BBC

Jeremy Bowen
Διεθνής Συντάκτης, BBC

Ορισμένες παλιές αλήθειες για τον πόλεμο χτυπούν την πόρτα του Οβάλ Γραφείου τον μήνα που πέρασε, αφότου ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ και ο πρωθυπουργός του Ισραήλ Μπενιαμίν Νετανιάχου έστειλαν αμερικανικά και ισραηλινά πολεμικά αεροσκάφη να βομβαρδίσουν το Ιράν.

Η αποτυχία να αντλήσει διδάγματα από το παρελθόν σημαίνει ότι ο Ντόναλντ Τραμπ βρίσκεται τώρα μπροστά σε μια σκληρή επιλογή. Αν δεν μπορέσει να πετύχει μια συμφωνία με το Ιράν, μπορεί είτε να προσπαθήσει να διακηρύξει μια νίκη που δεν θα ξεγελάσει κανέναν είτε να κλιμακώσει τον πόλεμο.

Η παλαιότερη από αυτές τις παλιές αλήθειες προέρχεται από τον Πρώσο στρατιωτικό στρατηγιστή Χέλμουτ φον Μόλτκε τον Πρεσβύτερο: «Κανένα σχέδιο δεν επιβιώνει από την πρώτη επαφή με τον εχθρό». Το έγραφε το 1871, τη χρονιά που η Γερμανία ενοποιήθηκε ως αυτοκρατορία, μια στιγμή εξίσου καθοριστική για την ασφάλεια της Ευρώπης όσο αυτός ο πόλεμος μπορεί να αποδειχθεί για την ασφάλεια της Μέσης Ανατολής.

Ίσως ο Τραμπ να προτιμά τη σύγχρονη εκδοχή του πυγμάχου Μάικ Τάισον: «Όλοι έχουν ένα σχέδιο μέχρι να δεχθούν το πρώτο χτύπημα». Ακόμη πιο συναφή για τον Τραμπ είναι τα λόγια ενός από τους προκατόχους του, του Ντουάιτ Ντ. Αϊζενχάουερ, του Αμερικανού στρατηγού που διοίκησε την απόβαση της D-Day το 1944 και στη συνέχεια υπηρέτησε για δύο θητείες ως Ρεπουμπλικανός πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών τη δεκαετία του 1950.

Η εκδοχή του Αϊζενχάουερ ήταν: «Τα σχέδια είναι άχρηστα, αλλά ο σχεδιασμός είναι το παν». Με αυτό εννοούσε ότι η πειθαρχία και η διαδικασία κατάρτισης σχεδίων για τη διεξαγωγή ενός πολέμου καθιστούν δυνατή την αλλαγή πορείας όταν συμβεί το απρόβλεπτο.

Το γνωστό ρητό του Αϊζενχάουερ για τη σημασία της προνοητικότητας διατυπώθηκε σε μια ομιλία του το 1957. Ήταν ο άνθρωπος που είχε την ευθύνη για τον σχεδιασμό και τη διοίκηση της μεγαλύτερης αμφίβιας στρατιωτικής επιχείρησης στην ιστορία, της απόβασης στη δυτική Ευρώπη την Ημέρα D, οπότε γνώριζε πολύ καλά για τι μιλούσε.

Στη συνέχεια εξήγησε ότι, όταν προκύπτει μια απρόσμενη κρίση, «το πρώτο πράγμα που κάνεις είναι να πάρεις όλα τα σχέδια από το πάνω ράφι και να τα πετάξεις έξω από το παράθυρο και να αρχίσεις ξανά από την αρχή. Αλλά, αν δεν έχεις κάνει σχεδιασμό, δεν μπορείς καν να αρχίσεις να εργάζεσαι, τουλάχιστον όχι με τρόπο ευφυή».

«Αυτός είναι ο λόγος που είναι τόσο σημαντικό να σχεδιάζετε, να είστε διαρκώς βυθισμένοι στη φύση του προβλήματος που μπορεί μια μέρα να κληθείτε να λύσετε – ή να βοηθήσετε να λυθεί.»

