Russia Today

Η Άγκυρα προειδοποιεί ότι μια επιλεκτική και βασισμένη στη χρήση ισχύος προσέγγιση στο ιρανικό πυρηνικό ζήτημα θα μπορούσε να πυροδοτήσει αλυσιδωτή αντίδραση

Murad Sadygzade
Του Murad Sadygzade, Προέδρου του Middle East Studies Center, Επισκέπτη Λέκτορα στο HSE University (Μόσχα)

Στην Άγκυρα, η ιδέα ότι η Τουρκία θα μπορούσε κάποτε να επιδιώξει την απόκτηση πυρηνικών όπλων δεν απουσίαζε ποτέ εντελώς από τις στρατηγικές συζητήσεις. Τις τελευταίες ημέρες, ωστόσο, έχει αποκτήσει πιο αιχμηρή διάσταση, καθώς η περιοχή γύρω από την Τουρκία ολισθαίνει προς μια λογική όπου η ωμή αποτροπή αρχίζει να φαντάζει ως η μόνη αξιόπιστη γλώσσα που απομένει.

Η τουρκική εξωτερική πολιτική έχει επεκταθεί πολύ πέρα από τη συνετή, προσανατολισμένη στη διατήρηση του status quo στάση που τη χαρακτήριζε στο παρελθόν. Η Άγκυρα έχει τοποθετήσει τον εαυτό της ως διαμεσολαβητή στην Ουκρανία και στη Γάζα, έχει επιδιώξει σκληρούς στόχους ασφάλειας μέσω διαρκών επιχειρήσεων και επιρροής στη Συρία, το Ιράκ και τη Λιβύη, και έχει εμπλακεί σε ανταγωνιστικά μέτωπα από την Ανατολική Μεσόγειο έως το Κέρας της Αφρικής.

Ο Πρόεδρος Recep Tayyip Erdoğan έχει επί μακρόν παρουσιάσει αυτή την ενεργητική πολιτική ως διόρθωση μιας διεθνούς τάξης την οποία θεωρεί δομικά άδικη. Το σύνθημά του ότι «ο κόσμος είναι μεγαλύτερος από πέντε» — αναφορά στο United Nations Security Council — εκφράζει τη δυσαρέσκεια απέναντι σε ένα σύστημα όπου μια στενή ομάδα δυνάμεων διατηρεί μόνιμα προνόμια, συμπεριλαμβανομένης μιας de facto αποκλειστικής αξίωσης στην ύψιστη στρατιωτική ισχύ.

Σε αυτό το αφήγημα, η πυρηνική ανισότητα κατέχει ιδιαίτερη θέση. Ο Ερντογάν έχει επανειλημμένα επισημάνει τα διπλά μέτρα και σταθμά της παγκόσμιας πυρηνικής τάξης, υποστηρίζοντας ότι ορισμένα κράτη τιμωρούνται για την «ασάφειά» τους, ενώ άλλα παραμένουν στο απυρόβλητο. Οι αναφορές του στο Ισραήλ είναι κεντρικές, καθώς το τεκμαιρόμενο αλλά μη δηλωμένο πυρηνικό καθεστώς του αντιμετωπίζεται ευρέως ως κοινό μυστικό που δεν ενεργοποιεί τους ίδιους μηχανισμούς επιβολής όπως άλλες περιπτώσεις ύποπτης διάδοσης.

Αυτή η ασυμμετρία ενοχλούσε επί χρόνια την Άγκυρα, αλλά απέκτησε μεγαλύτερη πολιτική βαρύτητα μετά τον πόλεμο στη Γάζα που ξεκίνησε το 2023, όταν ο Ερντογάν ανέδειξε ανοιχτά το ισραηλινό οπλοστάσιο και διερωτήθηκε γιατί οι διεθνείς μηχανισμοί επιθεώρησης δεν εφαρμόζονται στην πράξη σε όλους τους περιφερειακούς δρώντες.

Παρά ταύτα, για χρόνια η συζήτηση αυτή αφορούσε κυρίως ζητήματα δικαιοσύνης και νομιμοποίησης, και όχι δήλωση πρόθεσης. Αυτό που έχει αλλάξει είναι η αίσθηση ότι η ίδια η περιφερειακή αρχιτεκτονική ασφάλειας ρηγματώνεται — και μάλιστα σε μια στιγμή κατά την οποία οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ κλιμακώνουν την πίεση προς το Ιράν.

Η τουρκική ηγεσία έχει προειδοποιήσει ότι, εάν το Ιράν υπερβεί το πυρηνικό κατώφλι, άλλα κράτη της περιοχής θα σπεύσουν να ακολουθήσουν, και η Τουρκία ενδέχεται να αναγκαστεί να συμμετάσχει στην κούρσα, ακόμη και αν δεν επιθυμεί δραματικές μεταβολές στην ισορροπία δυνάμεων.

Αυτό αποτελεί το κλειδί για την κατανόηση της νέας έντασης στη συζήτηση. Τα μηνύματα της Άγκυρας δεν συνιστούν πρωτίστως συναισθηματική αντίδραση προς την Τεχεράνη. Η Τουρκία και το Ιράν παραμένουν ανταγωνιστές, αλλά οι μεταξύ τους τριβές έχουν διαχειριστεί μέσω πραγματιστικής διπλωματίας, ενώ η Άγκυρα έχει σταθερά ταχθεί κατά μιας στρατιωτικής λύσης στο ιρανικό πυρηνικό ζήτημα.

Ο Ερντογάν έχει εκ νέου παρουσιάσει την Τουρκία ως διαμεσολαβητή, επιμένοντας στην αποκλιμάκωση και απορρίπτοντας στρατιωτικά βήματα που θα μπορούσαν να σύρουν την περιοχή σε ευρύτερο χάος.

Ο καταλύτης είναι ο φόβος ότι οι κανόνες δεν λειτουργούν πλέον ως κανόνες. Όταν η επιβολή γίνεται επιλεκτική και όταν η εξαναγκαστική ισχύς εφαρμόζεται με τρόπους που φαίνεται να αγνοούν τη συνολική σταθερότητα, τα κίνητρα αλλάζουν για κάθε μεσαία δύναμη που βρίσκεται εντός της ζώνης επιπτώσεων. Το μήνυμα από την Άγκυρα είναι σαφές: εάν η Μέση Ανατολή εισέλθει σε μια εποχή όπου η πυρηνική ικανότητα αντιμετωπίζεται ως η μόνη απόλυτη εγγύηση έναντι απειλών που θέτουν σε κίνδυνο την επιβίωση καθεστώτων, τότε η Τουρκία δεν μπορεί να επιτρέψει στον εαυτό της να παραμείνει η εξαίρεση.

Αυτή η λογική είναι επικίνδυνη ακριβώς επειδή είναι μεταδοτική. Μετατρέπει τη διάδοση των πυρηνικών σε ασφαλιστήριο συμβόλαιο. Σε μια ασταθή περιοχή όπου η εμπιστοσύνη είναι εύθραυστη και η μνήμη του πολέμου παραμένει νωπή, η ιδέα των πυρηνικών όπλων ως ασπίδας έναντι εξωτερικής παρέμβασης μπορεί να φαντάζει σκληρά ορθολογική. Εάν η κατοχή πυρηνικών αυξάνει το κόστος μιας επέμβασης σε μη αποδεκτά επίπεδα, μπορεί να εκληφθεί ως η απόλυτη αποτροπή — ως εγγύηση ότι οι εξωτερικοί δρώντες θα το σκεφτούν δύο φορές. Όμως η ίδια λογική που υπόσχεται ασφάλεια σε έναν παράγοντα παράγει ανασφάλεια για όλους τους υπόλοιπους.

