Ένα φάντασμα πλανιέται στην γηραιά ήπειρο: είναι αυτό της διάσπασης της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στο πρόσφατο non‑paper του, με τίτλο «Η αντιμετώπιση του υβριδικού πολέμου: μια ενεργή στρατηγική», ο υπουργός Άμυνας Γκίντο Κροσέτο μίλησε για «αυταρχικά κράτη» που, με τρόπο «ύπουλο», τροφοδοτούν την «απονομιμοποίηση» των ενδογενών δημοκρατικών διαδικασιών και των «υπερεθνικών συμμαχιών όπως η Ε.Ε.». Ο υπουργός έδωσε ονόματα: Ρωσία, Κίνα, Ιράν και Βόρεια Κορέα. Αλλά υπάρχει ένας αθέατος προσκεκλημένος: αυτός που υπονομεύει την Ευρωπαϊκή Ένωση, μαζί με τον Πούτιν, είναι και η Αμερική του Ντόναλντ Τραμπ και των στρατηγικών του συμβούλων, ξεκινώντας από τη Heritage Foundation — ένα υπερσυντηρητικό think tank που δημιούργησε το «Project 2025». Πρόκειται για το προγραμματικό έγγραφο που υιοθέτησε ο Τραμπ για να επιβεβαιώσει την προεδρική υπεροχή, καταργώντας πολλά από τα «αντισώματα» που το Σύνταγμα των ΗΠΑ είχε θεσπίσει για την προστασία της δημοκρατίας.
Η αποσύνθεση της Ευρωπαϊκής Ένωσης αποτελεί εδώ και είκοσι χρόνια έναν από τους στρατηγικούς στόχους της Heritage Foundation. Τα τελευταία χρόνια η Foundation ανέπτυξε συμμαχία με εκείνες ακριβώς τις οργανώσεις και διοικήσεις της ευρωπαϊκής υπερδεξιάς — τις ίδιες που καλλιεργούσε ο Βλαντιμίρ Πούτιν.
Η αντι‑ΕΕ συμμαχία
Για δεκαετίες, ο ρώσος ηγέτης έχει χρησιμοποιήσει τις προμήθειες φυσικού αερίου για να ασκήσει πολιτική επιρροή στα μεμονωμένα κράτη‑μέλη της Ε.Ε. και, μετά την εισβολή στην Κριμαία, βασίστηκε στην εξάρτηση της Γερμανίας από αυτό το αέριο (50% της κατανάλωσης έως το 2022) για να την πιέσει να αντιταχθεί σε πιο σκληρές κυρώσεις που ζητούσαν οι γειτονικές με τη Ρωσία χώρες. Όπως σήμερα ο Πούτιν χρησιμοποιεί την εξάρτηση της Ουγγαρίας από το πετρέλαιό του για να ωθήσει τον Όρμπαν να σαμποτάρει μια ενιαία ηπειρωτική πολιτική.
Αλλά μια ισχυρή Ευρωπαϊκή Ένωση συγκρούεται επίσης με τη στρατηγική «America First» που υποστηρίζεται από τον Ντόναλντ Τραμπ — στρατηγική που έχει κάθε συμφέρον να αποδυναμώσει τον θεσμικό συντονισμό και τη συλλογική ευρωπαϊκή ισχύ. Η καλύτερη απόδειξη αυτής της, φαινομενικά παράδοξης, σύμπτωσης συμφερόντων μεταξύ Πούτιν και Τραμπ ήταν το Brexit. Η έξοδος της Μεγάλης Βρετανίας από την Ε.Ε. υποστηρίχθηκε έντονα από και τους δύο. Και οι δύο χρησιμοποίησαν το ίδιο κανάλι για να την προωθήσουν: τον Νάιτζελ Φάρατζ, τον βρετανό πολιτικό που ο αμερικανός πρόεδρος συνεχίζει ακόμη και σήμερα να στηρίζει — και ο πιστός του συνεργάτης Νάθαν Γκιλ μόλις καταδικάστηκε σε 10 χρόνια για διάδοση της προπαγάνδας του Κρεμλίνου για τον πόλεμο στην Ουκρανία.
Τον Φεβρουάριο φέτος, ο Ντόναλντ Τραμπ δήλωσε χωρίς καμία διπλωματική επιφύλαξη ότι «η Ευρωπαϊκή Ένωση δημιουργήθηκε για να ξεγελάσει τις Ηνωμένες Πολιτείες — αυτός είναι ο σκοπός της» και ότι «για πολλούς λόγους είναι χειρότερη από την Κίνα». Κάποιος θα μπορούσε να υποθέσει ότι πρόκειται για συνηθισμένες ακραίες δηλώσεις του χαρακτήρα, αλλά οι ίδιοι οι υποστηρικτές του στρατηγικού εγχειριδίου του Τραμπ θεωρούν την Ε.Ε. εχθρό που πρέπει να διαλυθεί.
Heritage Foundation: το πρόγραμμα
Η αντι‑ΕΕ δραστηριότητα της Heritage Foundation — που, όπως θυμίζουμε, θεωρείται το πιο μεγάλο και επιδραστικό υπερσυντηρητικό think tank σε διεθνές επίπεδο — έχει γίνει πιο σαφής τα τελευταία 20 χρόνια, με επιτάχυνση από το 2022. Ας δούμε τα γεγονότα και τα έγγραφα.
Ιούνιος 2005: ο πρώην αναπληρωτής διευθυντής για τις στρατηγικές επικοινωνίες της Heritage Foundation, Lee Casey, έγραψε: «Από την οπτική των Ηνωμένων Πολιτειών, η αποτυχία έγκρισης της Ευρωπαϊκής Συνταγματικής Συνθήκης στα δημοψηφίσματα στη Γαλλία και στην Ολλανδία αποτελεί ένα σκληρό πλήγμα για το ίδιο το ευρωπαϊκό σχέδιο (…). Και έχει έρθει η ώρα οι Αμερικανοί πολιτικοί να αμφισβητήσουν αυτό το σχέδιο».
Δεκέμβριος 2006: σε μια έκθεση με τίτλο «Είναι η Ε.Ε. φίλη ή εχθρός της Αμερικής;», ο ερευνητής της Heritage Foundation John Blundell έγραψε: «Οι πολιτικές διαφορές μεταξύ Ευρώπης και Ηνωμένων Πολιτειών έχουν πολλαπλασιαστεί και βαθαίνει (…) δεν υπάρχει κανένας λόγος για τον οποίο οι ΗΠΑ, που λειτούργησαν ως μαία για τη γέννηση αυτού του νέου πολιτικού εποικοδομήματος, δεν θα πρέπει να διαδραματίσουν ρόλο στην εξαφάνισή του».
Φεβρουάριος 2007: ο υπεύθυνος της Heritage Foundation Nile Gardiner έγραψε: «Η αυξανόμενη πολιτική συγκέντρωση στην Ευρώπη αποτελεί θεμελιώδη απειλή για τα συμφέροντα των Ηνωμένων Πολιτειών (…). Τίποτα δεν είναι δεδομένο στην ιστορία. Η ώθηση προς μια ολοένα πιο στενή Ένωση μπορεί ακόμα να σταματήσει».
Οι ευρωπαίοι σύμμαχοι
Το 2020, ο πρωθυπουργός της Ουγγαρίας, Viktor Orbán — μεγάλος εχθρός της ευρωπαϊκής ενοποίησης — παραχώρησε ποσοστό 10% της ουγγρικής πετρελαϊκής εταιρείας Magyar Olaj Mol (MOL) στο Mathias Corvinus Collegium (MCC), ένα δεξαμενόπλοιο σκέψης με σαφώς ευρωσκεπτικιστικές θέσεις. Και είναι κυρίως από τα κέρδη της MOL — ως επί το πλείστον από πωλήσεις ρωσικού πετρελαίου — που προέρχονται οι ετήσιες χρηματοδοτήσεις του Collegium. Η γερμανική δημόσια τηλεόραση ZDF υπολόγισε ότι μόνο το 2023 το MCC έλαβε από τη MOL μερίσματα ύψους 50 εκατομμυρίων ευρώ.
Τον Νοέμβριο του 2022, σε ομιλία που έδωσε στη Βουδαπέστη μπροστά σε κοινό ευρωσκεπτικιστών Ούγγρων, ο πρόεδρος του Heritage Foundation, Kevin Roberts, δήλωσε: «Το εθνικό κράτος έχει δύο βασικούς εχθρούς. Από τη μία υπάρχει ο εχθρός που έρχεται από ψηλά — οι υπερεθνικές οργανώσεις — από την άλλη υπάρχει ο εχθρός που έρχεται από τα κάτω — οι προπαγανδιστές του woke. Και δεν υπάρχει πιο επικίνδυνη κλίκα παγκοσμιοποίησης από τους ολοκληρωτικούς woke που έχουν έδρα τις Βρυξέλλες.»
Στις 19 Σεπτεμβρίου 2024, η Heritage διοργάνωσε στη Βαρσοβία μια συνδιάσκεψη για να αντιταχθεί στο «επικίνδυνο σχέδιο» για τον ενοποιημένο ισχυρό πυρήνα της Ε.Ε., σε συνεργασία με το πολωνικό ευρωσκεπτικιστικό think tank Ordo Iuris. Όπως και ο ουγγρικός σύμμαχός του, το Ordo Iuris έχει σχέσεις με τη Μόσχα μέσω του World Congress of Families — ενός οργανισμού που χρηματοδοτείται από τον ρώσο ολιγάρχη Konstantin Malofeev και συνδέεται στενά με τον πολιτικό θεωρητικό του Πούτιν, Aleksandr Dugin.
Σύμφωνα με την ίδια την ιστοσελίδα του Ordo Iuris, «στο τέλος της συνδιάσκεψης λήφθηκαν ορισμένες προκαταρκτικές αποφάσεις για κοινές δράσεις που θα αναληφθούν».
2025: αποκαλύπτονται οι προθέσεις
Και φτάνουμε στο φετινό έτος. Λίγες μέρες μετά την ανάληψη των καθηκόντων του, ο Donald Trump δηλώνει δημόσια: «Οι Ευρωπαίοι είναι σαν τους Δημοκρατικούς· μας μισούν (…) για δεκαετίες η χώρα μας έχει λεηλατηθεί, λεηλατηθεί, βιαστεί και αφαιρεθεί (…) Θα καταγγείλουμε την European Union». Corriere della Sera+1
Στις 11 Μαρτίου, η Heritage Foundation συγκεντρώνει στην Ουάσιγκτον μερικές από τις μεγαλύτερες υπερατλαντικές ευρωσκεπτικιστικές οργανώσεις — για να συζητήσουν πώς να μεταρρυθμίσουν τη σημερινή δομή της Ε.Ε. Σε αυτή την «κλειστή συνάντηση» παρουσιάζεται και συζητείται μια έκθεση που υπογράφουν το Mathias Corvinus Collegium (MCC) και το Ordo Iuris, με τίτλο «The Great Reset: Restoring Member State Sovereignty in the 21st Century». Το έγγραφο προτείνει «τη διάλυση της Ε.Ε. με τη μορφή που έχει σήμερα». Corriere della Sera+2ordoiuris.pl+2
Τον Απρίλιο του 2025, ο αξιωματούχος της Heritage Foundation Nile Gardiner εκθειάζει δημόσια τον Trump, δηλώνοντας ότι «είναι ο μόνος Αμερικανός πρόεδρος που έχει αντιταχθεί ενεργά στο ευρωπαϊκό εγχείρημα».
Στις 1 Μαΐου, έναν μήνα πριν από τον δεύτερο γύρο των προεδρικών εκλογών στην Πολωνία, σε συνάντηση στο Οβάλ Γραφείο, ο Trump δηλώνει την υποστήριξή του στον υποψήφιο με ευρωσκεπτικιστική ατζέντα Karol Nawrocki. Μερικές μέρες μετά, σε συνέδριο στην Βαρσοβία, η Υπουργός Εσωτερικής Ασφάλειας των ΗΠΑ Kristi Noem, εκφράζει δημόσια τον έπαινό της για τον Nawrocki και καλεί τους Πολωνούς να τον ψηφίσουν. Κατά την ομιλία της, περιέγραψε τις μελλοντικές κινήσεις ως «στρατηγική αντίστασης» στην Ε.Ε. και χαρακτήρισε τα ηγετικά στελέχη της ως «αδύναμους». Notes From Poland+2ABC New
Σε ρεπορτάζ, οι ομιλητές στο συνέδριο περιέγραψαν με «αποκαλυπτικούς» όρους το μέλλον της Ε.Ε. και ένας εξ αυτών υποσχέθηκε ότι «θα εκκαθαρίσουμε» την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
110 εκατομμύρια δολάρια εναντίον των Βρυξελλών
Η βρετανική ειδησεογραφική υπηρεσία Reuters αποκαλύπτει ότι τις ίδιες μέρες μια αντιπροσωπεία του U.S. State Department συναντήθηκε στο Παρίσι με υψηλόβαθμα στελέχη του Rassemblement National (RN) της Marine Le Pen, το πιο ευρωσκεπτικιστικό κόμμα της Γαλλίας. Reuters+
Η αντιπροσωπεία ήταν υπό την ηγεσία του Samuel Samson, αξιωματούχου του γραφείου για τη Δημοκρατία, τα Ανθρώπινα Δικαιώματα και την Εργασία (DRL) του State Department — μέλους της γενιάς των νέων υπερσυντηρητικών που ανεβαίνουν στην ιεραρχία της κυβέρνησης Τrump. Reuters+1
Λίγες εβδομάδες αργότερα, σε τηλεοπτική συνέντευξη στο δίκτυο Fox News, ο πρόεδρος του Heritage Foundation, Kevin Roberts, δήλωσε: «Βρισκόμαστε στην αρχή μιας χρυσής εποχής, όχι μόνο για τις ΗΠΑ — μια χρυσή εποχή αυτοκυβέρνησης σε όλο τον κόσμο, ειδικά στην Ευρώπη». Υπογράμμισε ονόματα όπως Vox στην Ισπανία και Nigel Farage, που θεωρεί πιθανό μελλοντικό πρωθυπουργό του Ηνωμένου Βασιλείου. Corriere della Sera
Έρευνα του δημοσιογράφου Giorgio Mottola για το ιταλικό περιοδικό Report αποκάλυψε ότι τα μεγαλύτερα υπερσυντηρητικά think tanks των ΗΠΑ έχουν επενδύσει στην Ευρώπη, τα τελευταία πέντε χρόνια, συνολικά 109,8 εκατομμύρια δολάρια — με δραματική αύξηση των χρηματοδοτήσεων μετά το 2022. Corriere della Sera
Αυτές οι χρηματοδοτήσεις και οι διπλωματικές επαφές δείχνουν ότι πίσω από την αντι‑ΕΕ δραστηριότητα δεν βρίσκονται μόνο εθνικοί ακροδεξιοί σχηματισμοί, αλλά και διεθνείς δυνάμεις με καθορισμένη στρατηγική για αλλαγή πολιτικής τάξης.
Η σύμπτωση των συμφερόντων
Ο ερευνητής της Transparency International, Ραφαέλ Κεργένιο, επισημαίνει ότι «Οι περισσότερες από αυτές τις οργανώσεις δεν είναι καταγεγραμμένες στο μητρώο λόμπι της European Union — αυτό σημαίνει ότι δεν γνωρίζουμε πώς ξοδεύουν τους πόρους τους και ποιοι είναι οι στόχοι τους. Μπορούμε μόνο να παρακολουθούμε τον αριθμό των συναντήσεων που δηλώνονται από ευρωβουλευτές, και ξέρουμε ότι με την εκλογή του Donald J. Trump αυτές οι δηλωμένες συναντήσεις αυξήθηκαν σημαντικά».
Το ότι οι ευρωπαίοι συνομιλητές που προτιμά ο Vladimir Putin συμπίπτουν με εκείνους που προτιμά η MAGA δεν μπορεί να θεωρηθεί τυχαίο: «Για και τους δύο, μια ενωμένη, φιλελεύθερη‑δημοκρατική και λειτουργική Ευρώπη αποτελεί απειλή».
Σύμφωνα με έμπειρους αναλυτές, ένα δυνατό ευρωπαϊκό μοντέλο θα μπορούσε να αποτελέσει εμπόδιο για το αμερικανικό μοτίβο στην παγκόσμια σκηνή — και η Ουάσινγκτον δεν επιθυμεί ανταγωνιστές. Ενώ για τη Μόσχα, μια διχασμένη Ευρώπη παρέχει μεγαλύτερη ελευθερία διαπραγμάτευσης με τα μεμονωμένα κράτη‑μέλη της Ε.Ε., και μεγαλύτερη δυνατότητα επιρροής στους πρώην σοβιετικούς γείτονές της.