Για τον Τραμπ, το απρόβλεπτο στοιχείο ήταν η ανθεκτικότητα του καθεστώτος στο Ιράν. Φαίνεται πως ήλπιζε σε μια επανάληψη της αστραπιαίας απαγωγής, τον Ιανουάριο, από τον αμερικανικό στρατό του προέδρου της Βενεζουέλας Νικολάς Μαδούρο και της συζύγου του, Σίλια Φλόρες. Τώρα βρίσκονται στη φυλακή στη Νέα Υόρκη, εν αναμονή δίκης. Η αναπληρώτριά του, Ντέλσι Ροδρίγκεζ, τον αντικατέστησε στην προεδρία και λαμβάνει εντολές από την Ουάσινγκτον.

Η ελπίδα για επανάληψη της νίκης επί του Μαδούρο υποδηλώνει ένα τεράστιο έλλειμμα κατανόησης των διαφορών ανάμεσα στη Βενεζουέλα και το Ιράν.

Αντί να συνθηκολογήσει ή να καταρρεύσει, αφού το Ισραήλ και οι ΗΠΑ σκότωσαν τον ανώτατο ηγέτη του Ιράν, αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, στο πρώτο αεροπορικό πλήγμα του πολέμου, το καθεστώς στην Τεχεράνη εξακολουθεί να λειτουργεί και να αντεπιτίθεται. Παίζει καλά ένα αδύναμο χαρτί.

Αντίθετα, ο Τραμπ έχει δώσει την εντύπωση ότι αυτοσχεδιάζει στην πορεία. Ακολουθεί το ένστικτό του και όχι τις σελίδες πληροφοριών και στρατηγικών συμβουλών που άλλοι πρόεδροι έχουν μελετήσει εξονυχιστικά.

Το τελικό σημείο του Τραμπ

Δεκατρείς ημέρες μετά την έναρξη του πολέμου, ο Τραμπ ρωτήθηκε από το Fox News Radio πότε θα τελείωνε ο πόλεμος. Απάντησε ότι δεν πίστευε πως ο πόλεμος «θα κρατούσε πολύ». Όσο για το πότε θα τελείωνε, αυτό θα γινόταν «όταν το νιώσω, όταν το νιώσω στα κόκαλά μου».

Στηρίζεται σε έναν στενό κύκλο συμβούλων, οι οποίοι βρίσκονται στις θέσεις τους για να υποστηρίζουν τις αποφάσεις του και να τις υλοποιούν. Το να λένε την αλήθεια στην εξουσία δεν φαίνεται να περιλαμβάνεται στην περιγραφή των καθηκόντων τους. Η εξάρτηση από τα ένστικτα του προέδρου αντί από ένα καλά επεξεργασμένο σύνολο σχεδίων — ακόμη κι αν αυτά χρειαστεί να προσαρμοστούν ή να εγκαταλειφθούν — καθιστά δυσκολότερη τη διεξαγωγή ενός πολέμου. Η έλλειψη σαφούς πολιτικής κατεύθυνσης αμβλύνει τη συντριπτική ισχύ πυρός και την αποτελεσματικότητα των αμερικανικών ενόπλων δυνάμεων.

Πριν από τέσσερις εβδομάδες, ο Τραμπ και ο Νετανιάχου εναπόθεσαν τις ελπίδες τους σε μια σφοδρή εκστρατεία βομβαρδισμών, η οποία σκότωσε όχι μόνο τον ανώτατο ηγέτη αλλά και τους στενότερους συμβούλους του, και μέχρι στιγμής έχει σκοτώσει 1.464 Ιρανούς αμάχους, σύμφωνα με την HRANA, μια οργάνωση με έδρα τις ΗΠΑ που παρακολουθεί παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων στο Ιράν.

Οι δύο ηγέτες ανέμεναν μια γρήγορη νίκη. Και οι δύο κάλεσαν τους Ιρανούς να ακολουθήσουν τους βομβαρδισμούς τους με μια λαϊκή εξέγερση που θα ανέτρεπε το καθεστώς.