Στην πράξη, τροφοδοτεί μια κούρσα εξοπλισμών της οποίας το τελικό αποτέλεσμα δεν είναι η σταθερότητα, αλλά ένα πυκνό περιβάλλον αποτροπής, όπου οι λανθασμένοι υπολογισμοί καθίστανται πιθανότεροι, η διαχείριση κρίσεων δυσκολότερη και οι συμβατικές συγκρούσεις πιο εύφλεκτες, καθώς η πυρηνική σκιά βαραίνει κάθε κλιμακούμενο στάδιο.

Η ανανεωμένη αίσθηση επείγοντος αντικατοπτρίζει επίσης μια ευρύτερη παγκόσμια μετατόπιση. Ο ανταγωνισμός εξοπλισμών εντείνεται πολύ πέρα από τη Μέση Ανατολή. Η αποδυνάμωση των μηχανισμών ελέγχου εξοπλισμών, η κανονικοποίηση των κυρώσεων ως εργαλείου στρατηγικού εξαναγκασμού και η επανεμφάνιση λογικών τύπου «μπλοκ» σε πολλαπλά μέτωπα ενισχύουν την εντύπωση ότι η αυτοσυγκράτηση δεν επιβραβεύεται πλέον. Για την Τουρκία — ένα κράτος που θεωρεί τον εαυτό του υπερβολικά ισχυρό για να είναι απλός πελάτης και ταυτόχρονα υπερβολικά εκτεθειμένο για να είναι πλήρως αυτόνομο — ο πειρασμός είναι η αναζήτηση μοχλών ισχύος που δεν μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο διαπραγμάτευσης. Η πυρηνική «λανθάνουσα ικανότητα», ακόμη και χωρίς την κατοχή πραγματικής βόμβας, μπορεί να λειτουργήσει ως στρατηγικό διαπραγματευτικό χαρτί.

Ωστόσο, το άλμα από τη φιλοδοξία στην επιχειρησιακή δυνατότητα δεν είναι απλό. Η Τουρκία διαθέτει σημαντικά στοιχεία για την ανάπτυξη ενός σοβαρού πολιτικού πυρηνικού προφίλ, και οι δυνατότητες αυτές επηρεάζουν τις αντιλήψεις. Η χώρα έχει επενδύσει σε ανθρώπινο δυναμικό στον τομέα της πυρηνικής μηχανικής και έχει αναπτύξει ένα οικοσύστημα ερευνητικών ιδρυμάτων, εκπαιδευτικών και πειραματικών αντιδραστήρων, επιταχυντικών εγκαταστάσεων και εφαρμογών πυρηνικής ιατρικής.

Πιο εμφανές παράδειγμα αποτελεί το έργο του πυρηνικού σταθμού στο Άκουγιου, σε συνεργασία με τη Ρωσία, το οποίο λειτουργεί ως μηχανισμός εκπαίδευσης και θεσμικής συσσώρευσης εμπειρίας, παρότι η μεταφορά τεχνολογίας είναι περιορισμένη και το έργο παραμένει ενταγμένο σε ένα πλαίσιο εξωτερικής εξάρτησης.

Η Τουρκία επισημαίνει επίσης το εγχώριο δυναμικό σε φυσικούς πόρους, συμπεριλαμβανομένου του ουρανίου και ιδίως του θορίου, το οποίο συχνά παρουσιάζεται ως μακροπρόθεσμο στρατηγικό πλεονέκτημα. Τα αποθέματα φυσικών πόρων δεν μεταφράζονται αυτομάτως σε ικανότητα κατασκευής όπλων, μειώνουν όμως ένα σημαντικό εμπόδιο: την ανάγκη για διαρκείς και ευάλωτες εφοδιαστικές αλυσίδες. Ως εκ τούτου, η Τουρκία μπορεί πειστικά να παρουσιαστεί ως κράτος που, εάν το επέλεγε, θα μπορούσε να μεταβεί από μια ειρηνική πυρηνική επάρκεια σε μια λανθάνουσα στάση πυρηνικού εξοπλισμού.

Το πραγματικό σημείο συμφόρησης δεν είναι απλώς υλικό. Είναι πολιτικό και νομικό. Η Τουρκία είναι συμβαλλόμενο μέρος στη Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT) και λειτουργεί εντός ενός πλέγματος διεθνών δεσμεύσεων που θα καθιστούσε ένα ανοιχτό πρόγραμμα πυρηνικών όπλων εξαιρετικά δαπανηρό. Μια αποχώρηση από τη Συνθήκη ή σοβαρές παραβιάσεις θα πυροδοτούσαν σχεδόν βέβαια εκτεταμένες κυρώσεις, διπλωματική απομόνωση και ρήξη με βασικούς οικονομικούς εταίρους. Σε αντίθεση με κράτη που έχουν προσαρμόσει τις οικονομίες τους σε συνθήκες μακροχρόνιας πολιορκίας, η Τουρκία είναι βαθιά ενσωματωμένη στο παγκόσμιο εμπόριο, τις χρηματοπιστωτικές ροές και τις εφοδιαστικές αλυσίδες. Το βραχυπρόθεσμο σοκ μιας κρίσης διάδοσης θα ήταν σοβαρό — και η Άγκυρα το γνωρίζει.

Γι’ αυτό, το πιθανότερο σενάριο, εάν η Τουρκία κινούνταν ποτέ προς αυτή την κατεύθυνση, δεν θα ήταν μια θεαματική και δημόσια επιτάχυνση. Θα ήταν μια προσεκτική, αμφίσημη στρατηγική που θα διεύρυνε τη «λανθάνουσα ικανότητα» (latency), διατηρώντας παράλληλα περιθώριο διπλωματικών ελιγμών. Η λανθάνουσα ικανότητα μπορεί να σημαίνει επενδύσεις σε τεχνογνωσία, σε υποδομές διττής χρήσης, σε πυραυλικά και διαστημικά προγράμματα που θα μπορούσαν να προσαρμοστούν, καθώς και σε επιλογές κύκλου καυσίμου που παραμένουν δικαιολογήσιμες σε πολιτικό πλαίσιο. Μπορεί επίσης να σημαίνει καλλιέργεια εξωτερικών σχέσεων που συντομεύουν τους χρονικούς ορίζοντες χωρίς να αφήνουν σαφή ίχνη.

Σε αυτό το σημείο η συζήτηση καθίσταται ακόμη πιο ευαίσθητη, διότι ο κίνδυνος διάδοσης δεν αφορά μόνο το τι μπορεί να κατασκευάσει ένα κράτος, αλλά και το τι μπορεί να λάβει. Η Μέση Ανατολή στοιχειώνεται επί δεκαετίες από το ενδεχόμενο μυστικών μεταφορών τεχνολογίας — είτε μέσω μαύρων αγορών, είτε μέσω κρατικής υποστήριξης στο παρασκήνιο, είτε μέσω άτυπων ρυθμίσεων ασφάλειας.

