υποστήριξη της Συρίας προς το Εργατικό Κόμμα του Κουρδιστάν (PKK), προσφέροντας καταφύγιο στον ηγέτη του, Αμπντουλάχ Οτσαλάν, και παρέχοντας υλικοτεχνική υποστήριξη για την αυτονομιστική εκστρατεία της οργάνωσης εντός Τουρκίας. Οι επιχειρήσεις του PKK από συριακό έδαφος έφεραν τις δύο χώρες στο χείλος του πολέμου το 1998, μια αντιπαράθεση που αποκλιμακώθηκε μόνο όταν η Δαμασκός απέλασε τον Οτσαλάν υπό τουρκική πίεση. Ως εκ τούτου, αξίζει να επισημανθεί ότι η καχυποψία της τουρκικής ηγεσίας προς τη Συρία δεν περιοριζόταν μόνο στον ισλαμιστικό χώρο· ήταν κοινή σε όλο το πολιτικό φάσμα της Τουρκίας.
Ωστόσο, όταν ο Ερντογάν ανέλαβε καθήκοντα πρωθυπουργού το 2003, έθεσε προσωρινά στο περιθώριο αυτές τις μακροχρόνιες αντιπαραθέσεις υπέρ μιας πραγματιστικής αναπροσαρμογής. Στα πρώτα χρόνια της θητείας του, ο Ερντογάν καλλιέργησε στα δυτικά κέντρα εξουσίας την εικόνα ενός ικανού ηγέτη πρόθυμου να παραμερίσει την ιδεολογία για χάρη της ρεαλπολιτίκ. Αυτή η εικόνα αποτυπώθηκε στο δόγμα των «μηδενικών προβλημάτων με τους γείτονες», ακρογωνιαίο λίθο του οράματος εξωτερικής πολιτικής του Νταβούτογλου. Στόχος του ήταν η ομαλοποίηση των σχέσεων με περιφερειακούς αντιπάλους, συμπεριλαμβανομένης της Συρίας.
Η στροφή του Ερντογάν προς τη Δαμασκό οφειλόταν επίσης στην αυξανόμενη απογοήτευσή του με την Ευρώπη. Μετά την ουσιαστική παύση της ενταξιακής πορείας της Τουρκίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση το 2007, η τουρκική εξωτερική πολιτική άρχισε να στρέφεται αποφασιστικά προς τη Μέση Ανατολή. Η παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση του 2008 αποδυνάμωσε περαιτέρω τον οικονομικό προσανατολισμό της Τουρκίας προς την Ευρώπη, επιταχύνοντας την αναζήτηση του Ερντογάν για νέες εμπορικές και πολιτικές συμμαχίες στον αραβικό κόσμο, με τη Συρία στο επίκεντρο αυτής της νέας κατεύθυνσης.
Μεταξύ 2004 και 2010, οι διμερείς σχέσεις Τουρκίας και Συρίας βελτιώθηκαν δραματικά. Οι δύο χώρες δημιούργησαν το Ανώτατο Συμβούλιο Στρατηγικής Συνεργασίας και υπέγραψαν μια σειρά συμφωνιών ελεύθερου εμπορίου και απελευθέρωσης θεωρήσεων. Ο όγκος του εμπορίου υπερδιπλασιάστηκε — από 800 εκατομμύρια δολάρια το 2003 σε 1,8 δισεκατομμύρια το 2010. Σύροι τουρίστες κατέκλυσαν τουρκικές πόλεις όπως η Γκαζιαντέπ, τροφοδοτώντας τοπικές οικονομικές εκρήξεις και την κατασκευή εμπορικών κέντρων προσαρμοσμένων στις ανάγκες των Σύρων καταναλωτών. Για ένα σύντομο διάστημα, η Συρία υπήρξε κρίσιμη χερσαία γέφυρα για τους Τούρκους φορτηγατζήδες που μετέφεραν εμπορεύματα στην Ιορδανία και τον Κόλπο, μια οικονομική αρτηρία που έδινε ουσιαστικό περιεχόμενο στη βελτίωση των σχέσεων.