Η αδιαλλαξία του Ιράν

Όμως το καθεστώς στην Τεχεράνη εξακολουθεί να στέκεται όρθιο, να αντεπιτίθεται, και ο Τραμπ διαπιστώνει γιατί οι προκάτοχοί του δεν ήταν ποτέ διατεθειμένοι να ενωθούν με τον Νετανιάχου σε έναν πόλεμο επιλογής με στόχο την καταστροφή της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Οι αντίπαλοι του καθεστώτος δεν έχουν εξεγερθεί. Γνωρίζουν πολύ καλά ότι τον Ιανουάριο οι κυβερνητικές δυνάμεις σκότωσαν χιλιάδες διαδηλωτές. Επίσημες προειδοποιήσεις έχουν μεταδοθεί, με τις οποίες όποιος σκεφτεί να επαναλάβει τις διαμαρτυρίες ενημερώνεται ότι θα αντιμετωπιστεί ως εχθρός του κράτους.

Το ιρανικό καθεστώς είναι ένας αμετακίνητος, αδίστακτος και καλά οργανωμένος αντίπαλος. Ιδρύθηκε μετά την επανάσταση του 1979 που ανέτρεψε τον Σάχη και στη συνέχεια σφυρηλατήθηκε μέσα στην οδυνηρή φρίκη του οκταετούς πολέμου με το Ιράκ. Το καθεστώς στηρίζεται σε θεσμούς, όχι σε πρόσωπα, και ενισχύεται από ακλόνητες θρησκευτικές πεποιθήσεις και μια ιδεολογία μαρτυρίου. Αυτό σημαίνει ότι η εξόντωση ηγετών, αν και αναμφίβολα σοκαριστική και αποσταθεροποιητική, δεν μετατρέπεται αυτομάτως και σε θανατική καταδίκη για το ίδιο το καθεστώς. Μετά τις δολοφονίες του Ιανουαρίου, θα θεωρήσει τον θάνατο πολλών ακόμη Ιρανών — είτε από τα χέρια των ίδιων των δυνάμεών του είτε από αμερικανικές και ισραηλινές βόμβες — ως αποδεκτό τίμημα για την επιβίωσή του.

Το ιρανικό καθεστώς δεν θα μπορούσε να ελπίζει ότι θα ανταγωνιστεί την ισχύ πυρός των ΗΠΑ και του Ισραήλ, αλλά, όπως ο Μόλτκε, ο Τάισον και ο Αϊζενχάουερ, είχε καταστρώσει σχέδια. Διεύρυνε τον πόλεμο, επιτιθέμενο στους Άραβες γείτονές του στον Κόλπο, καθώς και στις αμερικανικές βάσεις που βρίσκονται στο έδαφός τους, αλλά και στο Ισραήλ, διαχέοντας τον πόνο όσο το δυνατόν πιο ευρέως.

Το ουσιαστικό κλείσιμο από το Ιράν των Στενών του Ορμούζ, της στενής εισόδου προς τον Περσικό Κόλπο, έχει αποκόψει περίπου το 20% των παγκόσμιων προμηθειών πετρελαίου και έχει προκαλέσει αναταραχή στις διεθνείς χρηματοπιστωτικές αγορές.

Το Ιράν πέρασε χρόνια και δαπάνησε δισεκατομμύρια δολάρια χτίζοντας το δίκτυο συμμάχων και πληρεξουσίων του, το οποίο αποκαλούσε «άξονα της αντίστασης» και περιλάμβανε τη Χεζμπολάχ στον Λίβανο και τη Χαμάς στη Γάζα και τη Δυτική Όχθη, ώστε να απειλεί και να αποτρέπει το Ισραήλ. Οι Ισραηλινοί το έχουν πλήξει πολύ σκληρά και αποτελεσματικά από τότε που άρχισε ο πόλεμος στη Γάζα με τις επιθέσεις της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου 2023.