Τους τελευταίους μήνες, η συζήτηση γύρω από το Pakistan έχει καταστεί ιδιαίτερα επίκαιρη, όχι μόνο επειδή πρόκειται για μία από τις ελάχιστες μουσουλμανικές χώρες με πυρηνικά όπλα, αλλά και επειδή το Ισλαμαμπάντ διατηρεί ιστορικά στενούς δεσμούς ασφάλειας με μοναρχίες του Κόλπου.

Η Saudi Arabia έχει επανειλημμένα διαμηνύσει ότι δεν θα αποδεχθεί μια περιφερειακή ισορροπία στην οποία μόνο το Iran διαθέτει πυρηνικό όπλο. Σαουδάραβες αξιωματούχοι έχουν κατά καιρούς υπονοήσει ότι, εάν το Ιράν αποκτήσει βόμβα, το Ριάντ θα αισθανθεί υποχρεωμένο να το εξισορροπήσει για λόγους ασφάλειας. Οι δηλώσεις αυτές δεν αποτελούν απόδειξη ενεργού προγράμματος όπλων, συνιστούν όμως πολιτική προετοιμασία: διαμορφώνουν προσδοκίες και κανονικοποιούν την ιδέα ότι η διάδοση μπορεί να παρουσιαστεί ως αμυντική και όχι αποσταθεροποιητική πράξη.

Παράλληλα, στον περιφερειακό λόγο έχουν διατυπωθεί ασυνήθιστα ρητές αναφορές σε ενδεχόμενες ρυθμίσεις πυρηνικής προστασίας, συμπεριλαμβανομένων επιχειρημάτων ότι το Πακιστάν θα μπορούσε, υπό ορισμένες συνθήκες, να επεκτείνει μια μορφή αποτρεπτικής «ομπρέλας» στη Σαουδική Αραβία. Ακόμη και όταν τέτοιες αναφορές έχουν εν μέρει επικοινωνιακό χαρακτήρα, υπογραμμίζουν ότι η στρατηγική συζήτηση στην περιοχή μετατοπίζεται από το ταμπού στον σχεδιασμό σεναρίων έκτακτης ανάγκης.

Μόλις ανοίξει αυτή η «πόρτα», η Τουρκία εισέρχεται αναπόφευκτα στη φαντασία των περιφερειακών ισορροπιών. Η Τουρκία, το Πακιστάν και η Σαουδική Αραβία συνδέονται μέσω επικαλυπτόμενων συνεργασιών άμυνας και πολιτικού συντονισμού, ενώ αναλυτές συζητούν όλο και συχνότερα την ανάδυση ευέλικτων σχημάτων ασφάλειας που λειτουργούν παράλληλα ή εν μέρει εκτός των επίσημων δυτικών πλαισίων. Η ιδέα ότι τεχνολογία, τεχνογνωσία ή εγγυήσεις αποτροπής θα μπορούσαν να κυκλοφορούν εντός τέτοιων δικτύων αποτελεί εφιαλτικό σενάριο για τα καθεστώτα μη διάδοσης, διότι συμπιέζει τους χρόνους και μειώνει τη διαφάνεια από την οποία εξαρτώνται οι διεθνείς μηχανισμοί επιτήρησης.

Για την Άγκυρα, αυτό δημιουργεί ταυτόχρονα ευκαιρίες και κινδύνους. Η ευκαιρία έγκειται στο ότι η Τουρκία θα μπορούσε να ενισχύσει την αποτρεπτική της θέση χωρίς να επωμιστεί το πλήρες κόστος μιας ανοιχτής ανάπτυξης πυρηνικών όπλων. Ο κίνδυνος είναι ότι θα μπορούσε να παγιδευτεί σε μια αλυσιδωτή διάδοση την οποία δεν θα μπορεί να ελέγξει, προκαλώντας ταυτόχρονα δυτική αντίδραση που θα αναδιαμορφώσει την οικονομία και τις συμμαχίες της.

Εδώ ακριβώς το ζήτημα αποκτά βαθύτατα γεωπολιτική διάσταση. Μια πυρηνικά οπλισμένη Τουρκία δεν θα μεταμόρφωνε μόνο τη Μέση Ανατολή. Θα αναδιαμόρφωνε το ευρωπαϊκό περιβάλλον ασφάλειας και θα αμφισβητούσε τη λογική που διέπει εδώ και δεκαετίες τις σχέσεις της Άγκυρας με τη Δύση. Οι δυτικές πρωτεύουσες έχουν διαχειριστεί και περιορίσει την Τουρκία μέσω ενός μείγματος κινήτρων, θεσμικών δεσμών, αμυντικής συνεργασίας και πίεσης. Η συμμετοχή της Τουρκίας στο NATO, οι οικονομικοί της δεσμοί με την Ευρώπη και η παρουσία αμερικανικών πυρηνικών όπλων στο Ιντσιρλίκ, στο πλαίσιο των συμμαχικών ρυθμίσεων, αποτελούσαν στοιχεία ενός ευρύτερου στρατηγικού πλαισίου στο οποίο η Τουρκία θεωρούνταν «αγκυροβολημένη» στη Δύση, ακόμη και όταν ήταν πολιτικά δύσκολη.

Εάν η Τουρκία αποκτούσε δικά της πυρηνικά όπλα, αυτή η «αγκύρωση» θα αποδυναμωνόταν δραματικά. Η Άγκυρα θα αποκτούσε ένα επίπεδο στρατηγικής αυτονομίας που καμία απειλή κυρώσεων δεν θα μπορούσε πλήρως να εξουδετερώσει. Παράλληλα, θα αποκτούσε τη δυνατότητα ανάληψης μεγαλύτερων ρίσκων υπό την προστασία πυρηνικής αποτροπής — μια δυναμική που ανησυχεί τις δυτικές πρωτεύουσες, καθώς θα μπορούσε να ενθαρρύνει πιο συγκρουσιακή περιφερειακή συμπεριφορά. Οι διαφωνίες της Τουρκίας με δυτικούς εταίρους είναι ήδη έντονες, από την ενεργειακή πολιτική στην Ανατολική Μεσόγειο έως τη Συρία, τις αμυντικές προμήθειες και τα όρια της συμμαχικής αλληλεγγύης. Μια πυρηνική αποτροπή θα καθιστούσε αυτές τις διαφορές δυσκολότερα διαχειρίσιμες, καθώς η τελική κλιμακωτική υπεροχή δεν θα ανήκε πλέον αποκλειστικά στις παραδοσιακές πυρηνικές δυνάμεις.

Ταυτόχρονα, μια τουρκική βόμβα θα μπορούσε να επιταχύνει την απομάκρυνση της Τουρκίας από τη Δύση — όχι μόνο επειδή η Δύση θα αντιδρούσε με πίεση, αλλά και επειδή η ίδια η ανάπτυξη μιας τέτοιας ικανότητας θα συνιστούσε ιδεολογική δήλωση: ότι η Άγκυρα απορρίπτει μια ιεραρχία καθορισμένη από τη Δύση. Θα ήταν ο πιο δραματικός τρόπος με τον οποίο η Τουρκία θα δήλωνε ότι δεν αποδέχεται μια δευτερεύουσα θέση σε ένα σύστημα που θεωρεί υποκριτικό.