Ο Κλάουντιο Γκάτιείναι ερευνητικός δημοσιογράφος που ζει στη Νέα Υόρκη από το 1978. Το πιο πρόσφατο βιβλίο του, με τίτλο «Εμείς, ο λαός – Γη των ιθαγενών. Εργασία των μαύρων. Ελευθερία των λευκών» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Fuoriscena.
Δημοσίευμα της τουρκικής διαχείρισης του αεροδρομίου των Σκοπίων και της Αχρίδας, TAV Airports Holding, αναφέρει ότι η εταιρεία επένδυσε φέτος 3,8 εκατομμύρια ευρώ στο Διεθνές Αεροδρόμιο των Σκοπίων, σύμφωνα με τον γενικό διευθυντή της «TAV Macedonia», Νετζάτ Κουρτ.
Όπως είπε: «Σύμφωνα με τους τέσσερις στρατηγικούς ακρογωνιαίους λίθους της TAV Airports, μέλους του γαλλικού ομίλου ADP: φιλοξενία, σεβασμός, ψηφιοποίηση και βιωσιμότητα, οι επενδύσεις μας στο αεροδρόμιο των Σκοπίων φέτος είχαν ως στόχο τη δημιουργία ενός σύγχρονου, λειτουργικού αεροδρομίου που υπερβαίνει τις προσδοκίες των επιβατών».
Οι περισσότερες από τις επενδύσεις που πραγματοποιήθηκαν στο αεροδρόμιο των Σκοπίων φέτος επικεντρώθηκαν στη βελτίωση των υπηρεσιών του αεροδρομίου, στην ανάπτυξη εμπορικών περιοχών και στον τεχνολογικό εκσυγχρονισμό.
«Αυτές οι καινοτομίες καταδεικνύουν τη σημασία που δίνουμε στην ποιότητα των υπηρεσιών και αποτελούν μέρος του στόχου μας για αύξηση της ικανοποίησης των επιβατών. Είμαστε επίσης ικανοποιημένοι που κάθε βελτίωση που κάνουμε έχει αποφέρει άμεσα θετικά σχόλια», δήλωσε.
Νέα έργα καθ’ οδόν στο αεροδρόμιο της Αχρίδας
Παράλληλα με τις επενδύσεις στα Σκόπια, στο αεροδρόμιο της Οχρίδας βρίσκονται σε εξέλιξη προετοιμασίες για νέα έργα βελτίωσης των λειτουργικών διαδικασιών, των υπηρεσιών προς τους επιβάτες και του οπτικού σχεδιασμού. Αυτά τα έργα βρίσκονται επί του παρόντος στη διοικητική φάση.
Ο Κούρτ υπογράμμισε ότι όλες οι επενδύσεις που έχουν γίνει έχουν βελτιώσει σημαντικά την καθημερινή εμπειρία για τους εργαζόμενους και τους επιβάτες.
Τέλος, έδωσε το ακόλουθο μήνυμα: «Με την υποστήριξη της TAV Airports, μέλους του γαλλικού ομίλου ADP, θα συνεχίσουμε με αποφασιστικότητα τις προσπάθειές μας για να μετατρέψουμε τα δύο αεροδρόμια της Βόρειας Μακεδονίας σε πιο σύγχρονους, πιο εντυπωσιακούς κόμβους, γνωστούς για τις υψηλού επιπέδου υπηρεσίες τους».
Εν μέσω των πολέμων στην Ουκρανία και στη Λωρίδα της Γάζας, οι πωλήσεις των 100 μεγαλύτερων κατασκευαστριών όπλων στον κόσμο έφθασαν σε νέο ρεκόρ το 2024, παρά τα προβλήματα στην παραγωγή που εμπόδισαν παραδόσεις, αποκαλύπτει έκθεση αναφοράς που δίνεται στη δημοσιότητα σήμερα.
Σε ετήσια βάση, οι πωλήσεις είχαν αξία 679 δισεκατομμύρια δολάρια (586 δισεκ. ευρώ) και παρουσίασαν αύξηση 5,9%, σύμφωνα με την έκθεση που εκπόνησε το διεθνές ινστιτούτο ερευνών για την ειρήνη με έδρα τη Στοκχόλμη (SIPRI).
Κατά τη διάρκεια της τελευταίας δεκαετίες, μεταξύ του 2015 και του 2024, οι τζίροι των 100 μεγαλύτερων κατασκευαστριών αυξήθηκαν κατά 26%.
«Την περασμένη χρονιά, τα παγκόσμια έσοδα των προμηθευτριών όπλων έφθασαν στο υψηλότερο επίπεδο που κατέγραψε ποτέ το SIPRI, καθώς οι κατασκευάστριες κεφαλαιοποίησαν τη σθεναρή ζήτηση», σχολίασε ο Λορέντσο Σκαρατζάτο, του προγράμματος για τις στρατιωτικές δαπάνες και την παραγωγή όπλων στο ινστιτούτο.
Η Ζαντ Γκιμπερτό Ρικάρ, του ίδιου προγράμματος, εξήγησε στο Γαλλικό Πρακτορείο πως η αύξηση «οφειλόταν κυρίως στην Ευρώπη», μολονότι «όλες» οι περιοχές του κόσμου σημείωσαν άνοδο, εξαιρουμένων μόνο «της Ασίας και της Ωκεανίας».
Σύμφωνα με την ίδια η αύξηση της ζήτησης στην Ευρώπη συνδέεται με τον πόλεμο στην Ουκρανία και την «αίσθηση των ευρωπαϊκών κρατών πως απειλούνται από τη Ρωσία».
Αυτή η εξέλιξη αφορά από τη μια της ανάγκες της Ουκρανίας κι από την άλλη αυτές των κρατών που την προμήθευσαν με υλικό και καλούνται να αναπληρώσουν τα αποθέματά τους.
Σε ευρωπαϊκές χώρες «είδαμε μεγάλα σχέδια εκσυγχρονισμού σε εξέλιξη που αντιπροσωπεύουν νέα πηγή ζήτησης», πρόσθεσε η κ. Γκιμπερτό Ρικάρ.
Προβλήματα εφοδιασμού
Οι 39 από τις 100 μεγαλύτερες προμηθεύτριες όπλων στον πλανήτη είναι αμερικανικές, ανάμεσά τους οι τρεις μεγαλύτερες: η Lockheed Martin, η RTX (σ.σ. η πρώην Raytheon Technologies) και η Northrop Grumman.
Συνολικά, οι αμερικανικές στρατιωτικές βιομηχανίες κατέγραψαν συνδυαστικό τζίρο αυξημένο κατά 3,8% στα 334 δισεκ. δολάρια (288 δισεκ. ευρώ), ή αλλιώς τον μισό του παγκόσμιου.
Ωστόσο υπερβάσεις προϋπολογισμών και καθυστερήσεις έπληξαν διάφορα προγράμματα κλειδιά των ΗΠΑ, ιδίως αυτά των μαχητικών F-35 και των υποβρυχίων κλάσης Columbia.
Στην Ευρώπη, ο συνδυαστικός τζίρος των 26 μεγαλύτερων κατασκευαστριών όπλων αυξήθηκε κατά 13%, στα 151 δισεκ. δολάρια.
Ιδίως η τσεχική εταιρεία Czechoslovak Group, που ωφελήθηκε από την τσεχική πρωτοβουλία για την προμήθεια οβίδων του πυροβολικού στην Ουκρανία, είδε τον τζίρο της να αυξάνεται κατά 193% –πρόκειται για τη μεγαλύτερη άνοδο μεταξύ των 100–, στα 3,6 δισεκ. δολάρια.
Ωστόσο και οι ευρωπαϊκές κατασκευάστριες όπλων αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην προσπάθεια να καλύψουν την αυξημένη ζήτηση, καθώς γίνεται πιο δυσχερής ο εφοδιασμός τους με πρώτες ύλες.
Για παράδειγμα, τόσο η Airbus όσο και η Safran (Γαλλία) πριν από το 2022 προμηθεύονταν τιτάνιο κυρίως από τη Ρωσία — και βρέθηκαν αναγκασμένες να αναζητήσουν άλλους προμηθευτές.
Εξάλλου οι περιορισμοί στις εξαγωγές σπανίων γαιών, κρίσιμων ορυκτών, που επιβλήθηκαν από την Κίνα, οδήγησαν εταιρίες όπως η Thales (Γαλλία) και η Rheinmetall (Γερμανία) είδαν τα λειτουργικά κόστη τους να ανεβαίνουν, λόγω της αναδιάταξης των εφοδιαστικών αλυσίδων τους.
Δυο ρωσικές κατασκευάστριες όπλων συγκαταλέγονται στις 100 μεγαλύτερες στον κόσμο.
Η Rostec και η United Shipbuilding Corporation είδαν τον συνδυαστικό τζίρο τους να σημειώνει αύξηση 23% στα 31,2 δισεκ. δολάρια, παρά την έλλειψη συστατικών λόγω των διεθνών κυρώσεων, με την εσωτερική ζήτηση να αναπληρώνει κατά το μεγαλύτερο μέρος της τη μείωση των εξαγωγών.
Οι ρωσικές βιομηχανίες όπλων δυσκολεύονται ωστόσο να βρουν επαρκή αριθμό εξειδικευμένων εργαζόμενων «για να υποστηρίξουν τους προβλεπόμενους ρυθμούς παραγωγής που είναι απαραίτητοι για να επιτευχθούν οι στόχοι του πολέμου στην Ουκρανία», σημειώνεται στην έκθεση.
Όπλα από το Ισραήλ, πάντα περιζήτητα
Η περιφέρεια της Ασίας και της Ωκεανίας ήταν η μόνη που είδε τα συνολικά έσοδα των κατασκευαστριών που έχουν την έδρα τους εκεί, 23 αθροιστικά, να μειώνονται κατά 1,2%, στα 130 δισεκ. δολάρια.
Ωστόσο κατά το SIPRI, η κατάσταση στην Ασία δεν είναι ομογενοποιημένη. Κινεζικές κατασκευάστριες κατέγραψαν χαμηλότερες πωλήσεις, όμως οι ιαπωνικές και οι νοτιοκορεατικές βιομηχανίες αντίθετα είδαν τα έσοδά τους να αυξάνονται, τονωμένες από την ευρωπαϊκή ζήτηση.
«Σειρά κατηγοριών για διαφθορά στις προμήθειες όπλων στην Κίνα οδήγησε σε αναβολή ή ακύρωση μεγάλων συμβάσεων (…) το 2024», σημείωσε ο Ναν Τιαν, διευθυντής του προγράμματος για τις στρατιωτικές δαπάνες και την παραγωγή όπλων.
Η πτώση αυτή βάθυνε την «αβεβαιότητα» γύρω από το εγχείρημα της Κίνας να εκσυγχρονίσει τις ένοπλες δυνάμεις της, πρόσθεσε.
Εννιά από τις εκατό μεγαλύτερες κατασκευάστριες όπλων έχουν έδρα τη Μέση Ανατολή και συνδυαστικό τζίρο 31 δισεκ. δολαρίων.
Τρεις από αυτές είναι ισραηλινές και σε αυτές κατέληξε το μισό και πλέον από το ποσό αυτό (16,2 δισεκ. δολάρια, +16%).
«Οι εντεινόμενες αντιδράσεις για τις ενέργειες του Ισραήλ στη Λωρίδα της Γάζας ελάχιστο αντίκτυπο φάνηκαν να έχουν στη ζήτηση για ισραηλινά όπλα», σχολίασε η ερευνήτρια Ζουμπάιντα Καρίμ.
Κλειστή παραμένει και σήμερα η Εθνική Οδός Αθηνών-Θεσσαλονίκης στο ύψος της Νίκαιας, όπου τα τρακτέρ των Θεσσαλών αγροτών βρίσκονται από χθες το μεσημέρι παρατεταγμένα πάνω στο οδόστρωμα, στο πλαίσιο της έναρξης των αγροτικών κινητοποιήσεων.
Στο σημείο παραμένει αυξημένη η παρουσία αγροτών και αγροτικών συλλόγων, ενώ στο μπλόκο φτάνουν σταδιακά και άλλα μηχανήματα, με τα περισσότερα να αναμένονται σήμερα για την ενίσχυση του αγροτικού μπλόκου.
Η Τροχαία συνεχίζει τις εκτροπές της κυκλοφορίας μέσω εναλλακτικών διαδρομών, προκειμένου να αποφευχθούν μεγάλα προβλήματα στη ροή των οχημάτων.
Η πρώτη ημέρα των κινητοποιήσεων χθες συνοδεύτηκε από επεισόδια σε Νίκαια και Πλατύκαμπο, όταν αγρότες επιχείρησαν να προσεγγίσουν την Εθνική Οδό και ακολούθησαν συγκρούσεις με τις δυνάμεις των ΜΑΤ. Έγινε χρήση χημικών και κρότου-λάμψης, ενώ υπήρξαν τραυματισμοί και τρεις συλλήψεις.
Σύμφωνα με την ενημέρωση της Αστυνομίας, δύο συλλήψεις έγιναν στον Πλατύκαμπο -ο ένας για βία κατά υπαλλήλων, φθορές και αντίσταση, ο δεύτερος για φθορά- ενώ η τρίτη σύλληψη έγινε στον κόμβο Νίκαιας για σωματικές βλάβες και αντίσταση.
Η απόφαση του εισαγγελέα για τους συλληφθέντες αναμένεται εντός της ημέρας.
Ο Ντόναλντ Τραμπ έκρινε χθες Κυριακή ότι η ευρείας κλίμακας έρευνα για υπόθεση διαφθοράς που επεκτείνεται το τρέχον διάστημα σε κύκλους της ουκρανικής εξουσίας «δεν βοηθάει» τις διαπραγματεύσεις για να τερματιστεί ο πόλεμος με τη Ρωσία.
«Η Ουκρανία έχει μερικά δύσκολα προβληματάκια», σχολίασε ο πρόεδρος των ΗΠΑ απευθυνόμενος σε δημοσιογράφους επί του προεδρικού αεροσκάφους, μερικές ώρες μετά τις διαπραγματεύσεις αμερικανικής και ουκρανικής αντιπροσωπείας στη Φλόριντα, που πάντως δεν έφεραν κάποια σημαντική πρόοδο. «Υπάρχει μια υπόθεση διαφθοράς που δεν βοηθάει», επέμεινε.
Η ευρείας κλίμακας έρευνα για υπόθεση διαφθοράς στον ενεργειακό τομέα, που αποκαλύφθηκε τις τελευταίες εβδομάδες, οδήγησε στην απαλλαγή από τα καθήκοντά του την Παρασκευή του Αντρίι Γέρμακ, του δεξιού χεριού του ουκρανού προέδρου Βολοντίμιρ Ζελένσκι. Ο κ. Γέρμακ χειριζόταν ως την περασμένη εβδομάδα τις συνομιλίες του Κιέβου με την Ουάσιγκτον.
«Η Λισαβόνα είναι ο προορισμός για τους Ισραηλινούς για μετανάστευση. Ουρές μπροστά από την πορτογαλική πρεσβεία στο Τελ Αβίβ. Μάθετε γιατί»
Στο Τελ Αβίβ καταγράφηκε μία από τις πιο αξιοσημείωτες σκηνές, αφότου τα ισραηλινά μέσα ενημέρωσης κυκλοφόρησαν φωτογραφίες χιλιάδων Ισραηλινών να στέκονται σε μεγάλες ουρές μπροστά από την πορτογαλική πρεσβεία από τις πρώτες πρωινές ώρες.
Οι ουρές έφταναν μέχρι τα υπόγεια πάρκινγκ, σε μια σκηνή που περιγράφεται από τον τύπο ως μια μικρογραφία ημέρας μαζικής μετανάστευσης.
Η πορτογαλική πρεσβεία ανακοίνωσε μια ειδική ημέρα για φυσική παρουσία με τίτλο «Επιστροφή στο Παλιό Σύστημα», με στόχο την αντιμετώπιση της σχεδόν πλήρους κατάρρευσης του ηλεκτρονικού συστήματος κρατήσεων, το οποίο είχε παραλύσει λόγω της τεράστιας πίεσης των αιτήσεων για υπηκοότητα και διαβατήριο.