Όμως τώρα το Ιράν δείχνει ότι ένα γεωγραφικό χαρακτηριστικό, τα Στενά του Ορμούζ, μπορεί να αποτελέσει ακόμη αποτελεσματικότερο μέσο αποτροπής και απειλή από το καταστροφικά ακριβό σύστημα στρατιωτικών συμμαχιών του. Το Ιράν μπορεί να επιβάλει τον έλεγχό του στα Στενά με φθηνά drones, τα οποία μπορούν να εκτοξευθούν από εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά, από το ορεινό εσωτερικό της χώρας.

Οι σύμμαχοι σκοτώνονται. Η γεωγραφία μένει ίδια. Εκτός αν οι ΗΠΑ και το Ισραήλ — και μαζί τους ο υπόλοιπος κόσμος — καταλάβουν και κρατήσουν υπό κατοχή τους γκρεμούς και στις δύο πλευρές των Στενών, καθώς και μια μεγάλη έκταση ιρανικού εδάφους πέρα από αυτούς, ανακαλύπτουν ότι το ιρανικό καθεστώς θα απαιτήσει καθοριστικό λόγο για το εκ νέου άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ.

Όπως παρατήρησε ο πρώην υπαρχηγός του ΝΑΤΟ, στρατηγός σερ Ρίτσαρντ Σίρεφ, στην εκπομπή Today του BBC Radio 4, οποιοδήποτε πολεμικό σενάριο που θα εξέταζε τις συνέπειες μιας επίθεσης στο Ιράν θα είχε δείξει ότι οι Φρουροί της Ισλαμικής Επανάστασης θα έκλειναν τα Στενά του Ορμούζ.

Και αυτό μας επιστρέφει στη σημασία του σχεδιασμού: πώς αρχίζει ένας πόλεμος, πώς τελειώνει και πώς αντιμετωπίζεται η επόμενη ημέρα. Ο Ντόναλντ Τραμπ και ο στενός κύκλος του, μεθυσμένοι από την προοπτική μιας γρήγορης και εύκολης νίκης, φαίνεται πως παρέλειψαν αυτά τα βήματα.

Στον «άξονα της αντίστασης» περιλαμβάνονται επίσης οι Χούθι στην Υεμένη. Την Παρασκευή εξαπέλυσαν ομοβροντία πυραύλων κατά του Ισραήλ για πρώτη φορά από τότε που αυτός ο πόλεμος άρχισε με τις αεροπορικές επιδρομές στο Ιράν στις 28 Φεβρουαρίου.

Αν οι Χούθι επαναλάβουν τις επιθέσεις τους κατά της ναυσιπλοΐας στην Ερυθρά Θάλασσα, η Σαουδική Αραβία θα χάσει τη δυτική θαλάσσια οδό της για τις εξαγωγές πετρελαίου προς την Ασία.

Η Ερυθρά Θάλασσα έχει το δικό της στρατηγικό στενό πέρασμα, το στενό Μπαμπ αλ-Μαντέμπ, εξίσου σημαντικό για το παγκόσμιο εμπόριο όσο και τα Στενά του Ορμούζ. Αν οι Χούθι αποφασίσουν να κλιμακώσουν επιτιθέμενοι σε πλοία στο Μπαμπ αλ-Μαντέμπ και νοτιότερα, όπως έκαναν κατά τη διάρκεια του πολέμου στη Γάζα, θα αποκόψουν τη διαδρομή από την Ασία προς την Ευρώπη μέσω της Διώρυγας του Σουέζ.

Αυτό θα δημιουργούσε μια ακόμη χειρότερη παγκόσμια οικονομική κρίση.

Η σαφήνεια του Νετανιάχου

Ο Νετανιάχου, σε αντίθεση με τον Τραμπ, σκεφτόταν με λεπτομέρεια αυτόν τον πόλεμο ήδη από τότε που ξεκίνησε την πολιτική διαδρομή που τον κατέστησε τον μακροβιότερο πρωθυπουργό του Ισραήλ. Την πρώτη πλήρη ημέρα του πολέμου κατά του Ιράν, ο Νετανιάχου μαγνητοσκόπησε μια δήλωση στην οροφή του συγκροτήματος γραφείων στο Τελ Αβίβ που είναι γνωστό ως Κίρια και στεγάζει το στρατιωτικό επιτελείο του Ισραήλ. Μίλησε με μια σαφήνεια για τους πολεμικούς στόχους του Ισραήλ που έχει διαφύγει από τον Τραμπ.