Τίποτα από αυτά δεν σημαίνει ότι η Τουρκία βρίσκεται στο κατώφλι παραγωγής πυρηνικού όπλου. Τα πολιτικά εμπόδια παραμένουν τεράστια και οι τεχνικές προκλήσεις θα ήταν σημαντικές, ιδίως εάν η Άγκυρα επιχειρούσε να αναπτύξει πλήρως αυτόνομες δυνατότητες υπό διεθνή επιτήρηση. Ένα αξιόπιστο πρόγραμμα όπλων απαιτεί εμπλουτισμό ουρανίου ή διαδρομή πλουτωνίου, εξειδικευμένη μηχανική, αξιόπιστο σχεδιασμό κεφαλής, αυστηρά καθεστώτα δοκιμών ή προηγμένες δυνατότητες προσομοίωσης, ασφαλές σύστημα διοίκησης και ελέγχου και μέσα παράδοσης ικανά να επιβιώσουν και να διαπεράσουν άμυνες. Η Τουρκία διαθέτει πυραυλικά προγράμματα που θεωρητικά θα μπορούσαν να προσαρμοστούν, αλλά η μετατροπή μιας περιφερειακής πυραυλικής δύναμης σε στιβαρή πυρηνική αρχιτεκτονική παράδοσης δεν είναι απλή υπόθεση.

Ο πιο άμεσος κίνδυνος δεν είναι ότι η Τουρκία θα εμφανίσει αιφνιδίως μια βόμβα, αλλά ότι η περιοχή οδεύει προς μια «εποχή κατωφλίου», στην οποία πολλαπλά κράτη καλλιεργούν την ικανότητα να καταστούν πυρηνικά σε σύντομο χρονικό διάστημα. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, οι κρίσεις καθίστανται πιο επικίνδυνες, διότι οι ηγέτες υποθέτουν τις χειρότερες προθέσεις και οι εξωτερικές δυνάμεις ενδέχεται να αισθάνονται πίεση να πλήξουν πρώτες αντί να αναμένουν. Η ειρωνεία είναι ότι ένα όπλο που προορίζεται να αποτρέψει την παρέμβαση μπορεί να αυξήσει την πιθανότητα παρέμβασης, εάν οι αντίπαλοι φοβηθούν ότι «ο χρόνος τελειώνει».

Η κλιμάκωση από τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ έναντι του Ιράν, σε συνδυασμό με τη λογική της κούρσας εξοπλισμών που διαχέεται τόσο στη Μέση Ανατολή όσο και παγκοσμίως, καθιστά αυτό το σπιράλ πιο πιθανό. Η αβεβαιότητα αποτελεί καύσιμο της διάδοσης, διότι πείθει τα κράτη ότι το μέλλον θα είναι πιο επικίνδυνο από το παρόν και ότι η αναμονή συνιστά στρατηγικό σφάλμα.

Η ρητορική της Τουρκίας, επομένως, πρέπει να αναγνωστεί τόσο ως προειδοποίηση όσο και ως απειλή. Η Άγκυρα διαμηνύει ότι μια επιλεκτική και βασισμένη στη χρήση ισχύος προσέγγιση στο ιρανικό πυρηνικό ζήτημα θα μπορούσε να πυροδοτήσει αλυσιδωτή αντίδραση. Παράλληλα, διαμηνύει στους περιφερειακούς ανταγωνιστές της ότι δεν θα αποδεχθεί ένα μέλλον στο οποίο θα είναι στρατηγικά εκτεθειμένη σε μια γειτονιά όπου άλλοι διαθέτουν την «ύστατη ασφάλεια».

Η τραγικότητα έγκειται στο ότι ακριβώς έτσι αποδομούνται οι πυρηνικές τάξεις. Δεν καταρρέουν όταν ένα κράτος ξυπνά και αποφασίζει να ρισκάρει. Καταρρέουν όταν πολλαπλά κράτη καταλήγουν ταυτόχρονα στο συμπέρασμα ότι οι υφιστάμενοι κανόνες δεν τα προστατεύουν πλέον και ότι η αποτροπή — όσο επικίνδυνη κι αν είναι — αποτελεί το μοναδικό διαθέσιμο υποκατάστατο. Σε μια σταθερή περιοχή, ένα τέτοιο συμπέρασμα θα μπορούσε να αναχαιτιστεί. Στη Μέση Ανατολή, όπου οι πόλεμοι αλληλοεπικαλύπτονται, οι συμμαχίες μεταβάλλονται και η εμπιστοσύνη είναι σπάνια, μπορεί ταχύτατα να καταστεί κυρίαρχη αντίληψη.

Εάν ο στόχος είναι να αποτραπεί μια περιφερειακή πυρηνική αλυσιδωτή αντίδραση, η πρώτη προϋπόθεση είναι να αποκατασταθεί η αξιοπιστία της ιδέας ότι οι κανόνες ισχύουν για όλους και ότι η ασφάλεια μπορεί να επιτευχθεί χωρίς υπέρβαση του πυρηνικού κατωφλίου. Αυτό σημαίνει αποκλιμάκωση της έντασης γύρω από το Ιράν, αλλά και αντιμετώπιση των βαθύτερων ασυμμετριών που καθιστούν το σύστημα, στα μάτια φιλόδοξων μεσαίων δυνάμεων, μη νομιμοποιημένο και άδικο.

Χωρίς αυτή τη διόρθωση, η τουρκική συζήτηση περί πυρηνικών δεν θα παραμείνει θεωρητική. Θα ενταχθεί σε έναν ευρύτερο περιφερειακό επαναϋπολογισμό ισχύος — έναν επαναπροσδιορισμό που ενέχει τον κίνδυνο να μετατρέψει μια ήδη ασταθή περιοχή σε πυρηνικοποιημένη αρένα, όπου κάθε κρίση θα φέρει μαζί της το ενδεχόμενο καταστροφής.

Russia Today

17 Φεβρουαρίου 2026

counterpunch.org

Michel DeGraff

Φωτογραφία: Nathaniel St. Clair

«Το αντι-ισραηλινό αίσθημα δεν συνιστά, χωρίς περαιτέρω στοιχεία, αντισημιτικό λόγο.»

Η φράση αυτή — την οποία επικαλέστηκε ο Ομοσπονδιακός Δικαστής των ΗΠΑ Richard G. Stearns στη Βοστώνη — βρίσκεται στον πυρήνα της δικαστικής απόφασης της 5ης Ιανουαρίου 2026, με την οποία απορρίφθηκαν οι ομοσπονδιακές αξιώσεις εις βάρος μου στην υπόθεση Sussman κατά MIT. Οι ενάγοντες υποστήριξαν ότι η διδασκαλία μου και η φιλοπαλαιστινιακή μου δράση στο Massachusetts Institute of Technology (MIT) συνιστούσαν αντισημιτισμό, παρενόχληση, συκοφαντική δυσφήμιση και αντίποινα κατά Εβραίων και Ισραηλινών φοιτητών και εργαζομένων, καθώς και ότι το MIT τα ανεχόταν παρανόμως.