Γιατί συγκεκριμένα η Πορτογαλία;
Ένας πορτογαλικός νόμος του 2015 παραχώρησε στους απογόνους των Σεφαραδιτών Εβραίων το δικαίωμα στην υπηκοότητα ως αποζημίωση για τους διωγμούς του 16ου αιώνα. Παρόλο που η Λισαβόνα αυστηροποίησε τις απαιτήσεις του νόμου το 2023 μετά από μια αύξηση των αιτήσεων, οι Ισραηλινοί εξακολουθούν να το βλέπουν ως τη χρυσή πύλη διαφυγής, δεδομένης της ελευθερίας μετακίνησης εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης, του χαμηλότερου κόστους διαβίωσης, των χαμηλότερων πανεπιστημιακών διδάκτρων και ενός εισιτηρίου διαφυγής από την ασταθή ισραηλινή πραγματικότητα.
Ο πόλεμος στη Γάζα: η σπίθα που ώθησε τη μετανάστευση
Η ισραηλινή έκθεση συνδέει άμεσα τον πόλεμο στη Γάζα από τον Οκτώβριο του 2023 με τη σημαντική αύξηση της ζήτησης για ευρωπαϊκά διαβατήρια.
Οι εκτιμήσεις δείχνουν ότι δεκάδες χιλιάδες έχουν εγκαταλείψει τη χώρα τους τελευταίους μήνες, σε ένα πρωτοφανές κύμα μετανάστευσης, ενώ άλλοι αναζητούν ένα «Σχέδιο Β» εν αναμονή οποιουδήποτε μελλοντικού σεναρίου.
Από την ουρά για μετανάστευση σε ένα μεγαλύτερο ερώτημα
Αυτή η συγκλονιστική σκηνή μπροστά από την πορτογαλική πρεσβεία αντανακλά μια ευρύτερη τάση εντός της ισραηλινής κοινωνίας: μια αυξανόμενη επιθυμία να φύγει κανείς αναζητώντας τη χαμένη σταθερότητα και ένα μέλλον πέρα από τα σύνορα του εβραϊκού κράτους. Αυτή η σκηνή θα μπορούσε να γίνει σύμβολο μιας νέας φάσης εσωτερικών μετασχηματισμών στο Ισραήλ, γράφει το αραβικό δημοσίευμα.
Γαλλία: Κατά τη διάρκεια της εθνικής κινητοποίησης κατά της λιτότητας, Place de la Nation, Παρίσι, 18 Σεπτεμβρίου 2025. BENJAMIN CARROT/AGENCE ENCRAGE
Στη Γαλλία, ο θυμός δεν είναι πια μια ατομική ψυχική κατάσταση. Είναι κάτι που διαπερνά τον δημόσιο λόγο, τις πολιτικές ταυτότητες, τις εκλογές, ακόμη και την καθημερινότητα των ανθρώπων. Το κείμενο του Adam Lebert, δημοσιευμένο στη Le Monde, περιγράφει με ακρίβεια αυτό το φαινόμενο: μια χώρα όπου η οργή είναι παντού — στα media, στους δρόμους, στις κάλπες. Ακόμη πιο ανησυχητικό, η πλειονότητα των Γάλλων κάτω των 35 δηλώνει ότι τη νιώθει συστηματικά. Δεν μιλάμε για μικρή μετατόπιση, αλλά για μια βαθιά κοινωνική δυναμική που διαμορφώνει πολιτικές συμπεριφορές.
Το σημαντικό εδώ δεν είναι μόνο ότι υπάρχει θυμός· αυτό ήταν πάντα κομμάτι της ανθρώπινης ζωής. Το κρίσιμο είναι η μετάβαση από τον ιδιωτικό θυμό στην κοινωνική και πολιτική δράση. Το άρθρο του Lebert δείχνει ένα περιβάλλον όπου οι άνθρωποι δεν βιώνουν απλώς απογοήτευση ή πίεση, αλλά προσπαθούν να μετατρέψουν αυτά τα συναισθήματα σε συλλογικά σχήματα: κινήματα, εκλογικές επιλογές, διαμαρτυρίες, ακόμη και αποχή. Και εκεί αρχίζει η πραγματική ιστορία.
Ο θυμός ως κοινωνιολογικό φαινόμενο
Οι κοινωνιολόγοι εδώ και χρόνια σημειώνουν κάτι απλό αλλά θεμελιώδες: ο θυμός δεν είναι μόνο συναίσθημα· είναι πολιτικό μήνυμα. Εμφανίζεται όταν υπάρχει μια αίσθηση αδικίας, όταν οι άνθρωποι νιώθουν ότι δεν τους ακούνε, ότι η κοινωνία δεν τους αφήνει να προχωρήσουν, ότι μένουν αόρατοι. Ακόμη χειρότερα, όταν νιώθουν ότι περιφρονούνται. Σε τέτοιες συνθήκες, ο θυμός λειτουργεί σαν μηχανισμός αυτοπροστασίας, αλλά και σαν κινητήριος δύναμη.
Γίνεται κοινωνική δύναμη όταν αποκτά:
κοινή γλώσσα («μας εξαπάτησαν», «είμαστε μόνοι μας», «κανείς δεν λογοδοτεί»),
Αυτό που περιγράφει το γαλλικό κείμενο είναι ακριβώς αυτό το πέρασμα: ο θυμός δεν μένει στο σπίτι· γίνεται πολιτικό κεφάλαιο.
Η Γαλλία ως καθρέφτης της Ευρώπης
Η γαλλική περίπτωση δεν είναι τυχαία. Είναι μια χώρα με βαθιές οικονομικές ανισότητες, από τις πιο ταξικά διαχωρισμένες κοινωνίες της Ευρώπης. Το χάσμα ανάμεσα στην «Γαλλία των πόλεων» και τη «Γαλλία της περιφέρειας» μεγαλώνει. Οι νέοι μορφωμένοι αισθάνονται ότι οι σπουδές τους δεν αντιστοιχούν σε πραγματικές ευκαιρίες. Το εργασιακό περιβάλλον είναι επισφαλές, οι μισθοί συχνά δεν καλύπτουν το κόστος ζωής. Αυτές οι υλικές συνθήκες δημιουργούν το υπόστρωμα πάνω στο οποίο οικοδομείται ο θυμός.
Από εκεί και πέρα, η πολιτική διαχείριση λειτουργεί συχνά σαν επιταχυντής. Οι Γάλλοι αισθάνονται ότι κυβερνώνται από μια ελίτ τεχνοκρατών, απομακρυσμένη από την καθημερινότητα. Τα «Κίτρινα Γιλέκα» ήταν μόνο η αρχή: ένας αυθόρμητος, χαοτικός, αλλά βαθιά πολιτικός τρόπος με τον οποίο ένας λαός είπε «μέχρι εδώ». Η άνοδος ακραίων μορφών ψήφου —και στα δύο άκρα του πολιτικού φάσματος— είναι η πιο ορατή έκφραση αυτής της συναισθηματικής μετατόπισης.
Αυτό το ρεύμα δεν είναι μεμονωμένο. Είναι μέρος ενός ευρωπαϊκού μοτίβου.
Το ελληνικό παράδειγμα: από την έκρηξη στην κόπωση
Η Ελλάδα βίωσε τη δική της μεγάλη στιγμή αντίστοιχου συλλογικού θυμού την περίοδο των μνημονίων. Οι πλατείες, οι κινητοποιήσεις, η αγανάκτηση, οι εκλογικές ανατροπές, όλα αυτά ανήκουν στο ίδιο φάσμα. Ήταν μια κοινωνία που είδε μέσα σε λίγα χρόνια το εισόδημά της να καταρρέει, την ανεργία να εκτοξεύεται και την πολιτική τάξη να εμφανίζεται είτε ανίκανη είτε δέσμια ξένων επιταγών. Η οργή ήταν, και δικαιολογημένα, ο κοινός παρονομαστής.
Αυτό που ακολούθησε, όμως, μοιάζει ιδιαίτερα με το σημερινό γαλλικό φαινόμενο: μια πιο σιωπηλή, πιο εσωτερικευμένη μορφή θυμού. Η νεότερη γενιά ειδικά —μορφωμένη, αλλά χωρίς πραγματικές ευκαιρίες— ζει σε μια μόνιμη κατάσταση χαμηλόφωνης απογοήτευσης που συχνά μετατρέπεται σε αποχή ή σε εξωθεσμικές μορφές διαμαρτυρίας. Το βλέπεις στα κινήματα των τελευταίων χρόνων, αλλά και στη μαζική αδιαφορία για την επίσημη πολιτική διαδικασία.
Παράλληλα, ο θυμός έχει γίνει κυνισμός. Ένα αίσθημα ότι «όλοι είναι ίδιοι». Αυτή η αποστράτευση είναι εξίσου πολιτική όσο και μια διαδήλωση· απλώς κινείται μέσα από την άρνηση.
Η θέση της ΕΕ σε αυτή τη συναισθηματική αρχιτεκτονική
Τόσο στη Γαλλία όσο και στην Ελλάδα —και γενικότερα στην Ευρώπη— η ΕΕ λειτουργεί συχνά ως «μακρινός θεσμός», χωρίς κοινωνική γείωση. Εμφανίζεται τεχνοκρατική, αδιαφανής, δύστροπη, και σημαντικές αποφάσεις παρουσιάζονται συχνά ως αναγκαστικές, όχι ως επιλογές. Αυτό ενισχύει το αίσθημα ότι κανείς δεν λογοδοτεί πραγματικά. Αν μάλιστα συνδυαστεί με οικονομικές πιέσεις, το αποτέλεσμα είναι η μετατροπή της Βρυξέλλας σε εύκολο στόχο της οργής.
Δύο παράδοξα συμβαίνουν ταυτόχρονα:
Οι κοινωνίες ζητούν περισσότερη προστασία, αλλά η ΕΕ προβάλλει ως θεσμός περιορισμών.
Τα κράτη-μέλη αποδίδουν πολιτικό κόστος στις Βρυξέλλες, αλλά η ΕΕ χάνει σε νομιμοποίηση.
Αυτό δημιουργεί μια αυτοτροφοδοτούμενη κρίση εμπιστοσύνης.
Τι μπορεί να ακολουθήσει: τρία ρεαλιστικά σενάρια
Η μετάβαση από τον θυμό στην πολιτική πράξη μπορεί να πάρει πολλές μορφές. Τα πιο πιθανά σενάρια είναι τρία:
1. Η κανονικοποίηση του θυμού
Ο θυμός γίνεται μόνιμο στοιχείο του πολιτικού τοπίου. Τα κόμματα τον ενσωματώνουν, τα media τον αναπαράγουν, οι πολίτες ζουν με αυτόν σαν φυσική συνθήκη. Η κοινωνία δεν εκρήγνυται, αλλά λειτουργεί με διαρκή ένταση. Αυτό οδηγεί σε πολιτική κόπωση, σε αποχή και σε δυνατότητα υποδόριων αυταρχικών τάσεων.
2. Η αξιοποίηση του θυμού από νέες πολιτικές δυνάμεις
Ο θυμός αποκτά μορφή — είτε προοδευτική είτε αυταρχική.
Η δημιουργική εκδοχή οδηγεί σε νέα κινήματα που μιλούν για κοινωνική δικαιοσύνη, φορολογική ισότητα, αξιοπρεπείς μισθούς, συμμετοχική δημοκρατία.
Η σκοτεινή εκδοχή οδηγεί σε ενίσχυση άκρων, εθνικιστικών ρητορικών και σε στοχοποίηση μειονοτήτων ή θεσμών.
3. Η αποστράτευση και ο κυνισμός
Ο θυμός παραμένει, αλλά δεν βρίσκει διέξοδο. Ο κόσμος γυρίζει την πλάτη στα πολιτικά πράγματα και επικεντρώνεται στην προσωπική του ζωή. Πίσω από αυτό όμως υπάρχει η πιο επικίνδυνη μορφή απονομιμοποίησης: μια κοινωνία που υπάρχει χωρίς να συμμετέχει.
Τι μας λέει τελικά το γαλλικό κείμενο
Μας λέει ότι ζούμε σε μια Ευρώπη όπου η συναισθηματική εμπειρία των πολιτών δεν είναι απλώς «ιδιωτική υπόθεση». Είναι καθοριστικός παράγοντας πολιτικής συμπεριφοράς. Και ότι οι κοινωνίες δεν θυμώνουν τυχαία. Θυμώνουν όταν οι θεσμοί δεν τους ακούν, όταν οι ελίτ εγκλωβίζονται στη δική τους γλώσσα, όταν οι ευκαιρίες στενεύουν και η καθημερινότητα γίνεται ακριβή και αβέβαιη.
Ο θυμός, σε αντίθεση με την απάθεια, είναι πάντα μια μορφή ελπίδας. Είναι το συναίσθημα ανθρώπων που ακόμη πιστεύουν ότι κάτι μπορεί να αλλάξει. Το ερώτημα δεν είναι αν υπάρχει — αυτό είναι δεδομένο. Το ερώτημα είναι ποιος θα τον ερμηνεύσει, πώς θα τον μεταφράσει και ποια πολιτική μορφή θα του δώσει.
Αν η πολιτική τάξη δεν το κατανοήσει αυτό, ο θυμός θα συνεχίσει να γεμίζει το κενό. Κι αυτό, ιστορικά, είναι πάντα ένας παράγοντας που μπορεί να αναδημιουργήσει κοινωνίες — ή να τις διαλύσει.
Δύο ολλανδικά F-35 Lightning περιμένουν υπομονετικά τη σειρά τους για ανεφοδιασμό εν πτήσει από ένα KC-135 Stratotanker πάνω από τον Αρκτικό Κύκλο, στις 31 Μαΐου 2023. Η 101η Πτέρυγα Ανεφοδιασμού συμμετέχει στην άσκηση Arctic Challenge Exercise 2023, μια άσκηση ζωντανών πτήσεων που αποσκοπεί στην προώθηση πρωτοβουλιών ασφάλειας στην Αρκτική και την ενίσχυση της διαλειτουργικότητας σε μια όλο και πιο δυναμική και αμφισβητούμενη περιοχή.
Περίληψη άρθρου
Το συνολικό κόστος ζωής του προγράμματος F-35 εκτιμάται πλέον σε περίπου 2 τρισεκατομμύρια δολάρια, αν ληφθεί υπόψη τόσο η απόκτηση όσο και η συντήρηση δεκαετιών.
Αυτό το «σοκ της ετικέτας» έχει προκαλέσει ατελείωτη κριτική. Ωστόσο, υπάρχουν συγκεκριμένοι λόγοι που το κόστος είναι τόσο υψηλό:
Το F-35 αντικαθιστά πολλούς διαφορετικούς τύπους μαχητικών ταυτόχρονα
Κατασκευάστηκε ως τρία διαφορετικά αεροσκάφη σε ένα πρόγραμμα
Είναι πλατφόρμα stealth αισθητήρων πρώτα και «παραδοσιακό μαχητικό» δεύτερον
Η περίοδος υποστήριξής του φτάνει έως τη δεκαετία του 2080
Αποτελεί τη βάση ενός τεράστιου βιομηχανικού δικτύου συμμαχικών χωρών.
Ένα F-35A Lightning II της Πολεμικής Αεροπορίας των ΗΠΑ, από την 421η Μοίρα Εκστρατευτικών Μαχητικών, τοποθετημένο στη Βάση Καντένα, κινείται στον διάδρομο μετά από εκπαιδευτική αποστολή στη Βάση Καντένα, Ιαπωνία, στις 11 Ιουλίου 2025. Το F-35 είναι ένα ευέλικτο, ευπροσάρμοστο, υψηλών επιδόσεων μαχητικό πολλαπλών ρόλων που συνδυάζει τεχνολογία stealth, συγχώνευση αισθητήρων και πρωτοφανή επίγνωση κατάστασης για να υπερνικά εχθρικές και επιχειρησιακές προκλήσεις. (Φωτογραφία: Airman Nathaniel Jackson, Πολεμική Αεροπορία ΗΠΑ)
Απλά ειπωμένο, το F-35 είναι ακριβό επειδή κάνει περισσότερα, για περισσότερες χώρες, για πολύ μεγαλύτερο χρονικό διάστημα.
Το ερώτημα των 2 τρισεκατομμυρίων για το F-35
Κάθε φορά που το Πεντάγωνο ή ένας φορέας εποπτείας δημοσιεύει μια νέα εκτίμηση κόστους για το F-35, σχεδόν μπορείς να ακούσεις τον συλλογικό αναστεναγμό.