Η θερμή σχέση μεταξύ του Ερντογάν και της οικογένειας Άσαντ κατά την περίοδο αυτή οδήγησε ορισμένους παρατηρητές να αναρωτηθούν αν ιδεολογικά αφοσιωμένοι ισλαμιστές ηγέτες όπως ο Ερντογάν θα μπορούσαν, στην πραγματικότητα, να εξελιχθούν σε πραγματιστές κρατικούς άνδρες μόλις βρεθούν στην εξουσία. Μέχρι το 2012, υπήρχε λόγος να πιστεύει κανείς ότι ο Ερντογάν ίσως υποτάξει την ιδεολογία στις επιταγές του εθνικού συμφέροντος.
Τι άλλαξε λοιπόν;
Η απάντηση δεν βρίσκεται μόνο στο ξέσπασμα του συριακού εμφυλίου πολέμου, αλλά και στην αναπροσαρμογή της στρατηγικής του Ερντογάν. Μέχρι το 2011, η Αραβική Άνοιξη είχε αλλάξει δραματικά το πολιτικό τοπίο σε ολόκληρη την περιοχή. Ο Ερντογάν, ενθαρρυμένος από την πτώση Αράβων αυταρχικών ηγετών, υπέθεσε ότι το καθεστώς Άσαντ θα ακολουθούσε την ίδια μοίρα. Η υποστήριξή του προς τις δυνάμεις της αντιπολίτευσης, συμπεριλαμβανομένων τζιχαντιστικών ομάδων όπως η HTS, δεν αφορούσε τόσο τη δημοκρατία, όσο την επιδίωξη μιας σουνιτικής αναδιάταξης στη Συρία που θα εναρμονιζόταν με τις περιφερειακές φιλοδοξίες της Άγκυρας.
Ο πόλεμος στη Συρία εξελίχθηκε, για τον Ερντογάν, τόσο σε πόλεμο δι’ αντιπροσώπων όσο και σε πεδίο δοκιμής για μια νέα τουρκική σφαίρα επιρροής. Η πτώση του Άσαντ το 2024 δικαίωσε ένα μακροχρόνιο και επικίνδυνο στοίχημα. Η άνοδος του Άχμεντ αλ-Σαράα, ενός πρώην τζιχαντιστή που επιλέχθηκε και καθοδηγήθηκε από την Άγκυρα και πλέον βρίσκεται στην εξουσία στη Δαμασκό, σηματοδοτεί την ολοκλήρωση μιας στρατηγικής που δεν ξεκίνησε με τις πρώτες ριπές του εμφυλίου, αλλά με δεκαετίες ιδεολογικής καχυποψίας και ένα σύντομο, ατυχές πείραμα πραγματισμού.
Στο τέλος, ο Ερντογάν προτίμησε μια Συρία στενά ευθυγραμμισμένη με την ισλαμιστική του κοσμοαντίληψη, παρά μια Συρία που θα ήταν απλώς σύμμαχος των εθνικών συμφερόντων της Τουρκίας.
Θα αφιέρωνε πάνω από μια δεκαετία προσπαθώντας να ανατρέψει τον Άσαντ για την επίτευξη αυτού του στόχου. Από την ίδρυση της Τουρκίας ως δημοκρατίας το 1923, κανένας Τούρκος ηγέτης δεν είχε ποτέ εμπλακεί σε διαδικασία αλλαγής καθεστώτος σε ξένη χώρα. Ο Ερντογάν θα αψηφούσε αυτή την παράδοση. Όταν τελικά ο Άσαντ έπεσε, ο Ερντογάν δεν αντέδρασε απλώς στην κατάρρευση της Συρίας. Είχε προετοιμαστεί για αυτήν, είχε περιμένει γι’ αυτήν και είχε συμβάλει στη διαμόρφωσή της.
8Ο Σινάν Τζιντί είναι ανώτερος ερευνητής (μη μόνιμης έδρας) στο Foundation for Defense of Democracies, όπου συμβάλλει στο πρόγραμμα για την Τουρκία και στο Center on Economic and Financial Power. Μπορείτε να ακολουθήσετε τον Σινάν στην πλατφόρμα X, @sinanciddi.
Γιαβούζ Μπαϊντάρ