Η απόφαση του Δικαστή Stearns έχει σημασία ακριβώς για όσα έκανε — και για όσα δεν έκανε. Στο στάδιο εξέτασης αιτήματος απόρριψης (motion to dismiss), το δικαστήριο απλώς θεωρεί, χάριν συζήτησης, ότι οι ισχυρισμοί — ακόμη και αν είναι συκοφαντικοί — είναι αληθείς και αποφαίνεται μόνο ως προς το αν συγκροτούν νομικά βάσιμη αξίωση, χωρίς διερεύνηση πραγματικών περιστατικών ή κρίση αξιοπιστίας. Επομένως, αναφορές στην απόφαση σε «παρενόχληση», «βαθιά ανησυχητική» ή «αποκρουστική» συμπεριφορά αντανακλούν, στην καλύτερη περίπτωση, αυτή τη δικονομική παραδοχή περί των ισχυρισμών ή, στη χειρότερη, υποδηλώνουν λανθάνουσες προκαταλήψεις — όχι δικαστική διαπίστωση της αλήθειάς τους.

Ακόμη και υπό αυτή την, ευνοϊκή για τους ενάγοντες, παραδοχή, το δικαστήριο έκρινε ότι οι ομοσπονδιακές αξιώσεις δεν πληρούσαν τα απαιτούμενα νομικά κριτήρια. Για να καταλήξει στο συμπέρασμα αυτό, επικαλέστηκε δεσμευτικό νομολογιακό προηγούμενο του Πρώτου Ομοσπονδιακού Εφετείου στην υπόθεση Stand With Us κατά MIT, το οποίο απέρριψε την αντίληψη ότι η πολιτική αντίθεση προς το Ισραήλ συνιστά αυτομάτως αντισημιτισμό.

Η διάκριση αυτή θα έπρεπε να είναι αυτονόητη· ωστόσο, διαβρώνεται σταδιακά τόσο στην ανώτατη εκπαίδευση όσο και στον δημόσιο βίο. Όλο και συχνότερα, ο όρος «αντισημιτισμός» απογυμνώνεται από το νόημά του, χρησιμοποιούμενος ως γενικός χαρακτηρισμός για κάθε λόγο επικριτικό προς το Ισραήλ — συχνά μέσω διευρυμένων ορισμών που συγχέουν μια ρατσιστική πολιτική ιδεολογία με μια θρησκευτική ταυτότητα, όπως συμβαίνει με τον «λειτουργικό ορισμό του αντισημιτισμού» της International Holocaust Remembrance Alliance (IHRA).

Ακαδημαϊκοί, όπως η Sahara Aziz, προειδοποιούν ότι ο ορισμός της IHRA αποσκοπεί στη φίμωση λόγου προστατευόμενου από την Πρώτη Τροπολογία του Συντάγματος των ΗΠΑ σχετικά με το Ισραήλ και την Παλαιστίνη. Ο Ισραηλινός εβραϊκής καταγωγής φιλόσοφος Adi Ophir έχει περιγράψει αυτού του είδους τον εργαλειακό ορισμό ως τον «ρητορικό Σιδηρού Θόλο» του Ισραήλ.

Υπό έντονη φιλοϊσραηλινή πίεση — συμπεριλαμβανομένης αγωγής από το Louis D. Brandeis Center for Human Rights Under Law, το οποίο συγκαταλέγεται μεταξύ των εναγόντων στην υπόθεση Sussman κατά MIT — το Harvard University υιοθέτησε τον ορισμό της International Holocaust Remembrance Alliance (IHRA), προκαλώντας επικρίσεις από προσωπικότητες όπως ο Kenneth Roth. Όταν αυτοί οι ορισμοί διοχετεύονται σε υποδομές «doxxing» και μαύρων λιστών όπως το Canary Mission, το αποτέλεσμα είναι προβλέψιμο: η πολιτική κριτική αντιμετωπίζεται ως λόγος μίσους βασισμένος σε ταυτότητα.

Οι συνέπειες αυτού του «ρητορικού Σιδηρού Θόλου» περιλαμβάνουν σιωπή που υπαγορεύεται από τον φόβο και (αυτο-)λογοκρισία — ακόμη και σε ιδρύματα όπως το Massachusetts Institute of Technology, όπου η πρότασή μου για Σεμινάριο του Φθινοπώρου 2024 με τίτλο «Γλώσσα και γλωσσολογία για την αποαποικιοποίηση και την απελευθέρωση στην Αϊτή, την Παλαιστίνη και το Ισραήλ» απορρίφθηκε από το Τμήμα Γλωσσολογίας, παρότι η αποστολή του MIT περιλαμβάνει την «προαγωγή της γνώσης». Ακόμη και το MIT OpenCourseWare, του οποίου το σύνθημα είναι «Ξεκλειδώνοντας τη Γνώση», καταλήγει να «κλειδώνει» τη γνώση όταν πρόκειται για την Παλαιστίνη — όπως συνέβη με τα βίντεο της Σειράς Ομιλιών του Φθινοπώρου 2024 που προέκυψε από το σεμινάριο το οποίο απορρίφθηκε.

Αυτό το σύστημα καταστολής αξιοποιεί την απειλή ακαδημαϊκών κυρώσεων (όπως αναστολή φοίτησης ή αποβολή), απέλασης και ακόμη και αγωγών — ορισμένες εκ των οποίων βασίζονται σε αποδεδειγμένα ψευδείς κατηγορίες — για να λειτουργήσει. Οι ισχυρισμοί διακινούνται ως να ήταν γεγονότα, ακόμη και στο Κογκρέσο. Φήμες πλήττουν υπολήψεις και βίζες ανακαλούνται πριν ελεγχθούν τα αποδεικτικά στοιχεία. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, κατά τον συγγραφέα, αποτελεί η χρήση από την κυβέρνηση Τραμπ φιλοϊσραηλινών ιστοσελίδων «doxxing» όπως το Canary Mission, κατά παράβαση — όπως υποστηρίζει — των δικαιωμάτων της Πρώτης Τροπολογίας. Έτσι ερμηνεύεται και η σιωπή παθητικών παρατηρητών, συμπεριλαμβανομένων «προοδευτικών» συναδέλφων που, κατά την άποψή του, παρακολουθούν χωρίς αντίρρηση τη γενοκτονία των Παλαιστινίων στη Γάζα. Αυτοί είναι οι «Progressives Except for Palestine» («Προοδευτικοί πλην Παλαιστίνης») — ή «PEPs», όρος που προέρχεται από το βιβλίο Notes on Resistance των Noam Chomsky και David Barsamian.

Η δικαστική απόφαση δεν αρνείται ότι ο αντισημιτισμός υφίσταται ούτε ότι πρέπει να αντιμετωπίζεται. Απορρίπτει όμως κάτι διαφορετικό: την ολοένα συχνότερη πρακτική να θεωρείται η κριτική προς το Ισραήλ εκ προοιμίου αντισημιτική — μια κατηγορία που μπορεί να ενεργοποιήσει έρευνες, πειθαρχικές διαδικασίες, αγωγές και δημόσια διαπόμπευση. Αυτή η εννοιολογική ολίσθηση έχει καταστεί εργαλείο περιορισμού της συζήτησης γύρω από τη γενοκτονία στην Παλαιστίνη — συχνά υπό το πρόσχημα της καταπολέμησης του μίσους. Το αποτέλεσμα είναι ένας συρρικνωμένος πανεπιστημιακός διάλογος, όπου ορισμένες απόψεις αντιμετωπίζονται εκ των προτέρων ως ιδιαιτέρως ύποπτες.