Οι τελευταίες προβλέψεις ανεβάζουν το συνολικό κόστος του προγράμματος — αγορά συν δεκαετίες συντήρησης — πάνω από τα 2 τρισεκατομμύρια δολάρια. Δεν πρόκειται για τυπογραφικό λάθος. Είναι ένας αριθμός που προκαλεί αμέσως εκρήξεις σχολίων για «σπατάλες» και «το πιο ακριβό όπλο στην ιστορία».
Όμως ιδού το θέμα: αυτή η τιμή είναι πραγματική — και το ίδιο ισχύει για τους λόγους που την προκαλούν.
Το F-35 δεν είναι απλώς ένα ακόμη μαχητικό. Είναι τρεις παραλλαγές σε ένα πρόγραμμα, που αντικαθιστούν ένα ολόκληρο «ζωολογικό κήπο» από παλαιότερα αεροσκάφη, σχεδιασμένο για να αποτελέσει τον πυρήνα της τακτικής αεροπορικής ισχύος των ΗΠΑ και των συμμάχων τους ως και τη δεκαετία του 2070 και πέρα. Αν προσθέσεις την αλυσίδα συντήρησης, το παγκόσμιο βιομηχανικό οικοσύστημα, και το γεγονός ότι κατασκευάζεται την ώρα που ήδη πετά, η καμπύλη κόστους παύει να μοιάζει μυστηριώδης.
Παραμένει επώδυνη, αλλά όχι μυστηριώδης.
Ας δούμε πέντε βασικούς λόγους για τους οποίους το F-35 κοστίζει τόσο πολύ — και μετά ας εξετάσουμε γιατί, παρ’ όλα αυτά, είναι ίσως η καλύτερη επιλογή που υπάρχει.
1. Αντικαθιστά Σχεδόν τα Πάντα, για Πολύ Μεγάλο Διάστημα
Ένας από τους βασικούς παράγοντες του κόστους είναι απλός: το μέγεθος και το εύρος του προγράμματος.
Μόνο οι Ηνωμένες Πολιτείες σχεδιάζουν να αγοράσουν πάνω από 2.400 F-35 για όλους τους κλάδους των Ενόπλων Δυνάμεών τους.
Αυτά τα αεροσκάφη προορίζονται να αντικαταστήσουν μια ετερόκλητη συλλογή τύπων: F-16, F/A-18C/D, AV-8B Harrier και τελικά σημαντικό μέρος του στόλου των F-15.
Για τους συμμάχους, το F-35 αναλαμβάνει να αντικαταστήσει Tornado, CF-18, F-5, παλαιότερα F-16, Harrier και άλλα.
Σε πρακτικούς όρους, αυτό σημαίνει:
Η Πολεμική Αεροπορία των ΗΠΑ φορτώνει πυρομαχικά σε ένα F-35 Lightning II στο πλαίσιο προετοιμασίας για ένα σενάριο της άσκησης Checkered Flag 24-1, στη Βάση Τύνταλ της Φλόριντα, 1 Νοεμβρίου 2023. Η Checkered Flag είναι μια άσκηση μεγάλης κλίμακας που ενισχύει την επιχειρησιακή ετοιμότητα και τη διαλειτουργικότητα μέσω της ενσωμάτωσης μαχητικών 4ης και 5ης γενιάς σε ασκήσεις αερομαχίας. (Φωτογραφία: Υπολοχαγός Jake Carter, Πολεμική Αεροπορία ΗΠΑ)
Το F-35 καλείται δηλαδή να ενοποιήσει και να αντικαταστήσει πολλαπλούς τύπους μαχητικών, αναλαμβάνοντας ρόλους αναγνώρισης, υποστήριξης εδάφους, υπεροχής αέρος, και αποστολές stealth — σε υπηρεσία που εκτείνεται έως και τις δεκαετίες 2070–2080. Αυτή η τεράστια πολυπλοκότητα και η μακροχρόνια δέσμευση ανεβάζουν ριζικά το συνολικό κόστος.
Τρεις κλάδοι των ΗΠΑ (Αεροπορία, Ναυτικό, Πεζοναύτες) βασίζουν το μέλλον της μαχητικής αεροπορίας τους σε μία κοινή οικογένεια αεροσκαφών.
Μια διαρκώς αυξανόμενη λίστα ξένων χρηστών — σύμμαχοι στο ΝΑΤΟ, εταίροι στην Ασία και άλλοι — δεσμεύονται να εξοπλίσουν τους στόλους επόμενης γενιάς με την ίδια πλατφόρμα.
Με προγραμματισμένη διάρκεια υπηρεσίας μέχρι περίπου τη δεκαετία του 2080 για τα αμερικανικά F-35 και παρόμοιες χρονικές προβλέψεις για βασικούς συμμάχους, όταν σχεδιάζεις ένα πρόγραμμα που θα αποτελεί τον κορμό της τακτικής αεροπορικής ισχύος των ΗΠΑ και των συμμάχων τους για πάνω από μισό αιώνα, δεν κατασκευάζεις μια εξειδικευμένη δυνατότητα. Κατασκευάζεις ένα εναέριο σύστημα-συστημάτων που πρέπει να παραμείνει επίκαιρο απέναντι σε Κίνα και Ρωσία σήμερα — και σε ό,τι προκύψει μετά από αυτές.
Αυτό θα κοστίσει σοβαρά χρήματα.
Αν οι Ηνωμένες Πολιτείες ήθελαν μια μικρή, εξειδικευμένη μοίρα stealth για ειδικές αποστολές, θα μπορούσαν να είχαν επαναλάβει το «σενάριο F-22» — δηλαδή μια περιορισμένη αγορά ενός θεαματικού αεροσκάφους. Αντίθετα, με το F-35, η Ουάσινγκτον πήρε την αντίθετη απόφαση: να χτίσει τη μάζα του στόλου της βασισμένη από την αρχή σε τεχνολογία stealth και προηγμένους αισθητήρες.
Η τιμή που πληρώνεις είναι ένας τεράστιος αριθμός στο πρωτοσέλιδο. Το αντάλλαγμα είναι ένα κοινό θεμέλιο 5ης γενιάς για ολόκληρη τη δύναμη, αντί για μια χούφτα «χρυσών» αεροσκαφών παρκαρισμένων σε μια γωνία.
2. Τρία Αεροσκάφη σε Ένα: Η «Κοινή Λύση» και η Παράλληλη Ανάπτυξη Δεν Είναι Δωρεάν
Ο δεύτερος βασικός παράγοντας είναι το αρχικό αμάρτημα του προγράμματος: η απόπειρα να κατασκευαστούν τρία διαφορετικά μαχητικά υπό την ίδια «ομπρέλα» κατά τη διάρκεια της εξέλιξής τους.
Το πρόγραμμα του F-35 είχε εξαιρετικά φιλόδοξους στόχους:
Το F-35A για την Πολεμική Αεροπορία: συμβατικής απογείωσης και προσγείωσης, η «βασική» εκδοχή.
Ένα F-35A Lightning II στρίβει μακριά από ένα F-22 Raptor στις 6 Φεβρουαρίου 2020, κοντά στα νησιά της Χαβάης. Πιλότοι F-35 από την Αεροπορική Βάση Luke στην Αριζόνα μεταφέρθηκαν προσωρινά στη Συμμαχική Βάση Περλ Χάρμπορ–Χίκαμ της Χαβάης για να συμμετάσχουν σε άλλες μοίρες στην άσκηση Pacific Raptor. Κάθε αποστολή εκπαίδευσης της άσκησης διεξήχθη από μεικτές ομάδες της Ενεργούς, Εθνοφυλακής και Εφεδρείας της Πολεμικής Αεροπορίας. (Ευγενική παραχώρηση φωτογραφίας)
Το F-35B για τους Πεζοναύτες: δυνατότητα σύντομης απογείωσης και κάθετης προσγείωσης (STOVL) για λειτουργία από μικρά καταστρώματα και πρόχειρα πεδία.
Το F-35C για το Ναυτικό: ενισχυμένη έκδοση για αεροπλανοφόρα, με μεγαλύτερα φτερά και ενισχυμένο σύστημα προσγείωσης.
Στη θεωρία, αυτή η προσέγγιση του «Κοινού Μαχητικού Κρούσης» (Joint Strike Fighter) υποσχόταν κοινούς πόρους — κοινά εξαρτήματα, κοινές γραμμές εκπαίδευσης, κοινή εφοδιαστική υποστήριξη. Στην πράξη, όμως, η πολυπλοκότητα της προσπάθειας να λειτουργεί ένας βασικός σχεδιασμός σε τρία πολύ διαφορετικά επιχειρησιακά περιβάλλοντα προσέθεσε ρίσκο, βάρος και κόστος.
Έπειτα ήρθε η «παράλληλη παραγωγή» (concurrency).
Αντί να ολοκληρώσουν πρώτα την ανάπτυξη και τις δοκιμές και μετά να ξεκινήσουν την παραγωγή πλήρους ρυθμού, οι Ηνωμένες Πολιτείες έκαναν αυτό που συχνά κάνουν: άρχισαν να κατασκευάζουν σειρές αεροσκαφών όσο ακόμη εξελισσόταν ο σχεδιασμός, με την υπόθεση ότι οι διορθώσεις σε λογισμικό και υλικό θα μπορούσαν να ενσωματωθούν σταδιακά.
Αυτή η απόφαση εξοικονόμησε χρόνο στην αρχή, αλλά δημιούργησε ένα «hangover» που πληρώνουμε ακόμα. Τα πρώτα F-35 χρειάστηκαν εκτεταμένες αναβαθμίσεις. Οι εκδόσεις λογισμικού καθυστέρησαν. Οι πολυσυζητημένες αναβαθμίσεις TR-3 (Technology Refresh 3) και Block 4, που ξεκλειδώνουν νέους οπλισμούς και δυνατότητες, φτάνουν αργότερα και ακριβότερα από ό,τι είχε διαφημιστεί.
Κάθε φορά που προσθέτεις νέο λογισμικό ή εξοπλισμό σε ένα στόλο αεροσκαφών που ήδη παράγεται, πληρώνεις για επανασχεδιασμό, ενσωμάτωση και δοκιμή. Έτσι εκτοξεύεται το κόστος ζωής του προγράμματος.
Η ειρωνεία;
Το F-35 μόλις τώρα φτάνει το επίπεδο ωριμότητας που οι επικριτές θεωρούσαν δεδομένο πριν από μια δεκαετία. Όμως η «ποινή κόστους» από εκείνα τα πρώιμα χρόνια του «χτίζουμε ενώ ακόμη το σχεδιάζουμε» έχει ήδη εγγραφεί στο συνολικό λογαριασμό.
Η Σμηναγός Κρίστιν «BEO» Γουλφ, πιλότος και διοικήτρια της Ομάδας Επιδείξεων του F-35A Lightning II, εκτελεί πτήση επίδειξης για τους τεχνικούς του κινητήρα F-135 στην Αεροπορική Βάση Τίνκερ στην Οκλαχόμα, στις 25 Μαΐου 2021. Η ομάδα επίδειξης ευχαρίστησε έτσι το προσωπικό συντήρησης που κρατά τα F-35 σε λειτουργία σε ολόκληρο το Υπουργείο Άμυνας των ΗΠΑ. (Φωτογραφία: Υπολοχαγός Thomas Barley, Πολεμική Αεροπορία ΗΠΑ)
3. Η Τεχνολογία Stealth και το Λογισμικό Είναι Ακριβά Όχι Μόνο στην Αγορά, Αλλά και στη Συντήρηση
Οι περισσότεροι λατρεύουν να διαφωνούν για την «flyaway price» — δηλαδή πόσο κοστίζει ένα F-35A «έτοιμο προς πτήση», σε σύγκριση με ένα Eurofighter ή ένα Gripen. Και ναι, αυτή η τιμή έχει μειωθεί με τα χρόνια, φτάνοντας περίπου τα 80–100 εκατομμύρια δολάρια, ανάλογα με την έκδοση και το παρτίδα παραγωγής.
Αλλά το πραγματικό κόστος του F-35 δεν είναι μόνο στο αεροσκάφος που βγαίνει από το υπόστεγο.
Είναι στο stealth και το λογισμικό που πρέπει να συντηρούνται επί δεκαετίες.
Το stealth δεν είναι ένα «χαρακτηριστικό μιας φοράς». Δεν βάφεις απλώς ένα μαχητικό μαύρο και τελείωσες. Ο σχεδιασμός χαμηλής παρατηρησιμότητας σημαίνει ειδικά υλικά, εξαιρετικά στενές ανοχές, ευαίσθητες επιστρώσεις και ένα αδιάκοπο καθεστώς επιθεωρήσεων και επιδιορθώσεων. Τα πάνελ πρέπει να εφαρμόζουν με απόλυτη ακρίβεια. Τα υλικά απορρόφησης ραντάρ πρέπει να εφαρμόζονται, να ωριμάζουν και να επιδιορθώνονται υπό συγκεκριμένες συνθήκες. Κάθε φορά που ανοίγεις μέρη του αεροσκάφους για άλλη εργασία, διατρέχεις κίνδυνο να υποβαθμίσεις το «υπογραφή» του στο ραντάρ και να πρέπει να την επαναφέρεις.
Αυτό δεν έχει καμία σχέση με το να λειτουργείς ένα F-4 της δεκαετίας του ’70 από ένα σκυρόδετο καταφύγιο.
Πέρα από αυτό, το F-35 είναι ουσιαστικά ένας ιπτάμενος server farm. Το βασικό του πλεονέκτημα δεν είναι μόνο ότι είναι δύσκολο να εντοπιστεί· είναι ότι ρουφά δεδομένα από τους δικούς του αισθητήρες και από άλλες πλατφόρμες, τα συγχωνεύει σε ενιαία εικόνα κατάστασης και τα διοχετεύει μέσω του δικτύου.
Φωτογραφία Σχηματισμός F-35 Lightning II και F-16 Fighting Falcon της Πολεμικής Αεροπορίας των ΗΠΑ, από τις 48η και 31η Πτέρυγες Μαχητικών αντίστοιχα, πετούν σε σχηματισμό στο πλαίσιο της άσκησης Combined Strike κατά μήκος των ακτών της Ιταλίας, 18 Αυγούστου 2025. Ασκήσεις όπως η Combined Strike διασφαλίζουν ότι η USAFE (Αμερικανική Αεροπορική Διοίκηση στην Ευρώπη) παραμένει έτοιμη και σε θέση να βασίζεται στους συμμάχους της για την υπεράσπιση της περιοχής ευθύνης. (Φωτογραφία: Senior Airman Zachary Jakel, Πολεμική Αεροπορία ΗΠΑ)
Το «μαγικό» εδώ είναι το λογισμικό. Και το λογισμικό ποτέ δεν τελειώνει.
Κάθε νέο εχθρικό ραντάρ, κάθε νέο βλήμα, κάθε νέο σύστημα σκόπευσης ή όπλο που οι Ένοπλες Δυνάμεις θέλουν να ενσωματώσουν, σημαίνει περισσότερο κώδικα, περισσότερες δοκιμές, περισσότερα σφάλματα (bugs), και περισσότερες ώρες σε εργαστήρια και δοκιμαστικές πτήσεις. Μόνο οι αναβαθμίσεις Block 4 αντιπροσωπεύουν μια πολυετή προσπάθεια για επέκταση της μεταφοράς όπλων, των αισθητήρων και των δυνατοτήτων ηλεκτρονικού πολέμου.
Άρα, όταν κάποιος ρωτά γιατί το F-35 κοστίζει τόσο πολύ,
μία απάντηση είναι ότι αγοράζουν — και μετά αναβαθμίζουν διαρκώς — μια ιπτάμενη πλατφόρμα λογισμικού ικανή να επιβιώνει εντός των ζωνών θανάτου της Κίνας και της Ρωσίας. Και αυτό δεν είναι φθηνό.
4. Συντήρηση μέχρι το 2080: Η «Μακριά Ουρά» Όπου Κρύβεται το Μεγάλο Κόστος
Αν κοιτάξεις το ποσό των 2 τρισεκατομμυρίων και το αναλύσεις, βλέπεις αμέσως κάτι κρίσιμο: Το μεγαλύτερο μέρος αυτού του ποσού δεν είναι η απόκτηση. Είναι η συντήρηση — δηλαδή το να διατηρούνται χιλιάδες αεροσκάφη σε πτήσιμη, ετοιμοπόλεμη και τεχνολογικά επίκαιρη κατάσταση για μισό αιώνα ή και περισσότερο.