Η δική μου θέση είναι απλή: ο Σιωνισμός είναι ένα σύγχρονο πολιτικό εγχείρημα· ο Ιουδαϊσμός και η εβραϊκή ταυτότητα αποτελούν μια θρησκεία χιλιετιών και ένα πλούσιο φάσμα ταυτοτήτων. Η εξομοίωσή τους διαγράφει τους αντισιωνιστές Εβραίους και ενισχύει τον κακόπιστο ισχυρισμό ότι τα παλαιστινιακά αιτήματα για ίσα δικαιώματα συνιστούν αυτομάτως μίσος και επίθεση κατά των Εβραίων και της εβραϊκής ταυτότητας. Παράλληλα, συσκοτίζει τον ρόλο του χριστιανικού Σιωνισμού και άλλων μη εβραϊκών ρευμάτων σιωνισμού. Μπορούμε — και οφείλουμε — να καταπολεμήσουμε τον αντισημιτισμό χωρίς να μετατρέπουμε αυτόν τον αγώνα σε πρόσχημα αστυνόμευσης του πολιτικού λόγου. (Έχω αναπτύξει εκτενέστερα τα επιχειρήματα αυτά σε άρθρο μου στην εφημερίδα φοιτητών του MIT, The Tech, με τίτλο «Έκκληση για θάρρος απέναντι στην άνοδο του φασισμού, του αντισημιτισμού και του αντιπαλαιστινιακού ρατσισμού και της γενοκτονίας».)

Τι σημαίνουν όλα αυτά για φοιτητές, διοικητικό προσωπικό και μέλη ΔΕΠ;

Ας εξετάσουμε την περίπτωση του Prahlad Iyengar, υποψήφιου διδάκτορα, τον οποίο το Massachusetts Institute of Technology απέβαλε τον Οκτώβριο του 2025 έπειτα από φιλοϊσραηλινή εκστρατεία πίεσης που είχε ξεκινήσει έναν χρόνο νωρίτερα από τον πρόεδρο της MIT Israel Alliance και τον πρόεδρο του Grad Hillel. Στόχος τους ήταν το ακαδημαϊκό του δοκίμιο με τίτλο «On Pacifism», που δημοσιεύθηκε στο φοιτητικό έντυπο Written Revolution. Η εκστρατεία κλιμακώθηκε από διαδικτυακές καταγγελίες σε εσωτερικές πειθαρχικές διαδικασίες, οι οποίες κινήθηκαν από τον τότε αντιπρόεδρο του Hillel, ενεργώντας ως Κοσμήτορας Φοιτητικής Ζωής. Η ποινή που επιβλήθηκε στον Iyengar, τον Οκτώβριο του 2025, ήταν η αποβολή — η αυστηρότερη δυνατή κύρωση στο MIT — παρά τις επιστολές που ζητούσαν αυτοσυγκράτηση και τήρηση της δέουσας διαδικασίας από οργανισμούς όπως το FIRE, το παράρτημα της AAUP στο MIT, το MIT Council on Academic Freedom και η Middle East Studies Association.

Ανεξάρτητα από το αν κάποιος συμφωνεί ή διαφωνεί με το επιχείρημα του Iyengar, η αποβολή για τη δημοσίευση ενός ακαδημαϊκού δοκιμίου ισοδυναμεί — κατά τον συγγραφέα — με παραβίαση της Πρώτης Τροπολογίας και αποτελεί παράδειγμα αυτού που η Palestine Legal έχει περιγράψει ως «εξαίρεση της Παλαιστίνης» στην ελευθερία της έκφρασης: δηλαδή, τη μεταχείριση της φιλοπαλαιστινιακής συνηγορίας ως εκτός των ορίων της ελεύθερης έκφρασης.

Η αποβολή του Iyengar αναδεικνύει, επίσης, ανησυχητικά θεσμικά δύο μέτρα και δύο σταθμά. Στις υποθέσεις Stand With Us κατά MIT και Sussman κατά MIT, το MIT επικαλέστηκε την Πρώτη Τροπολογία προς υπεράσπισή του — και το έπραξε επιτυχώς στην πρώτη υπόθεση το 2025. Πιο πρόσφατα, στις 25 Ιανουαρίου 2026, στη «Δέκατη Πέμπτη Ένστασή» του στην υπόθεση Sussman κατά MIT, το MIT υποστήριξε ότι οι αξιώσεις του ενάγοντος «John Doe» αποκλείονται στον βαθμό που επιδιώκουν να υποχρεώσουν το MIT, μέσω ομοσπονδιακού ή πολιτειακού δικαίου, να απαγορεύσει ή να τιμωρήσει λόγο προστατευόμενο από την Πρώτη Τροπολογία. Ωστόσο, αυτός ακριβώς ο «προστατευόμενος λόγος» ήταν, κατά τον συγγραφέα, που το MIT δεν προστάτευσε όταν απέβαλε τον Iyengar στις 8 Οκτωβρίου 2025 για τη δημοσίευση του δοκιμίου του.

Επιπλέον, στην υπόθεση Sussman κατά MIT, ο «Καθηγητής Roe» (ψευδώνυμο), κατά του οποίου ο «John Doe» διατύπωσε κατηγορίες περί αντισημιτισμού, βρισκόταν σε θέση εξουσίας έναντι του Doe ως μεταδιδακτορικού συνεργάτη στο εργαστήριό του. Αντιθέτως, ο Iyengar, υποψήφιος διδάκτορας, αποβλήθηκε αφού ο πρόεδρος του Grad Hillel και ο πρόεδρος της MIT Israel Alliance τον κατηγόρησαν ως «εγχώριο τρομοκράτη» για την άσκηση των δικαιωμάτων του βάσει της Πρώτης Τροπολογίας.

Κατά τον συγγραφέα, το MIT, μέσα από αυτή τη νομική «ακροβασία», επιδιώκει αφενός να προστατεύσει τα δικαιώματα του Καθηγητή Roe βάσει της Πρώτης Τροπολογίας και αφετέρου να επιβάλει τη μέγιστη δυνατή κύρωση σε έναν φοιτητή με σαφώς μικρότερη θεσμική ισχύ για την άσκηση των ίδιων δικαιωμάτων. Ο συγγραφέας αναφέρει επίσης ότι υπέστη διακρίσεις όταν το MIT — κατά τον ισχυρισμό του — λογόκρινε τη διδασκαλία του σχετικά με την Παλαιστίνη, μείωσε τον μισθό του και τον απομάκρυνε από το Τμήμα Γλωσσολογίας, κατά παράβαση δικαιωμάτων που προστατεύονται από τη νομοθεσία της Μασαχουσέτης.

Η επιλεκτική εφαρμογή κανόνων, υποστηρίζει, μετατρέπει την «καταπολέμηση του αντισημιτισμού» σε πρόσχημα για την καταστολή λόγου σχετικού με την Παλαιστίνη.