Πρόσφατες κυβερνητικές εκθέσεις εκτιμούν το κόστος συντήρησης γύρω στο 1,5–1,6 τρισεκατομμύρια δολάρια, και οι εκτιμήσεις αυτές συνεχώς αυξάνονται καθώς αλλάζουν οι παραδοχές για ώρες πτήσης, διαθεσιμότητα και πληθωρισμό.
Το κόστος προμήθειας, παρόλο που είναι μεγάλο, είναι το μικρότερο κομμάτι της πίτας.
Γιατί είναι τόσο μεγάλο το κόστος συντήρησης;
Ένα F-22 Raptor της Πολεμικής Αεροπορίας των ΗΠΑ, από τη Συμμαχική Βάση Langley–Eustis στη Βιρτζίνια, απογειώνεται κατά τη διάρκεια της άσκησης Checkered Flag 23-1 στη Βάση Τύνταλ της Φλόριντα, 4 Νοεμβρίου 2022. Η Checkered Flag είναι μια άσκηση μεγάλης κλίμακας που ενισχύει την ετοιμότητα και τη διαλειτουργικότητα μέσω της συμμετοχής μαχητικών 4ης και 5ης γενιάς σε ασκήσεις εναέριας μάχης. Η άσκηση 23-1 πραγματοποιήθηκε από 31 Οκτωβρίου έως 10 Νοεμβρίου 2022. (Φωτογραφία: Τεχνικός Υπολοχαγός Betty R. Chevalier, Πολεμική Αεροπορία ΗΠΑ)
Πρώτον, το F-35 δεν αντιμετωπίζεται ως πρόγραμμα-γέφυρα μικρής διάρκειας. Οι Ένοπλες Δυνάμεις των ΗΠΑ σχεδιάζουν να το διατηρήσουν σε υπηρεσία μέχρι τη δεκαετία του 2070 ή ακόμη και του 2080. Όταν προϋπολογίζεις για λειτουργία και υποστήριξη σε τέτοιο χρονικό ορίζοντα, ακόμη και φαινομενικά μέτρια ετήσια κόστη συσσωρεύονται.
Δεύτερον, το κόστος ανά ώρα πτήσης, παρότι βελτιώνεται, παραμένει υψηλό.
Το κόστος πτήσης του F-35A έχει μειωθεί τα τελευταία χρόνια χάρη σε βελτιώσεις αποδοτικότητας, αλλά παραμένει πιο ακριβό από τα παλαιότερα μαχητικά 4ης γενιάς. Οι εκδόσεις B και C έχουν ακόμη μεγαλύτερες απαιτήσεις λειτουργίας, λόγω της ικανότητας κάθετης απογείωσης/προσγείωσης (STOVL) και των φορτίων που υφίστανται σε αεροπλανοφόρα.
Τρίτον, το σύστημα logistics και συντήρησης του F-35 πέρασε από δικές του «παιδικές ασθένειες».
Το αρχικό σύστημα ALIS (Autonomic Logistics Information System) σχεδιάστηκε ως επαναστατική ψηφιακή πλατφόρμα για τη συντήρηση και τα ανταλλακτικά. Στην πράξη όμως έγινε διαβόητο για τις δυσλειτουργίες και την αναξιοπιστία του, οδηγώντας στην αντικατάστασή του από το νεότερο σύστημα ODIN. Τέτοια «reset» κοστίζουν χρόνο και χρήμα.
Τέλος, υπάρχει ο «διάδρομος αναβαθμίσεων».
Δεν διατηρείς απλώς τα F-35 σε πτήσιμη κατάσταση — ενσωματώνεις διαρκώς νέους αισθητήρες, αμυντικά συστήματα και όπλα. Αυτό σημαίνει επαναλαμβανόμενες επισκέψεις σε βάσεις επισκευών, επαναφορές λογισμικού, δοκιμαστικές καμπάνιες, και διαχείριση διαμορφώσεων για έναν τεράστιο στόλο κατανεμημένο σε πολλαπλές χώρες και στρατιωτικούς κλάδους.
Όλα αυτά τα στοιχεία συντήρησης — τα υπόστεγα, τα ανταλλακτικά, τα κέντρα υποστήριξης, τα εργαστήρια λογισμικού, οι υποδομές εκπαίδευσης και εξομοίωσης — είναι αυτά που γεμίζουν τη γραμμή κόστους του 1+ τρισεκατομμυρίου δολαρίων.
Δεν είναι εντυπωσιακά, αλλά αποτελούν το μεγαλύτερο μέρος του συνολικού κόστους.
5. Ένα Παγκόσμιο Βιομηχανικό Οικοσύστημα Δεν Είναι Φθηνό — Αλλά Προσφέρει Ισχύ
Ο τελευταίος λόγος είναι πολιτικός και βιομηχανικός, όχι τεχνικός:
Το F-35 δεν είναι απλώς ένα μαχητικό. Είναι μια παγκόσμια επιχείρηση.
Η παραγωγή και η υποστήριξή του εμπλέκει χιλιάδες προμηθευτές και δεκάδες χιλιάδες θέσεις εργασίας. Εξαρτήματα κατασκευάζονται σε δεκάδες πολιτείες και πολλαπλές χώρες εταίρους. Ο κινητήρας είναι από μόνος του ένα τεράστιο πρόγραμμα. Κάθε πώληση σε σύμμαχο συνεπάγεται εκπαίδευση, αναβάθμιση βάσεων, ενσωμάτωση όπλων και τοπικές βιομηχανικές αντισταθμίσεις.
Αυτή η πολυπλοκότητα προσθέτει καθυστερήσεις και κόστος. Ο συντονισμός παραδόσεων, αναβαθμίσεων και υποστήριξης σε ΗΠΑ, Ευρώπη και Ινδο-Ειρηνικό δεν είναι απλή υπόθεση. Η σκλήρυνση βάσεων στη Νορβηγία διαφέρει από εκείνη στο Ισραήλ ή την Ιαπωνία. Η ενσωμάτωση ενός νέου χρήστη απαιτεί προσαρμοσμένες διαδικασίες εκπαίδευσης και υποστήριξης, ανάλογα με τις πολιτικές και τις ανάγκες του.
Όμως υπάρχει στρατηγικό όφελος από αυτό το κόστος:
Το F-35 έχει γίνει το de facto πρότυπο της συμμαχικής ισχύος 5ης γενιάς.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες, Ηνωμένο Βασίλειο, Ιταλία, Ολλανδία, Νορβηγία, Δανία, Πολωνία, Ιαπωνία, Νότια Κορέα, Αυστραλία, Ισραήλ, Φινλανδία, Καναδάς (υπό εξέταση) και άλλες χώρες είτε ήδη το επιχειρούν είτε έχουν δεσμευτεί να το αποκτήσουν. Νέοι πελάτες συνεχίζουν να εντάσσονται.
Αυτό προσφέρει δύο μεγάλα πλεονεκτήματα:
Διασπείρει το σταθερό κόστος ανάπτυξης και αναβαθμίσεων σε έναν πολύ μεγαλύτερο στόλο.
Δένει πιο στενά τους βασικούς συμμάχους σε μια κοινή αρχιτεκτονική μάχης, με ηγεσία των ΗΠΑ.
Όταν βλέπεις F-35 από διάφορες χώρες να επιχειρούν μαζί στις Βαλτικές ή στον Ειρηνικό, δεν βλέπεις απλώς το ίδιο αεροπλάνο — βλέπεις κοινό δίκτυο αισθητήρων, κοινές τακτικές, και κοινή βιομηχανική δέσμευση με αποτρεπτική ισχύ.
Άρα ναι, το πρόγραμμα έχει και πολιτικά «ανταλλάγματα».
Αλλά είναι επίσης μια συνειδητή στρατηγική επιλογή: να εδραιωθεί η τακτική αεροπορική ισχύς του Δυτικού κόσμου σε μια κοινή, δικτυωμένη πλατφόρμα.
Πληρώνεις περισσότερα στην αρχή — αλλά κερδίζεις μακροπρόθεσμη στρατηγική επιρροή.
Είναι τελικά το F-35 άξιο της τιμής του;
Τίποτα από όλα αυτά δεν σημαίνει ότι πρέπει να αδιαφορήσουμε για την τιμή των 2 τρισεκατομμυρίων δολαρίων.
Υπάρχουν βάσιμες επικρίσεις: το κόστος συντήρησης έχει αυξηθεί πιο γρήγορα απ’ όσο θα έπρεπε. Τα ποσοστά διαθεσιμότητας έχουν υστερήσει. Η ταυτόχρονη ανάπτυξη και παραγωγή δημιούργησε επαναλαμβανόμενες και περιττές διορθώσεις. Το πρόγραμμα προσπάθησε μερικές φορές να γίνει τα πάντα για όλους και το πλήρωσε με καθυστερήσεις και πολυπλοκότητα.
Αλλά αν κάνουμε ένα βήμα πίσω, αξίζει να ρωτήσουμε τα στρατηγικά ερωτήματα που έχουν πραγματικά σημασία:
Προσφέρει το F-35 στις ΗΠΑ και στους συμμάχους τους ένα επίπεδο επιβίωσης και επίγνωσης της κατάστασης που τα παλαιότερα αεροσκάφη απλώς δεν μπορούν να επιτύχουν απέναντι σε σύγχρονα ολοκληρωμένα αντιαεροπορικά συστήματα; Ναι.
Ενοποιεί και τελικά αντικαθιστά ένα κατακερματισμένο μείγμα στόλων τέταρτης γενιάς με κάτι που μπορεί πραγματικά να αντέξει τις απειλές από Κίνα και Ρωσία; Ναι.
Έχει γίνει, καλώς ή κακώς, ο βασικός πυλώνας της τακτικής αεροπορικής ισχύος της Δύσης—κρίνοντας από το πόσες σοβαρές αεροπορικές δυνάμεις το έχουν επιλέξει έναντι άλλων σχεδίων; Επίσης ναι.
Αυτό φαίνεται και στην αγορά. Χώρες με πραγματικό διακύβευμα—όπως το Ισραήλ, η Ιαπωνία, η Νότια Κορέα, το Ηνωμένο Βασίλειο, η Ιταλία, η Φινλανδία, η Νορβηγία, η Πολωνία, η Αυστραλία, μεταξύ άλλων—έχουν εξετάσει τις επιλογές τους και έχουν καταλήξει ότι το F-35 είναι το καλύτερο μαχητικό που μπορούν ρεαλιστικά να αγοράσουν και να ενσωματώσουν. Δεν το επιλέγουν από φιλανθρωπία. Το επιλέγουν γιατί, σε έναν πραγματικό πόλεμο, θέλουν αυτά που προσφέρει: χαμηλή παρατηρησιμότητα (stealth), αισθητήρες και τη δυνατότητα να ενταχθεί σε ένα ευρύτερο δικτυωμένο σύστημα μάχης (kill web).
Είναι το «καλύτερο μαχητικό στον κόσμο»; Μπορεί κανείς να επιχειρηματολογήσει για ειδικές περιπτώσεις—όπως ένα F-22 σε καθαρή αερομαχία, ή κάποιο υποθετικό μαχητικό 6ης γενιάς στο μέλλον. Αλλά όσον αφορά αποδεδειγμένες και επιχειρησιακά διαθέσιμες δυνατότητες που συνδυάζουν επιβίωση, αισθητήρια επίγνωση, δικτύωση και ευελιξία πολλαπλών ρόλων, το F-35 έχει ισχυρή αξίωση σε αυτόν τον τίτλο.
ΑΕΡΟΠΟΡΙΚΗ ΒΑΣΗ LANGLEY, Βιρτζίνια – Μαχητικά F-22 Raptor από την 1η Πτέρυγα Μαχητικών βρίσκονται παραταγμένα στον διάδρομο απογείωσης κατά τη διάρκεια της άσκησης “Elephant Walk”, στις 31 Ιανουαρίου 2025. Η αιφνίδια κινητοποίηση σχεδιάστηκε για να επιδείξει την επιχειρησιακή ετοιμότητα της πτέρυγας και την ικανότητά της να αναπτύξει ισχύ αέρος με ταχύτητα. Η 1η ΠΜ επιχειρεί με μαχητικά F-22 Raptor και εκπαιδευτικά T-38 Talon, διατηρώντας δυνατότητες μάχης που επιτρέπουν στην Πολεμική Αεροπορία των ΗΠΑ να εκτελεί αποστολές παγκοσμίως. Με έμφαση στην υπεροχή στον αέρα, η 1η Πτέρυγα παίζει καθοριστικό ρόλο στην υπεράσπιση των εθνικών συμφερόντων των ΗΠΑ. (Φωτογραφία: Τεχνικός Σμηνίας Matthew Coleman-Foster, Πολεμική Αεροπορία ΗΠΑ)Ένα αεροσκάφος εναέριου ανεφοδιασμού KC-135 Stratotanker της Εθνοφρουράς Αεροπορίας της Πενσυλβάνιας, από την 171η Πτέρυγα Εναέριου Ανεφοδιασμού με έδρα το Πίτσμπουργκ, ανεφοδιάζει ένα μαχητικό F-22 Raptor της Πολεμικής Αεροπορίας των ΗΠΑ από την Κοινή Βάση Langley–Eustis, στις 2 Απριλίου 2025. Η αποστολή εναέριου ανεφοδιασμού ήταν μέρος τακτικής εκπαίδευσης επάρκειας. (Φωτογραφία: Αρχιλοχίας George Perkins, Εθνοφρουρά Αεροπορίας ΗΠΑ)
Η συζήτηση για το κόστος θα συνεχιστεί — και πρέπει να συνεχιστεί. Η πίεση για μείωση του κόστους λειτουργίας και για βελτίωση της διαθεσιμότητας είναι υγιής. Το Πεντάγωνο και η Lockheed πρέπει να πιεστούν να τηρήσουν τις υποσχέσεις τους για μείωση του κόστους ανά ώρα πτήσης και για σταθεροποίηση του λογισμικού και της συντήρησης.
Αλλά πρέπει τουλάχιστον να είμαστε ειλικρινείς για το τι αγοράζονται με αυτά τα 2 τρισεκατομμύρια δολάρια.
Δεν πρόκειται απλώς για ένα αεροπλάνο. Πρόκειται για ένα παγκόσμιο, μακροπρόθεσμο στοίχημα ότι η αεροπορική ισχύς της Δύσης στην εποχή της Κίνας και της Ρωσίας θα κριθεί από την τεχνολογία stealth, το λογισμικό και τα δίκτυα. Αυτό είναι ουσιαστικά το F-35. Και αυτός είναι, καλώς ή κακώς, ο λόγος που κοστίζει τόσο πολύ — και που τόσες χώρες εξακολουθούν να σπεύδουν να το αγοράσουν.
Σχετικά με τον συγγραφέα: Harry J. Kazianis
Ο Harry J. Kazianis (@Grecianformula) είναι αρχισυντάκτης και πρόεδρος του National Security Journal. Υπήρξε πρώην ανώτερος διευθυντής εθνικών θεμάτων ασφαλείας στο Center for the National Interest (CFTNI), ένα think tank εξωτερικής πολιτικής που ίδρυσε ο Ρίτσαρντ Νίξον στην Ουάσιγκτον. Έχει πάνω από μία δεκαετία εμπειρίας σε think tanks και δημοσιεύσεις για θέματα εθνικής ασφάλειας. Άρθρα του έχουν δημοσιευτεί στους NY Times, Washington Post, Wall Street Journal, CNN και σε πολλά άλλα διεθνή μέσα. Έχει διατελέσει συνεργάτης στο CSIS, Heritage Foundation, Πανεπιστήμιο του Nottingham, και άλλους οργανισμούς. Είναι πρώην εκτελεστικός συντάκτης των περιοδικών The National Interest και The Diplomat. Κατέχει μεταπτυχιακό τίτλο στις διεθνείς σχέσεις από το Harvard University.
Ο Φρανκ Τσερτς κρατά ένα όπλο που εκτοξεύει δηλητηριώδες βέλος σε ακρόαση της επιτροπής με τον αντιπρόεδρο Τζον Τάουερ στις 17 Σεπτεμβρίου 1975. Φωτογραφία: Henry Griffin (Πηγή: U.S. Capitol Archives.)
Ο ρόλος της CIA στη δολοφονία είναι από εκείνα τα θέματα που ο Τύπος ή το Κογκρέσο αγγίζουν προσεκτικά κατά καιρούς και έπειτα βιαστικά παραμερίζουν, με τον συνήθη ισχυρισμό ότι η CIA μπορεί να το ονειρεύτηκε, να το σκέφτηκε και ίσως ακόμη και να το δοκίμασε, αλλά ποτέ δεν το έφερε επιτυχώς εις πέρας. Όμως στην πραγματικότητα, η Υπηρεσία το έχει φέρει εις πέρας πολλές φορές.
Δεν υπάρχει διαφωνία ότι η CIA χρησιμοποίησε τη δολοφονία ως όπλο στα χαμηλότερα επίπεδα της πολιτικής και κοινωνικής ιεραρχίας, όπως γνώριζε καλύτερα από όλους ο Γουίλιαμ Κόλμπι. Ο ίδιος, από δική του παραδοχή, είχε επιβλέψει το Πρόγραμμα Phoenix και άλλες αποκαλούμενες «αντιτρομοκρατικές» επιχειρήσεις στο Βιετνάμ. Το Phoenix στόχευε στη «νεκροποίηση» πολιτικών ηγετών και οργανωτών του Εθνικού Μετώπου Απελευθέρωσης (NLF) στη ρημαγμένη ύπαιθρο του Νοτίου Βιετνάμ. Σε κατάθεσή του στο Κογκρέσο, ο Κόλμπι καυχήθηκε ότι 20.587 στελέχη του NLF είχαν σκοτωθεί μόνο μεταξύ 1967 και 1971.
Οι Νοτιοβιετναμέζοι δημοσίευσαν πολύ υψηλότερη εκτίμηση, δηλώνοντας ότι σχεδόν 41.000 είχαν σκοτωθεί. Ο Μπάρτον Όσμπορν, αξιωματικός πληροφοριών στο Πρόγραμμα Phoenix, περιέγραψε με ανατριχιαστικό τρόπο τη γραφειοκρατική νοοτροπία πολλών πρακτόρων απέναντι στις θανατηφόρες αποστολές τους. «Πολύ συχνά ήταν θέμα ευκολίας να εξαλείψεις κάποιον επιτόπου αντί να ασχοληθείς με τη γραφειοκρατία.»
Όσοι σκοτώθηκαν επιτόπου στις επιχειρήσεις Phoenix ίσως να στάθηκαν πιο τυχεροί από τους 29.000 ύποπτους για συμμετοχή στο NLF που συνελήφθησαν και ανακρίθηκαν με τεχνικές που ήταν φριχτές ακόμη και με τα μέτρα του Πολ Ποτ και του Μομπούτου. Το 1972, μια σειρά μαρτύρων κατέθεσε στο Κογκρέσο σχετικά με τις μεθόδους των ανακριτών του Phoenix:
πώς ανακρίνουν υπόπτους και έπειτα τους σπρώχνουν έξω από αεροπλάνα, πώς έκοβαν δάχτυλα, αυτιά και όρχεις, πώς χρησιμοποιούσαν ηλεκτροσόκ, πώς έμπηγαν ξύλινα ραβδιά στον εγκέφαλο κάποιων κρατουμένων, και πώς έσπρωχναν ηλεκτρικούς ανιχνευτές στο ορθό άλλων.
Για πολλές από τις επιχειρήσεις Phoenix, η Υπηρεσία απασχόλησε συμμορίες ληστών και εθνοτικές ομάδες, όπως την Khmer Kampuchean Kram, την KKK. Η KKK αποτελούνταν από αντικομμουνιστές Καμποτζιανούς και λαθρεμπόρους ναρκωτικών που, όπως είπε ένας βετεράνος του Phoenix, «θα σκότωναν οποιονδήποτε αρκεί να υπήρχε κάποιο όφελος γι’ αυτούς». Η KKK πρόσφερε μάλιστα να εξοντώσει τον πρίγκιπα Σιχανούκ για λογαριασμό των Αμερικανών και να ενοχοποιήσει το NLF για τη δολοφονία.
Αυτές οι αμερικανικές ομάδες θανάτου ήταν ιδιαίτερα αγαπητές στον Ρίτσαρντ Νίξον. Μετά τη σφαγή του Μάι Λάι, μια επιχείρηση με όλα τα χαρακτηριστικά μιας εκκαθάρισης τύπου Phoenix, υπήρξε τάση για μείωση της χρηματοδότησης αυτών των προγραμμάτων εξόντωσης αμάχων. Ο Νίξον, σύμφωνα με μία αφήγηση του Σέιμουρ Χερς, αντέδρασε λυσσαλέα. «Όχι», απαίτησε ο Νίξον. «Χρειαζόμαστε περισσότερα από αυτά. Δολοφονίες. Σκοτωμούς.» Τα κονδύλια επανήλθαν αμέσως και ο αριθμός των νεκρών αυξήθηκε.
Ακόμη και στο ανώτερο επίπεδο της λεγόμενης «εκτελεστικής δράσης», ο Κόλμπι ήταν υπερβολικά σεμνός σχετικά με τις φιλοδοξίες και τα επιτεύγματα της CIA. Το 1955 η CIA είχε σχεδόν καταφέρει να δολοφονήσει τον Κινέζο κομμουνιστή ηγέτη Τσου Εν-λάι. Βόμβες είχαν τοποθετηθεί στο αεροπλάνο του Τσου καθώς πετούσε από το Χονγκ Κονγκ στην Ινδονησία για το συνέδριο του Μπαντούνγκ. Την τελευταία στιγμή ο Τσου άλλαξε αεροπλάνο, αποφεύγοντας έτσι μια μοιραία πτώση στη Νότια Σινική Θάλασσα, αφού το αεροπλάνο εξερράγη κανονικά. Ο ρόλος της CIA περιγράφηκε αργότερα λεπτομερώς από έναν Βρετανό πράκτορα πληροφοριών που αυτομόλησε στη Σοβιετική Ένωση, και στοιχεία που ανασύρθηκαν από δύτες από τμήματα του αεροσκάφους, συμπεριλαμβανομένων των μηχανισμών χρονοκαθυστέρησης δύο βομβών, επιβεβαίωσαν τις δηλώσεις του. Η αστυνομία του Χονγκ Κονγκ χαρακτήρισε τη συντριβή «περίπτωση προσεκτικά σχεδιασμένης μαζικής δολοφονίας.»
Μέχρι το 1960, ο Ραφαέλ Τρουχίγιο, πρόεδρος της Δομινικανής Δημοκρατίας, είχε γίνει ενοχλητικός για τους υπευθύνους χάραξης της εξωτερικής πολιτικής των ΗΠΑ. Η κατάφωρη διαφθορά του φαινόταν ότι θα μπορούσε να προκαλέσει μια εξέγερση παρόμοια με εκείνη που έφερε τον Φιντέλ Κάστρο στην εξουσία. Ο καλύτερος τρόπος να προληφθεί αυτό το ανεπιθύμητο ενδεχόμενο ήταν να διασφαλιστεί ότι η πολιτική καριέρα του Τρουχίγιο θα έφτανε αμέσως στο τέλος της — κάτι που πράγματι συνέβη στις αρχές του 1961. Ο Τρουχίγιο γαζώθηκε με σφαίρες μέσα στο αυτοκίνητό του, έξω από την ίδια του την έπαυλη στην πόλη Σιουδάδ Τρουχίγιο. Έγινε γνωστό ότι η CIA είχε προμηθεύσει τους εκτελεστές με όπλα και εκπαίδευση, αν και η Υπηρεσία έσπευσε να διευκρινίσει ότι δεν ήταν απολύτως 100% βέβαιη ότι αυτά ήταν τα ίδια όπλα που τελικά ανέτρεψαν τον τύραννο (ο οποίος αρχικά είχε εγκατασταθεί στην εξουσία από την ίδια τη CIA).
Περίπου την ίδια περίοδο, ο διευθυντής της CIA, Άλεν Ντάλες, αποφάσισε ότι ο ηγέτης του Κονγκό, Πατρίς Λουμούμπα, αποτελούσε απαράδεκτη απειλή για τον Ελεύθερο Κόσμο και η απομάκρυνσή του ήταν «κατεπείγον και ύψιστης σημασίας καθήκον». Για βοήθεια στην αποστολή εξουδετέρωσης αυτής της απειλής, η CIA στράφηκε στη δική της Διεύθυνση Τεχνικών Υπηρεσιών (TSD), με επικεφαλής εκείνον τον σκοτεινό άνθρωπο, τον Σίντνεϊ Γκότλιμπ. «Η διεύθυνση του Γκότλιμπ στέγαζε ένα θάλαμο φρίκης με εργαστήρια που ερευνούσαν την πλύση εγκεφάλου, τον χημικό και βιολογικό πόλεμο, τη χρήση ναρκωτικών και ηλεκτροσόκ ως μεθόδους ανάκρισης, και την ανάπτυξη φονικών τοξινών, μαζί με τους πιο αποδοτικούς τρόπους χορήγησής τους στο θύμα, όπως το διαβόητο όπλο με δηλητηριώδη βέλη που παρουσιάστηκε αργότερα μπροστά στις κάμερες από τον γερουσιαστή Φρανκ Τσερτς.»
Στην περίπτωση του Λουμούμπα, ο Γκότλιμπ ανέπτυξε μια βιοτοξίνη που θα μιμούνταν μια ασθένεια ενδημική στο Κονγκό. Παρέδωσε ο ίδιος τα θανατηφόρα μικρόβια, μαζί με μια ειδική υποδερμική σύριγγα, γάζες και λαστιχένια γάντια, στον Λόρενς Ντέβλιν, επικεφαλής του σταθμού της CIA στο Κονγκό. Τα φονικά μέσα μεταφέρθηκαν στη χώρα μέσα σε διπλωματική θήκη. Ο Γκότλιμπ έδωσε οδηγίες στον Ντέβλιν και τους πράκτορές του πώς να εφαρμόσουν την τοξίνη στην οδοντόκρεμα και το φαγητό του Λουμούμπα. Ωστόσο, οι βιοδολοφόνοι της CIA δεν κατάφεραν να πλησιάσουν αρκετά τον Λουμούμπα, οπότε η «εκτελεστική δράση» προχώρησε μέσω πιο παραδοσιακής οδού.Ο Λουμούμπα συνελήφθη, βασανίστηκε και δολοφονήθηκε από στρατιώτες του εκλεκτού της CIA διαδόχου, Μομπούτου Σέσε Σέκο, και το σώμα του Λουμούμπα κατέληξε στο πορτμπαγκάζ ενός αξιωματικού της CIA, ο οποίος περιφερόταν στη Λουμουμπάσι προσπαθώντας να αποφασίσει πώς να το ξεφορτωθεί.
Ο Τζέφρι Σεντ Κλερ είναι συνεκδότης του CounterPunch. Το πιο πρόσφατο βιβλίο του είναι An Orgy of Thieves: Neoliberalism and Its Discontents (με τον Alexander Cockburn). Μπορείτε να επικοινωνήσετε μαζί του στο: [email protected] ή στο Twitter @JeffreyStClair3.
Χάρτης με την απόδοση των χωρών της ΕΕ ως προς τους Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης (SDGs). Η μελέτη, με συντονισμό από τα πανεπιστήμια UMH και UAM, δείχνει ξεκάθαρο μοτίβο: Οι χώρες του Βορρά και της Μπενελούξ είναι οι πιο αποδοτικές, ενώ η Νότια και ειδικά η Ανατολική Ευρώπη προοδεύουν πιο αργά. Η Ισπανία κατατάσσεται 20ή από τις 27 χώρες. Πηγή: Aparicio et al. (Expert Systems with Applications, 2025)
Οι χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης προοδεύουν προς την επίτευξη των Στόχων Βιώσιμης Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών (SDGs), αλλά όχι με τον ίδιο ρυθμό.
Μια μελέτη με συντονισμό από το Πανεπιστήμιο Μιγκέλ Ερνάντεθ του Έλτσε (UMH, Ισπανία), το Οικονομικό Πανεπιστήμιο του Βρότσλαβ (Πολωνία) και το Αυτόνομο Πανεπιστήμιο της Μαδρίτης (UAM, Ισπανία) αποκαλύπτει ότι οι χώρες του Βορρά και της Μπενελούξ σημειώνουν τη μεγαλύτερη πρόοδο. Την ίδια στιγμή, η Νότια και Ανατολική Ευρώπη εμφανίζουν πιο αργή εξέλιξη.
Τα ευρήματα δημοσιεύονται στο περιοδικό Expert Systems with Applications.
Οι ερευνητές Χουάν Απαρίθιο και Χουάν Φρανθίσκο Μόνχε, από το Κέντρο Επιχειρησιακής Έρευνας (CIO) του UMH, συνέβαλαν καθοριστικά στην ανάπτυξη ενός μαθηματικού μοντέλου που σχεδιάστηκε για να μετρά με μεγαλύτερη ακρίβεια την αποδοτικότητα με την οποία τα κράτη μέλη της ΕΕ προσεγγίζουν τους SDGs, βάσει των διαθέσιμων πόρων τους.
«Το μοντέλο μας προσφέρει μια πιο ρεαλιστική εικόνα της προόδου της Ευρώπης», εξηγεί ο Απαρίθιο, κύριος συγγραφέας της μελέτης.
«Δεν δείχνει μόνο ποιος είναι πιο κοντά στην επίτευξη των SDGs, (SDGs είναι τα Sustainable Development Goals — δηλαδή οι Στόχοι Βιώσιμης Ανάπτυξης του ΟΗΕ) αλλά ενσωματώνει και την αρχική κατανομή πόρων κάθε χώρας, δίνοντας ενδείξεις για το αν χρησιμοποιούνται αποτελεσματικά τα πλεονεκτήματά της.»
Η πρόκληση της μέτρησης προόδου μέσω εκατοντάδων μεταβλητών
Για να αποφύγει στρεβλώσεις κατά τη σύγκριση χωρών με διαφορετικά χαρακτηριστικά, η ερευνητική ομάδα βασίστηκε στο μοντέλο Benefit of the Doubt (BoD), το οποίο επιτρέπει στα ίδια τα δεδομένα να καθορίσουν τα βάρη κάθε δείκτη αντί να επιβάλλονται εξωτερικά κριτήρια.
Η αξιολόγηση της απόδοσης ως προς τους SDGs απαιτεί ανάλυση δεκάδων αλληλένδετων μεταβλητών σχετικών με τη φτώχεια, την εκπαίδευση, την ενέργεια, την ισότητα των φύλων και άλλους βασικούς τομείς. Όσο αυξάνεται ο αριθμός των δεικτών, τα δεδομένα γίνονται πιο διασκορπισμένα, καθιστώντας δυσκολότερο τον εντοπισμό σταθερών προτύπων. Αυτό είναι γνωστό ως κατάρα της πολυδιάστασης (curse of dimensionality), ένα φαινόμενο που μπορεί να μειώσει την ακρίβεια του μοντέλου ή να οδηγήσει σε παραπλανητικά συμπεράσματα.
«Η πρόκληση είναι ιδιαίτερα εμφανής στην Ευρώπη», εξηγεί ο Μόνχε, «όπου το κοινό θεσμικό πλαίσιο πολιτικής — όπως ο Ευρωπαϊκός Κλιματικός Νόμος — μας επιτρέπει να συγκρίνουμε χώρες με παρόμοιο επίπεδο οικονομικής ανάπτυξης, αλλά με χρήση πολύ μεγάλων συνόλων δεδομένων. Αξιολογούνται 17 Στόχοι Βιώσιμης Ανάπτυξης με 102 δείκτες, 34 από τους οποίους χρησιμοποιούνται σε πολλαπλούς στόχους. Και δεν έχουν όλες οι χώρες πλήρη δεδομένα για όλα τα έτη.»
Δεδομένων αυτών των περιορισμών, η ανάλυση επικεντρώθηκε στο έτος 2019, το πιο πρόσφατο έτος με επαρκώς πλήρη πληροφορία για όλες τις χώρες της ΕΕ.
Αποφυγή της κατάρας της πολυδιάστασης με το Ensemble-DEA
Η εφαρμογή της προσέγγισης BoD σε περισσότερες από 100 μεταβλητές εισάγει στρεβλώσεις. Για να το αντιμετωπίσουν, οι ερευνητές ανέπτυξαν μια βελτιωμένη εκδοχή της Ανάλυσης Περικλείου Δεδομένων (Data Envelopment Analysis – DEA) και διαχώρισαν το πρόβλημα σε μικρότερα, πιο διαχειρίσιμα υποσύνολα.