Υπάρχει και ένα ακόμη ζήτημα στη διαδικασία πειθαρχικού ελέγχου του MIT που δημιουργεί ένταση με τη θέση του Δικαστή Richard G. Stearns περί διάκρισης μεταξύ αντι-ισραηλινού αισθήματος και αντισημιτισμού. Το MIT, σύμφωνα με το κείμενο, επέτρεψε στην ηγεσία του Hillel — μιας ρητά σιωνιστικής οργάνωσης — να διαδραματίσει κεντρικό ρόλο στις πειθαρχικές διαδικασίες εις βάρος φιλοπαλαιστινίων φοιτητών που διαμαρτύρονταν για τις ενέργειες του Ισραήλ στη Γάζα. Κατά τον συγγραφέα, μια τέτοια σύγκρουση συμφερόντων ενσωματώνει αντιπαλαιστινιακές διακρίσεις στον πυρήνα της πειθαρχικής δομής.

Η διαδικασία που οδήγησε στην αποβολή του Iyengar ξεκίνησε από τον Will Sussman, τότε πρόεδρο του Grad Hillel. Ο Sussman, σύμφωνα με το άρθρο, έχει επανειλημμένα εξισώσει την κριτική προς το Ισραήλ με αντισημιτισμό, τόσο στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης όσο και στη δικαστική προσφυγή του κατά του συγγραφέα και του MIT.

Σε πρόσφατη ανακοίνωση της υποψηφιότητάς του για τη Συνέλευση της Πολιτείας της Νέας Υόρκης, ο Sussman δεσμεύθηκε να πει «όχι» στον Zohran Mamdani και στον αντισημιτισμό. Άρθρο της εφημερίδας The Algemeiner, που καλύπτει θετικά την υποψηφιότητά του, χαρακτηρίζει «αντισημιτική» την αντίθεση του Mamdani στον ορισμό της IHRA και τη στήριξή του στο κίνημα Boycott Divestment Sanctions (BDS) υπέρ της παλαιστινιακής απελευθέρωσης. Ο ίδιος ο Sussman φέρεται να θεωρεί τον Mamdani «απειλή για την εβραϊκή κοινότητα». Παράλληλα, ο σύμμαχός του στο Κογκρέσο, Tim Walberg, καταδίκασε το BDS ως «αντισημιτικό» σε επιστολή του τον Δεκέμβριο του 2025 προς το MIT, διαμαρτυρόμενος για την αποχώρηση καθηγητή του MIT από συνεργασία με το Υπουργείο Άμυνας του Ισραήλ.

Τα δικαστήρια δεν μπορούν, από μόνα τους, να αναχαιτίσουν αυτή τη γενικευμένη εκστρατεία κατά των δικαιωμάτων μας βάσει της Πρώτης Τροπολογίας και κατά του κινήματος Boycott Divestment Sanctions (BDS), υπό το πρόσχημα της «καταπολέμησης του αντισημιτισμού», όπως συνέβη στην υπόθεση Sussman κατά MIT και στις επιστολές της Επιτροπής Παιδείας και Εργασίας της Βουλής των Αντιπροσώπων προς το Massachusetts Institute of Technology. Ωστόσο, η δικαστική σαφήνεια μπορεί να βοηθήσει τα πανεπιστήμια να επαναπροσδιορίσουν τη στάση τους. Η απόφαση του Δικαστή Richard G. Stearns — και το δεσμευτικό προηγούμενο του Πρώτου Ομοσπονδιακού Εφετείου στο οποίο παραπέμπει — υπογραμμίζει τρεις αρχές που τα ιδρύματα οφείλουν να θεωρούν αδιαπραγμάτευτες: οι καταγγελίες δεν είναι γεγονότα· η πολιτική κριτική προς το Ισραήλ δεν συνιστά, αφ’ εαυτής, αντισημιτισμό· και τα δικαιώματα της Πρώτης Τροπολογίας υπερισχύουν αβάσιμων επικλήσεων του Τίτλου VI. Το MIT και άλλα ιδρύματα πρέπει να εφαρμόζουν αυτές τις αρχές με συνέπεια και με ουσιαστικές εγγυήσεις δέουσας διαδικασίας. Εν τω μεταξύ, ακόμη και ειδικοί εισηγητές του ΟΗΕ έχουν απευθυνθεί στον πρόεδρο του MIT προειδοποιώντας για παραβιάσεις της ελευθερίας λόγου των φοιτητών.

Οι πιέσεις της λεγόμενης «Εξαίρεσης της Παλαιστίνης» δεν περιορίζονται στον πανεπιστημιακό χώρο. Ήδη αναφέρθηκε η πολιτική συμμαχία του Will Sussman με τον βουλευτή Tim Walberg, πρόεδρο της Επιτροπής Παιδείας και Εργασίας της Βουλής (HCEW). Οι πολιτικοί αυτοί παράγοντες επιχείρησαν να ορίσουν τα «αντισημιτικά περιστατικά» τόσο ευρέως ώστε να συμπεριλάβουν σε αυτά την αντίθεση προς το Ισραήλ, τον Σιωνισμό και τους Σιωνιστές — μια προσέγγιση που έρχεται σε αντίθεση με τη δικαστική επιμονή στη διάκριση μεταξύ «αντι-ισραηλινού αισθήματος» και «αντισημιτικού λόγου». Οι προαναφερθείσες επιστολές του Κογκρέσου προς το MIT, τον Μάρτιο του 2024 και τον Δεκέμβριο του 2025, καταδεικνύουν πώς αυτή η σύγχυση μπορεί να υιοθετηθεί και να ενισχυθεί από το ίδιο το κράτος, θέτοντας φοιτητές και εργαζομένους σε κίνδυνο μέσω της εξίσωσης της φιλοπαλαιστινιακής συνηγορίας με λόγο μίσους.

Όταν οι κατηγορίες περί αντισημιτισμού εργαλειοποιούνται, όλοι ζημιώνονται. Οι Εβραίοι φοιτητές δικαιούνται προστασία από πραγματικό αντισημιτισμό — όχι από διαδηλώσεις κατά της γενοκτονίας, ορισμένες από τις οποίες ηγούνται αντισιωνιστές Εβραίοι φοιτητές, όπως η ομάδα MIT Jews for Collective Liberation. Οι Παλαιστίνιοι φοιτητές και οι σύμμαχοί τους — συμπεριλαμβανομένου του γράφοντος — που διαμαρτύρονται για τη γενοκτονία στη Γάζα, δικαιούνται προστασία από πραγματικό αντιπαλαιστινιακό ρατσισμό και διακρίσεις λόγω συσχέτισης, οι οποίες, κατά τον συγγραφέα, απειλούν καριέρες και την ευημερία των ίδιων και των οικογενειών τους. Οι μαύροι, καστανοί και ΛΟΑΤΚΙ+ φοιτητές, καθώς και άλλες φυλετικοποιημένες και μειονοτικές ομάδες, δικαιούνται προστασία από κάθε μορφή ρατσισμού.