Η νέα μέθοδος, που ονομάζεται Ensemble-DEA, δημιουργεί χιλιάδες υπομοντέλα, το καθένα από τα οποία χρησιμοποιεί μόνο οκτώ δείκτες, και στη συνέχεια συγκεντρώνει τα αποτελέσματά τους. Η διαδικασία ενσωματώνει την τεχνική bootstrap resampling, κατά την οποία ορισμένες χώρες εμφανίζονται επανειλημμένα σε τυχαία υποδείγματα για την ενίσχυση της αξιοπιστίας.
«Απλοποιώντας το πολύ, είναι σαν να μετράς κάτι πολλές φορές με διαφορετικούς χάρακες για να βεβαιωθείς ότι η τελική τιμή είναι η σωστή», λέει ο Μόνχε. Οι συγγραφείς αποδεικνύουν ότι αυτή η μεθοδολογία τύπου ensemble παράγει πιο σταθερές, ισορροπημένες και δίκαιες αξιολογήσεις, ακόμη και όταν συγκρίνονται χώρες με πολύ διαφορετικό μέγεθος, επίπεδο ανάπτυξης ή διαθεσιμότητα δεδομένων.
Μια Ευρώπη δύο ταχυτήτων
Τα αποτελέσματα επιβεβαιώνουν ένα σαφές εδαφικό μοτίβο:
Η Σκανδιναβία και η περιοχή της Μπενελούξ — με τη Σουηδία, τη Φινλανδία, τη Δανία, τις Κάτω Χώρες και το Λουξεμβούργο στην κορυφή — είναι οι πιο αποδοτικές χώρες στην πρόοδο προς τους Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης.
Αρκετές χώρες της Ανατολικής Ευρώπης καταλαμβάνουν τις τελευταίες θέσεις στην κατάταξη, με ασταθή αποτελέσματα σε θέματα ισότητας φύλων, καινοτομίας και περιβαλλοντικής βιωσιμότητας.
Η Ισπανία κατατάσσεται 20ή από τις 27 χώρες, σε συνέπεια με άλλους κοινωνικοοικονομικούς δείκτες που κατατάσσουν τα πιο ανεπτυγμένα κράτη πρόνοιας στην κορυφή και τις χώρες με ασθενέστερες δομές πρόνοιας στις χαμηλότερες θέσεις.
Η μελέτη αποκαλύπτει επίσης δύο διαρθρωτικά ρήγματα: ένα χάσμα βορρά–νότου και ένα ανατολής–δύσης, τα οποία αποτυπώνονται καθαρά στην απόδοση ως προς τους SDGs.
Περισσότερες πληροφορίες: Juan Aparicio et al, Enhancing the Benefit of the Doubt model through ‘Ensemble-DEA’: achieving the Sustainable Development Goals, Expert Systems with Applications (2026). DOI: 10.1016/j.eswa.2025.129010
Παρέχεται από το Πανεπιστήμιο Μιγκέλ Ερνάντεθ του Έλτσε
Ο Τζόρνταν Μπαρντέλα, ο Νάιτζελ Φάρατζ και η Άλις Βάιντελ έχουν απόλυτα μάτια στην εξουσία και σφίγγουν τα ρούχα τους — και τις στρατηγικές τους — για να φτάσουν εκεί.
Από ΤΙΜ ΡΟΣ, ΜΑΡΙΟΝ ΣΟΛΕΤΥ, ΝΤΑΝ ΜΠΛΟΥΜ και ΝΕΤΤΕ ΝΕΣΤΛΙΝΓΚΕΡ
από το Λονδίνο
Οι πολιτικοί της άκρας δεξιάς στις Βρυξέλλες και οι «ξάδελφοί» τους στη Βρετανία, τη Γαλλία και τη Γερμανία πεινούν πιο πολύ από ποτέ για εξουσία και είναι αποφασισμένοι να κάνουν ό,τι χρειαστεί για να κερδίσουν — ακόμη κι αν αυτό σημαίνει να φορέσουν κοστούμι και γραβάτα.
Έξω είναι οι εκκεντρικοί επιρρεπείς στα σκάνδαλα με παράξενες ενδυμασίες, που χαρακτήρισαν στο παρελθόν κάποια από αυτά τα κόμματα. Μέσα είναι καλοντυμένα τριαντάχρονα με εκατομμύρια οπαδούς στο TikTok, και policy wonks («ειδικοί πολιτικής») με σκόπιμα μετριοπαθή πλάνα, με στόχο να δείξουν στους ψηφοφόρους ότι αξίζουν εμπιστοσύνη.
Από το Λονδίνο μέχρι το Βερολίνο, μειώνουν τα μεσημεριανά γεύματα με κρασί, ντύνονται σαν πολιτικοί mainstream έτοιμοι για κάμερα, και κρατούν αποστάσεις από το Κρεμλίνο — καθώς να είσαι φίλος του Βλαντιμίρ Πούτιν δεν είναι πια στιλάτο αυτές τις μέρες. Γίνονται πιο έξυπνοι και στις πολιτικές τακτικές.
Σε όλη την Ευρώπη, η άκρα δεξιά γίνεται «προοδευτική» (pro).
Τα ακροδεξιά κόμματα σημείωσαν μεγάλη πρόοδο στην εθνική πολιτική την τελευταία δεκαετία στην Ευρώπη, και η επιτυχία τους συνεχίζεται κυρίως λόγω της αντίδρασης στη μετανάστευση. Πλέον προηγούνται στις δημοσκοπήσεις σε Γερμανία, Γαλλία και Ηνωμένο Βασίλειο — και τα τελευταία χρόνια ανέλαβαν την εξουσία σε Ιταλία, Φινλανδία και Τσεχία, ανάμεσα σε άλλα κράτη, με πολιτική ατζέντα που συχνά περιλαμβάνει την απέλαση εκατοντάδων χιλιάδων μεταναστών.
Κατέγραψαν σημαντική ρωγμή στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο αυτόν τον μήνα, όταν η πιο ισχυρή επίσημη αρχή στις Βρυξέλλες, η Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, κέρδισε ψήφο για τη μείωση των κανόνων για το κλίμα με τη βοήθεια ορισμένων ακροδεξιών βουλευτών.
Καθώς οι ομάδες άκρας δεξιάς «Πατριώτες της Ευρώπης» και «Ευρώπη των Κυρίαρχων Εθνών» πανηγύριζαν μια νίκη για την πιο επαγγελματική προσέγγισή τους, οι κεντρώοι σύμμαχοι της φον ντερ Λάιεν ούρλιαζαν από αγωνία. Ένας δε εξ αυτών σύγκρινε ακόμα και με πολιτικούς που διευκόλυναν την άνοδο του Αδόλφου Χίτλερ στην εξουσία.
Το κρίσιμο ερώτημα τώρα — για τους πολιτικούς της άκρας δεξιάς και τους κεντρώους αντιπάλους τους — είναι αν οι λαϊκιστές δεξιοί διεκδικητές μπορούν να μετατρέψουν τα προβάδισμα από τις δημοσκοπήσεις σε εκλογικές νίκες.
Η απάντηση ίσως να βρίσκεται στο κατά πόσο μπορούν να βελτιώσουν τις πρόχειρες και ασυντόνιστες λειτουργίες τους — δανειζόμενοι ακόμη και τις τακτικές των ελίτ «εκ των έσω» που περιφρονούν — καθώς διεκδικούν την εξουσία.
Ντύσιμο για την περίσταση
Ένας από τους βασικούς ταραχοποιούς στη δεξιά θα είναι ένα γνώριμο πρόσωπο για τους ανθρώπους των Βρυξελλών.
Ο Νάιτζελ Φάρατζ, ο υπέρ του Brexit ταραχοποιός από το Ηνωμένο Βασίλειο, αποτελεί αγκάθι στο πλευρό της ΕΕ από την εποχή που ήταν μέλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Σύμφωνα με τις δημοσκοπήσεις, θα κέρδιζε γενικές εκλογές και θα γινόταν πρωθυπουργός της Βρετανίας, αν η ψηφοφορία γινόταν σήμερα.
Αν και δεν αναμένονται εκλογές μέχρι το 2029, ο Φάρατζ διαμορφώνει το πολιτικό κλίμα στη βρετανική δημόσια συζήτηση και δεν χάνει ποτέ την ευκαιρία να αξιοποιήσει τη φιλία του με τον Πρόεδρο των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, του οποίου την ορκωμοσία παρακολούθησε νωρίτερα φέτος.
Το κίνημα MAGA του Τραμπ προσφέρει σε πολλούς ακροδεξιούς πολιτικούς της Ευρώπης ένα επιπλέον επίπεδο διεθνούς αξιοπιστίας. Ο Τραμπ και άλλα υψηλόβαθμα στελέχη της κυβέρνησής του έχουν στηρίξει ακροδεξιούς πολιτικούς στη Γερμανία, τη Ρουμανία, την Ιταλία και τη Γαλλία. Ωστόσο, εκείνοι δεν ανταπέδωσαν πάντοτε την υποστήριξή του με νίκες ή έστω με ικανότητα.
Πέρυσι, ο Φάρατζ ήταν εντελώς απροετοίμαστος για τις βρετανικές εκλογές και αποφάσισε να κατέβει ως υποψήφιος μόλις δύο εβδομάδες αφότου ξεκίνησε η προεκλογική εκστρατεία. Παρά το χαοτικό ξεκίνημα, κέρδισε μια έδρα στο Κοινοβούλιο, όπως και τέσσερις ακόμη συνάδελφοί του από το κόμμα του, και οδήγησε το Reform UK στο καλύτερο αποτέλεσμα στην ιστορία του, με 4,1 εκατομμύρια ψήφους. Έπειτα, δεσμεύτηκε να επαγγελματοποιήσει τη λειτουργία του κόμματος σε μια προσπάθεια να το θέσει σε τροχιά διακυβέρνησης.
«Θα επαγγελματοποιήσουμε το κόμμα, θα το δημοκρατικοποιήσουμε και εκείνα τα λίγα σάπια μήλα που τρύπωσαν θα φύγουν», είπε.
Για τον Φάρατζ, που πέρασε δεκαετίες φωτογραφιζόμενος με μια μπίρα στο ένα χέρι και ένα τσιγάρο στο άλλο, αυτό σήμαινε, μεταξύ άλλων, το χτίσιμο μιας διαφορετικής, λιγότερο αλκοολούχας εικόνας.
«Έχει σίγουρα περιορίσει το αλκοόλ, αν όχι τα τσιγάρα», είπε ένα άτομο που γνωρίζει τον Φάρατζ (χρησιμοποιώντας βρετανική αργκό για τα τσιγάρα).
Ένα δεύτερο άτομο που γνωρίζει τον Φάρατζ είπε: «Δεν έχει κόψει το αλκοόλ, αλλά σίγουρα δεν πίνει όσο παλιά. Δεν έχει χρόνο. Ο ρυθμός δουλειάς έχει εκτοξευθεί.»
Ωστόσο, στο ετήσιο συνέδριο του Reform στο Ηνωμένο Βασίλειο τον Σεπτέμβριο, πολλοί ακτιβιστές εξακολουθούσαν να πίνουν στη διάρκεια της ημέρας και σημειώθηκαν επεισόδια στον χώρο του μπαρ όσο περνούσε η νύχτα.
Ο Φάρατζ φωτογραφίζεται πλέον λιγότερο συχνά με σακάκια εξοχής και τραγιάσκες σε σύγκριση με το παρελθόν, προτιμώντας το κλασικό μπλε κοστούμι του πολιτικού για τις επίσημες ομιλίες του.
Slick Tok (λογοπαίγνιο πάνω στο TikTok που σημαίνει μια στιλβωμένη, υπερ-επαγγελματική, «γυαλιστερή» παρουσία στα social)
Στη Γαλλία, η άκρα δεξιά έχει συνειδητά καλλωπίσει την εικόνα της καθώς έχει κερδίσει περισσότερη υποστήριξη τα τελευταία χρόνια. Μετά τις εκλογές του 2022, όταν το Εθνικό Ράλλυ της Μαρίν Λεπέν από 8 έδρες εκτοξεύτηκε σε 89 στη Γαλλική Εθνοσυνέλευση σε ένα ιστορικό άλμα, η Λεπέν έδωσε αυστηρές εντολές στους νέους βουλευτές της, συμπεριλαμβανομένου και ενδυματολογικού κώδικα, κάτι που αποτυπώθηκε στη φωτογραφία «επιστροφής στα θρανία» του κόμματος. Η πρωτοβουλία της ονομάστηκε la stratégie de la cravate — η στρατηγική της γραβάτας.
Ο Ζορντάν Μπαρντέλα, ο 30χρονος πρόεδρος του Εθνικού Ράλλυ, είναι ίσως ο πιο γυαλισμένος από όλους τους ηγέτες της ευρωπαϊκής ακροδεξιάς σήμερα. Με το καλοσχηματισμένο σώμα του, τα περιποιημένα μαλλιά και τα κομψά του κοστούμια, έχει γίνει πρότυπο για άλλους.
Πάρτε τον Τομ Βαν Γκρίεκεν του Βελγίου, ηγέτη του ακροδεξιού κόμματος Φλαμανδικό Συμφέρον. Έχει κανόνα ότι ο ίδιος και η ομάδα του πρέπει να είναι «ριζοσπάστες αλλά όχι φτηνοί». Τα μαλλιά του είναι πάντα χτενισμένα προσεκτικά και φοράει ένα αγορίστικο χαμόγελο όταν μιλά με ψηφοφόρους ή τα ΜΜΕ.
Ο Τομ Βαν Γκρίεκεν έχει κανόνα ότι ο ίδιος και η ομάδα του πρέπει να είναι «ριζοσπάστες αλλά όχι φτηνοί.»| Hatim Kaghat/AFP μέσω Getty Images
Ο Βαν Γκρίεκεν έχει παραδεχθεί ότι, αν και κάποιοι ψηφοφόροι διστάζουν να στηρίξουν την παράταξή του, τον ίδιο τον συμπαθούν αρκετά. «Αυτό που βλέπω ως προσωπική μου επιτυχία, αν μπορώ να το πω μετριοπαθώς, είναι ότι έχω σπάσει τον κοινωνικό αποκλεισμό», είχε πει παλαιότερα στο POLITICO.
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης παίζουν επίσης καθοριστικό ρόλο για αυτούς τους υποψηφίους. Όπως ο Μπαρντέλα, που έχει 2,2 εκατομμύρια ακολούθους, ο Φάρατζ και ο Βαν Γκρίεκεν έχουν καταβάλει συντονισμένη προσπάθεια να κερδίσουν ψηφοφόρους μέσω TikTok, με κάποια επιτυχία.
Ο Φάρατζ έγινε απρόσμενα δημοφιλής στην πλατφόρμα διαμοιρασμού βίντεο πέρυσι, όταν ένα βίντεο στο οποίο φώναζε «Βαρετό!» σε αποδοκιμαστές έγινε viral meme. Το κόμμα του Βαν Γκρίεκεν φρόντισε ώστε κάθε προεκλογική καμπάνια στις περσινές εκλογές στο Βέλγιο να μετατραπεί σε ανάρτηση στο TikTok.
Καθαρίζοντας το σπίτι
Άλλο το να δείχνουν οι ηγέτες όπως πρέπει, και άλλο να περιοριστεί ένας από τους κύριους κινδύνους που αντιμετωπίζουν διαχρονικά τα ακροδεξιά κόμματα σε όλη την περιοχή: οι ανεξέλεγκτες δηλώσεις προκατειλημμένων πολιτικών και αναξιόπιστων ακτιβιστών της βάσης. Έχουν εμφανιστεί πολυάριθμα παραδείγματα ατόμων που εκφράζουν ρατσιστικές ή ομοφοβικές απόψεις ή επιδίδονται σε άλλες απαράδεκτες συμπεριφορές — συχνά μέσω βίντεο ή αναρτήσεων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Οι Πατριώτες της Ευρώπης, η ακροδεξιά ομάδα στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, έχουν υιοθετήσει μια διαδικασία ελέγχου υποψηφίων ώστε να διασφαλίσουν ότι δεν εντάσσονται σε αυτήν ευρωβουλευτές επιρρεπείς σε σκάνδαλα. Οι έλεγχοι οδήγησαν στην απόρριψη τριών υποψηφίων ως υπερβολικά ακραίων ή ακατάλληλων. Αφού έγιναν η τρίτη μεγαλύτερη δύναμη στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο πέρυσι, οι Πατριώτες καθιέρωσαν κομματική πειθαρχία και προσέλαβαν επίσης τμήματα επικοινωνίας και Τύπου.
Αλλά παραμένει δουλειά να γίνει.
Ένα σκάνδαλο ρατσισμού κατά την περσινή προεκλογική εκστρατεία στο Ηνωμένο Βασίλειο εκτροχίασε προσωρινά την καμπάνια του Reform και μόλις τον περασμένο μήνα, η βουλευτής Σάρα Πότσιν προκάλεσε σάλο όταν παραπονέθηκε για «διαφημίσεις γεμάτες με μαύρους, γεμάτες με Ασιάτες».
Στη Γαλλία, το Εθνικό Ράλλυ της Λεπέν αναγκάστηκε να αποκρούσει κατηγορίες για ρατσιστική συμπεριφορά τον Ιούνιο. Οι υποψήφιοι πλέον περνούν από ενδελεχή έλεγχο που περιλαμβάνει αξιολόγηση των λογαριασμών τους στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και συνεντεύξεις από κορυφαία στελέχη του κόμματος.
Το ξεκαθάρισμα στις γραμμές της βάσης του κόμματος είναι η πιο πρόσφατη προσπάθεια στην εκστρατεία της Λεπέν να αποτοξινώσει την εικόνα του κόμματος, αφότου διαδέχθηκε τον πατέρα της, Ζαν-Μαρί Λεπέν, του οποίου τα αντισημιτικά ξεσπάσματα και οι εμπρηστικές θέσεις είχαν κρατήσει το κόμμα στο περιθώριο της γαλλικής πολιτικής για δεκαετίες.
Κρεμλινολογία
Αφού κατέλαβε τη δεύτερη θέση με ποσοστό ρεκόρ 21% στις εκλογές του Φεβρουαρίου, το κόμμα Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD)βρίσκεται πλέον μπροστά από το συντηρητικό μπλοκ του καγκελάριου Φρίντριχ Μερτς στις δημοσκοπήσεις.
Σε ορισμένα μέρη της πρώην κομμουνιστικής Ανατολικής Γερμανίας, το AfD απολαμβάνει ποσοστά υποστήριξης της τάξης του 40%.
Η Άλις Βάιντελ, μία εκ των δύο ηγετών του AfD, προσπαθεί ενεργά να απομακρύνει το κόμμα της από την αντίληψη ότι βρίσκεται κοντά στο Κρεμλίνο. Κάποιοι από τους ίδιους τους συναδέλφους της στο AfD σχεδίαζαν να ταξιδέψουν στο Σότσι της Ρωσίας για να παραστούν σε διεθνές συνέδριο αυτόν τον μήνα. Η Βάιντελ δεν ήταν καθόλου ικανοποιημένη.
«Δεν πρέπει να συνεχίσουμε έτσι», δήλωσε στους δημοσιογράφους στην Μπούντεσταγκ όταν ρωτήθηκε για το προγραμματισμένο ταξίδι. «Εγώ προσωπικά δεν θα ταξίδευα εκεί, ούτε θα το πρότεινα σε κανέναν.»
Η Βάιντελ είπε ότι θα αλλάξει τις διαδικασίες του κόμματος για την έγκριση ταξιδιών. Ένας από τους πολιτικούς, ο βουλευτής Ράινερ Ροτφούς, τελικά ακύρωσε το ταξίδι του, το οποίο περιελάμβανε προγραμματισμένη συνάντηση με τον φωνακλά του Κρεμλίνου, Ντμίτρι Μεντβέντεφ. Ένας άλλος βουλευτής του AfD, ο ευρωβουλευτής Χανς Νόιχοφ, και ένας περιφερειακός πολιτικός, ωστόσο, προχώρησαν κανονικά.
Στο πλαίσιο της προσπάθειας εξυγίανσης, το AfD αντικαθιστά μια εξτρεμιστική νεολαιίστικη ομάδα με ένα νέο σώμα κεντρικά ελεγχόμενο και έχει απαιτήσει από τους βουλευτές του στο κοινοβούλιο να υπογράψουν νέο κώδικα δεοντολογίας που τους υποχρεώνει να προβάλλουν ένα ενιαίο και «μετριοπαθές» πρόσωπο προς τα έξω.
Η έλξη του Πούτιν στους ακροδεξιούς πολιτικούς δεν περιορίζεται στη Γερμανία. Υποψήφιοι για υψηλά αξιώματα στην Ιταλία, τη Ρουμανία και τη Γαλλία, μεταξύ άλλων, έχουν δεχθεί επιθέσεις για τις διασυνδέσεις τους με τη Μόσχα. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, ο Φάρατζ έχει προσπαθήσει να αποστασιοποιηθεί από παλαιότερες δηλώσεις του στις οποίες εξέφραζε θαυμασμό για τον Πούτιν ως «χειριστή», αν και όχι ως άτομο.
Μελονοποίηση
Για πολλούς στη λαϊκιστική δεξιά, η Ιταλίδα πρωθυπουργός Τζόρτζια Μελόνι θεωρείται πρότυπο για το πώς να κατακτήσεις την εξουσία από σκληροπυρηνική θέση — και να την κρατήσεις. Αντίθετα με τους φόβους των κεντρώων πριν από την εκλογή της, η Μελόνι έχει διατηρήσει την Ιταλία σταθερά ευθυγραμμισμένη με τις βασικές προτεραιότητες της ΕΕ και έχει προκαλέσει ελάχιστα προβλήματα στην φον ντερ Λάιεν και στους άλλους κεντρώους ηγέτες στο τραπέζι των Βρυξελλών. Παρά το γεγονός ότι ιδιωτικά εκφράζει κάποια κόπωση από τον πόλεμο, δεν έχει σταθεί εμπόδιο στη συνεχιζόμενη ευρωπαϊκή υποστήριξη προς την Ουκρανία.
Στο Ηνωμένο Βασίλειο, ο Φάρατζ πρόσφατα ονόμασε τον Μελόνι ανάμεσα στους ηγέτες που γνωρίζει και θαυμάζει. | Marco Longari/AFP μέσω Getty Images
Αν και η Μελόνι παραμένει αδιαπραγμάτευτη όσον αφορά τον περιορισμό της μετανάστευσης και τον «woke» πολιτισμό στο εσωτερικό της Ιταλίας, πολλοί σχολιαστές και αξιωματούχοι της ΕΕ της αναγνωρίζουν ότι έχει μετακινήσει το κόμμα της, τους Αδελφούς της Ιταλίας — που έχει τις ρίζες του στους μεταπολεμικούς φασίστες — σε πιο μετριοπαθείς θέσεις, ιδίως στα διεθνή θέματα και την οικονομία.
Αυτό είναι παραπλανητικό, σύμφωνα με τη Ναταλί Τοτσί, διευθύντρια του Istituto Affari Internazionali, ενός ανεξάρτητου think tank διεθνών σχέσεων στη Ρώμη.
«Το λάθος που κάνουμε είναι να λέμε ότι το μοντέλο Μελόνι είναι μοντέλο άκρας δεξιάς που μετριάζεται, αντί για άκρα δεξιά που υπογείως ριζοσπαστικοποιεί την ατζέντα», είπε. «Πρόκειται για επαγγελματοποίηση μιας ριζοσπαστικής ατζέντας. Δεν την καθιστά πιο μετριοπαθή. Απλώς την καθιστά πιο επαγγελματική — και ίσως, όσο γίνεται πιο επαγγελματική, τόσο να γίνεται και πιο αποτελεσματική — κι αυτό είναι ακόμη πιο ριζοσπαστικό.»
Στο Ηνωμένο Βασίλειο, ο Φάρατζ ανέφερε πρόσφατα τη Μελόνι ανάμεσα στους ηγέτες που γνωρίζει και θαυμάζει. Νωρίτερα αυτόν τον μήνα εγκατέλειψε σχέδια για τεράστιες φορολογικές περικοπές, προειδοποιώντας ότι θα δώσει προτεραιότητα στην εξισορρόπηση των δημοσίων οικονομικών, σε μια προσπάθεια να δείξει ότι το Reform θα είναι δημοσιονομικά υπεύθυνο αν αναλάβει τη διακυβέρνηση.
Πώς οι επαγγελματίες έγιναν ακροδεξιοί
Δεν είναι μόνο ότι η άκρα δεξιά γίνεται επαγγελματική — επαγγελματίες κεντρώοι πολιτικοί υιοθετούν επίσης ιδέες της άκρας δεξιάς.
Η αιφνίδια στροφή της βρετανικής κεντροαριστερής κυβέρνησης των Εργατικών προς την αναθεώρηση των κανόνων ασύλου για την πάταξη της παράνομης μετανάστευσης είναι άμεση προσπάθεια να αντιμετωπίσει την εκλογική απειλή του Φάρατζ. Η μετανάστευση αποτελεί πλέον μείζον μέλημα των κεντροδεξιών σε όλη την Ευρώπη, με τον Μερτς στη Γερμανία να επιδιώκει επίσης τη σκλήρυνση του συστήματος υπό την πίεση του AfD.
Οι προτεραιότητες της άκρας δεξιάς έχουν περάσει στη δημόσια συζήτηση για τους κανόνες του κλίματος και ιδιαίτερα για το μέλλον του αυτοκινήτου με κινητήρα εσωτερικής καύσης. Οι φόβοι ότι θα πληγούν θέσεις εργασίας στη βιομηχανία και θα ζημιωθούν οι επιχειρήσεις έχουν πυροδοτήσει ένα νέο κύμα αντίστασης στα μέτρα για το περιβάλλον από την κεντροδεξιά.
Και βέβαια, η άκρα δεξιά βρίσκεται ήδη στην εξουσία, συχνά σε συνασπισμούς, σε χώρες όπως η Φινλανδία, το Βέλγιο, η Ουγγαρία και η Ιταλία.
«Ακούμε συχνά από το κέντρο να λένε “στην ουσία εξημερώνουμε αυτά τα ακροδεξιά πλάσματα και καθώς τα εντάσσουμε στο σύστημα, να το, μετριάζονται”», είπε η Τοτσί. «Διαφωνώ βαθιά», συνέχισε. «Αυτό πραγματικά υποτιμά το τι είναι η άκρα δεξιά.»
Στη δημοσιογραφική κάλυψη συνέβαλαν οι Hanne Cokelaere, Ben Munster, Marianne Gros, Max Griera, Noah Keate και Karl Mathiesen.
Special Envoy Steve Witkoff, left, Secretary of State Marco Rubio, center, and Jared Kushner attend a meeting with Ukrainian officials Sunday, Nov. 30, 2025, in Hallandale Beach, Fla. (AP Photo/Terry Renna)
Σε εξέλιξη οι συνομιλίες στο Μαϊάμι – Φεύγουν για τη Μόσχα αμέσως μετά Γουίτκοφ και Κούσνερ.
Ανώτατοι αξιωματούχοι της αμερικανικής κυβέρνησης του Ντόναλντ Τραμπ συναντήθηκαν την Κυριακή (30/11) με διαπραγματευτές από την Ουκρανία στη νότια Φλόριντα, καθώς ο Αμερικανός ηγέτης συνεχίζει τις πιέσεις για τον τερματισμό του πολέμου της Μόσχας στο Κίεβο.
Τα σημεία της διαπραγμάτευσης για την Ουκρανία
Πάντως, σύμφωνα με ανώτερο αξιωματούχο της αμερικανικής κυβέρνησης τον οποίο επικαλείται η Wall Street Journal, οι συνομιλίες καλύπτουν το χρονοδιάγραμμα των εκλογών στην Ουκρανία, την πιθανότητα εδαφικών ανταλλαγών μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας, καθώς και άλλα ζητήματα που παραμένουν ανεπίλυτα μεταξύ του Λευκού Οίκου και του Κιέβου, στο πλαίσιο της επιδίωξης συμφωνίας για τους όρους μιας προτεινόμενης ειρηνευτικής συμφωνίας.
Την αμερικανική πλευρά εκπροσώπησαν ο υπουργός Εξωτερικών, Μάρκο Ρούμπιο, ο ειδικός απεσταλμένος του Αμερικανού Προέδρου, Στιβ Γουίτκοφ, καθώς και ο γαμπρός του ηγέτη των ΗΠΑ, Τζάρεντ Κούσνερ. Οι τρεις άνδρες συναντήθηκαν με την ουκρανική αντιπροσωπεία, υπό την ηγεσία του Ρουστέμ Ουμέροφ, γραμματέα του Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας και Άμυνας στην Ουκρανία, στο «Shell Bay», δηλαδή στο γκολφ κλαμπ του Στιβ Γουίτκοφ στη νότια Φλόριντα.
Ο ανώτερος αξιωματούχος της κυβέρνησης δήλωσε ότι ο Στιβ Γουίτκοφ και ο Τζάρεντ Κούσνερ σχεδιάζουν να αναχωρήσουν αργότερα για τη Μόσχα για να συνεχίσουν τις διαπραγματεύσεις με τη Ρωσία. Κατά την έναρξη της συνάντησης, ο Μάρκο Ρούμπιο δήλωσε σε δημοσιογράφους ότι οι συνομιλίες αποσκοπούν στο «να εξασφαλίσουν τον τερματισμό του πολέμου που αφήνει την Ουκρανία κυρίαρχη και ανεξάρτητη και με μια ευκαιρία για πραγματική ευημερία»
Η πορεία προς την αμοιβαία αποδοχή
Οι συνομιλίες στη Φλόριντα αποτελούν συνέχεια διπλωματικών προσπαθειών και διαπραγματεύσεων, οι οποίες άρχισαν μετά τη διαρροή μιας αμερικανικής πρότασης για σχέδιο ειρήνης στο διαδίκτυο. Η αρχική διαρροή προκάλεσε ευρεία ανησυχία στο Κίεβο και στους στενότερους συμμάχους της Ουκρανίας στην Ευρώπη, καθώς επικριτές ανέφεραν ότι το σχέδιο ευνοούσε σε μεγάλο βαθμό τη Ρωσία.
Ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών, Μάρκο Ρούμπιο, είχε ήδη πραγματοποιήσει έναν πρώτο γύρο διαπραγματεύσεων την περασμένη εβδομάδα με Ουκρανούς αξιωματούχους στη Γενεύη, τον οποίο και οι δύο πλευρές χαρακτήρισαν ως «πρόοδο προς μια αμοιβαία αποδεκτή πρόταση ειρήνης».
Από την πλευρά του, ο Ρουστέμ Ουμέροφ, κατά τη συνάντηση της Κυριακής (30/11) στη Φλόριντα, ευχαρίστησε τον Ντόναλντ Τραμπ και την ομάδα του για τις προσπάθειές τους, δηλώνοντας: «Οι ΗΠΑ μας ακούνε, οι ΗΠΑ μας υποστηρίζουν, οι ΗΠΑ βαδίζουν δίπλα μας».
Σημειώνεται ότι όταν ο Ρουστέμ Ουμέροφ συναντήθηκε με τους Στιβ Γουίτκοφ και Τζάρεντ Κούσνερ στο Μαϊάμι, τον περασμένο μήνα, για να εξετάσουν το αρχικό προτεινόμενο σχέδιο των 28 σημείων, είχε δηλώσει απερίφραστα ότι η συμφωνία ευνοούσε τη Ρωσία έναντι της Ουκρανίας.
Ζελένσκι: «Προσαρμογή στις ουκρανικές προτεραιότητες»
Ο Πρόεδρος της Ουκρανίας, Βολοντίμιρ Ζελένσκι, εξήρε τις διαπραγματεύσεις με ανάρτησή του στο X, γράφοντας: «Η αμερικανική πλευρά επιδεικνύει εποικοδομητική προσέγγιση, και τις επόμενες ημέρες είναι εφικτό να συγκεκριμενοποιηθούν τα βήματα για να καθοριστεί πώς θα τερματιστεί ο πόλεμος με έναν αξιοπρεπή τρόπο. Η ουκρανική αντιπροσωπεία έχει τις απαραίτητες οδηγίες, και αναμένω από τα παιδιά να εργαστούν σύμφωνα με σαφείς ουκρανικές προτεραιότητες».
Από την άλλη πλευρά, ο Πρόεδρος της Ρωσίας, Βλαντιμίρ Πούτιν, ξεκαθάρισε – κατά τη διάρκεια συνέντευξης Τύπου την Πέμπτη (27/11) – τι προσδοκά να συμβεί, λέγοντας: «Όταν τα ουκρανικά στρατεύματα εγκαταλείψουν τα εδάφη που κατέχουν, τότε θα σταματήσουν οι μάχες. Αν δεν το κάνουν, τότε θα το επιτύχουμε με στρατιωτικά μέσα».