Αυτές οι δεσμεύσεις είναι συμβατές με μια ισχυρή κουλτούρα ελευθερίας του λόγου — μάλιστα εξαρτώνται από αυτήν — διότι τα πανεπιστήμια δεν μπορούν να διαγνώσουν ούτε να αποδομήσουν το μίσος εάν πρώτα φιμώσουν την έρευνα και τη διαφωνία. Το «μίσος», άλλωστε, δεν φέρει ετικέτα στο μανίκι του. Μόνο μέσω της διερεύνησης και της συζήτησης μπορούμε να εντοπίσουμε ποιος μισεί ποιον και με ποιον σκοπό. Αυτό ακριβώς αποτελεί αντικείμενο μαθημάτων που διδάσκω επί δεκαετίες στο MIT, όπως τα «Black Matters» και «Κρεολικές γλώσσες και ταυτότητες της Καραϊβικής», στο πλαίσιο της μελέτης του αντιμαύρου ρατσισμού στις Ηνωμένες Πολιτείες και στην Καραϊβική.

Η απόφαση του Δικαστή Richard G. Stearns στην υπόθεση Sussman κατά MIT, επιβεβαιώνοντας μια κρίσιμη διάκριση μεταξύ αντισιωνισμού και αντισημιτισμού, συνιστά ένα σημαντικό θετικό προηγούμενο: μια νομική ασπίδα στην οποία φοιτητές και μέλη ΔΕΠ σε κάθε πανεπιστήμιο των ΗΠΑ μπορούν πλέον να στηριχθούν για να υπερασπιστούν τον νόμιμο πολιτικό λόγο έναντι αβάσιμων κατηγοριών περί αντισημιτισμού.

Ποια διδάγματα οφείλουν να αντλήσουν το MIT και τα λοιπά ακαδημαϊκά ιδρύματα;

Πρώτον, ακρίβεια. Όπως κατέδειξε το δικαστήριο, τα πανεπιστήμια οφείλουν να πάψουν να μετατρέπουν αμφισβητούμενη πολιτική κριτική σε ενοχή βάσει ταυτότητας μέσω ορισμών. Η αγωγή Sussman κατά MIT αποτελεί χαρακτηριστική μελέτη περίπτωσης αυτής της σύγχυσης στο οπλοστάσιο της λεγόμενης «lawfare». Κατά τον συγγραφέα, η στόχευση ήταν ο εκφοβισμός και η φίμωση. Η δικαστική του νίκη αποδεικνύει, όπως υποστηρίζει, ότι η αντίσταση είναι δυνατή — με πίστη στις αϊτινές παροιμίες «Twou manti pa fon» («Οι τρύπες όπου κρύβεται το ψέμα δεν είναι βαθιές» ή, κατά τα λόγια του Martin Luther King, «κανένα ψέμα δεν ζει για πάντα») και «Verite se kon lwil nan dlo» («Η αλήθεια είναι σαν το λάδι στο νερό» — πάντα αναδύεται).

Δεύτερον, διαδικασία. Οι πειθαρχικές αποφάσεις πρέπει να βασίζονται σε αποδεικτικά στοιχεία και σε ηθικές αρχές, όχι σε διαδικτυακά πλήθη, μαύρες λίστες, πολιτικές πιέσεις ή συγκρούσεις συμφερόντων. Το Massachusetts Institute of Technology, κατά τον συγγραφέα, οφείλει να επανεξετάσει την προσέγγισή του στην επιτήρηση του λόγου των φοιτητών: να πάψει να αντιμετωπίζει τη διαφωνία ως απειλή, να σταματήσει να καταστέλλει την αλήθεια και να εξαλείψει συγκρούσεις συμφερόντων που, εξ αρχής, θέτουν φιλοπαλαιστίνιους φοιτητές σε μειονεκτική θέση λόγω εξωθεσμικών παρεμβάσεων.

Τρίτον, λογοδοσία. Το MIT διαθέτει ήδη εσωτερικούς μηχανισμούς ελέγχου — τα λεγόμενα «red lights» και τη διαδικασία αξιολόγησης «elevated risk» — που παρέχουν αυστηρή καθοδήγηση ως προς το ποιες οντότητες μπορούν να χρηματοδοτούν ή να συνεργάζονται με το ίδρυμα και τα μέλη ΔΕΠ. Οι μηχανισμοί αυτοί έχουν σχεδιαστεί για την πρόληψη κινδύνων φήμης και παραβιάσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων και, κατά τον συγγραφέα, θα έπρεπε να εφαρμοστούν ώστε να διακοπεί άμεσα κάθε συνεργασία με το Υπουργείο Άμυνας του Ισραήλ — συνεργασία την οποία διαμαρτυρήθηκαν ο Prahlad Iyengar και άλλα μέλη της MIT Coalition for Palestine. Το πλαίσιο «red lights» και «elevated risk» θεσπίστηκε, μεταξύ άλλων, ως προληπτικό μέτρο μετά τις αποκαλύψεις για τον καταδικασμένο για σεξουαλικά εγκλήματα Jeffrey Epstein. Ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι θα πρέπει πλέον να εφαρμοστεί και στο πλαίσιο των εξελίξεων στη Γάζα, υπογραμμίζοντας ότι και οι ζωές των Παλαιστινίων έχουν ίση αξία.

Ο συγγραφέας εκφράζει την ελπίδα ότι η συγκεκριμένη απόφαση — σε συνδυασμό με το προηγούμενο του Πρώτου Ομοσπονδιακού Εφετείου — θα βοηθήσει το MIT και τα υπόλοιπα ιδρύματα να επανέλθουν σε αρχές συνεπείς με την ακαδημαϊκή ελευθερία και την ελευθερία του λόγου. Τα πανεπιστήμια, τονίζει, οφείλουν να αντιμάχονται τον αντισημιτισμό και κάθε μορφή μίσους χωρίς να μετατρέπουν αυτή την αντίσταση σε πρόσχημα φίμωσης διαμαρτυριών κατά της γενοκτονίας — της ακραίας μορφής μίσους. Τα πανεπιστήμια πρέπει να αποτελούν χώρους όπου οι δύσκολες αλήθειες για τις παγκόσμιες προκλήσεις συζητούνται και εκφράζονται, όχι όπου καταπνίγονται μέσω δικαστικών διαδικασιών.

Σχετικά με τον συγγραφέα

Ο Michel DeGraff είναι γλωσσολόγος, εκπαιδευτικός και υπέρμαχος των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, με ερευνητικό έργο που εστιάζει στη γλωσσολογία της απελευθέρωσης. Μέλος της ακαδημαϊκής κοινότητας του MIT από το 1996, υπηρετεί σήμερα ως Faculty-at-Large στη Σχολή Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών, μετά την απομάκρυνσή του από το Τμήμα Γλωσσολογίας το 2024 — ενέργεια που έχει αμφισβητήσει ως αντίποινα για την υπεράσπιση της ακαδημαϊκής ελευθερίας. Είναι συνιδρυτής και συνδιευθυντής της MIT–Haiti Initiative, η οποία αναπτύσσει ανοικτούς εκπαιδευτικούς πόρους στην αϊτινή κρεολική και προωθεί ισότιμες παιδαγωγικές πρακτικές στην Αϊτή και πέραν αυτής. Υπήρξε ιδρυτικό μέλος της Akademi Kreyòl Ayisyen και εξελέγη Fellow της Linguistic Society of America το 2022. Το έργο και ο ακτιβισμός του εξετάζουν πώς οι γλωσσικές ιεραρχίες διασταυρώνονται με τη φυλή και την εξουσία και πώς η γλώσσα μπορεί να αξιοποιηθεί για αποαποικιοποίηση και απελευθέρωση.

counterpunch.org