Αυτό δεν θα έπρεπε να προκαλεί έκπληξη. Για το Ισραήλ, η επιλογή του πολέμου με το Ιράν είναι πιο ευθύγραμμη υπόθεση απ’ ό,τι για τις ΗΠΑ. Οι προτεραιότητες μιας περιφερειακής δύναμης είναι διαφορετικές από τις πολύ ευρύτερες παγκόσμιες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι Ηνωμένες Πολιτείες.

Ο Νετανιάχου είναι πεπεισμένος ότι μπορεί να διασφαλίσει τη μελλοντική ασφάλεια του Ισραήλ προκαλώντας όσο το δυνατόν μεγαλύτερη ζημιά στην Ισλαμική Δημοκρατία. Ο πόλεμος, είπε στο βίντεο, γίνεται «για να διασφαλίσουμε την ύπαρξή μας και το μέλλον μας». Ο Νετανιάχου πάντοτε θεωρούσε το Ιράν τον πιο επικίνδυνο εχθρό του Ισραήλ. Οι επικριτές του λένε ότι αυτή η εμμονή ήταν ένας από τους λόγους για τους οποίους το Ισραήλ απέτυχε να εντοπίσει και να αποτρέψει τις επιθέσεις της Χαμάς από τη Γάζα στις 7 Οκτωβρίου 2023.

Ευχαρίστησε τον αμερικανικό στρατό και τον Τραμπ για τη «βοήθειά» τους και πέρασε στο σημείο που, για τον ίδιο, βρίσκεται στην καρδιά του ζητήματος.

«Αυτός ο συνασπισμός δυνάμεων μάς επιτρέπει να κάνουμε αυτό που λαχταρούσα να κάνω εδώ και 40 χρόνια: να συντρίψουμε το τρομοκρατικό καθεστώς ολοκληρωτικά. Αυτό υποσχέθηκα — και αυτό θα κάνουμε.»

Ο Νετανιάχου και το στρατιωτικό κατεστημένο του Ισραήλ είχαν, σε διαφορετικές χρονικές περιόδους κατά τα πολλά χρόνια της θητείας του, εξετάσει τρόπους για να προχωρήσουν σε πόλεμο με το Ιράν, να καταστρέψουν τις πυρηνικές του εγκαταστάσεις και τους βαλλιστικούς του πυραύλους, καθώς και οτιδήποτε άλλο το καθιστούσε απειλή γι’ αυτούς. Το συμπέρασμα στο Ισραήλ ήταν πάντοτε ότι, παρότι μπορούσαν να προκαλέσουν σοβαρή ζημιά στο Ιράν, αυτό θα αποτελούσε μόνο μια προσωρινή οπισθοδρόμηση για το καθεστώς. Εδραιώθηκε έτσι η πεποίθηση ότι ο μόνος τρόπος να συντριβεί η στρατιωτική ισχύς του Ιράν για μία γενιά ή και περισσότερο ήταν μέσα από συμμαχία με τις ΗΠΑ.

Αυτό όμως απαιτούσε έναν πρόεδρο στον Λευκό Οίκο πρόθυμο να πολεμήσει στο πλευρό του Ισραήλ, κάτι που δεν είχε συμβεί ποτέ, παρά τις στενές σχέσεις των δύο χωρών και την εξάρτηση του Ισραήλ από την αμερικανική στρατιωτική και διπλωματική υποστήριξη. Ο Νετανιάχου δεν είχε ποτέ καταφέρει να πείσει έναν Αμερικανό πρόεδρο ότι ήταν προς το συμφέρον των Ηνωμένων Πολιτειών να πάνε σε πόλεμο με το Ιράν — μέχρι τη δεύτερη θητεία του Ντόναλντ Τζ. Τραμπ.

Παρά την πικρή και τοξική σχέση ανάμεσα στην Αμερική και το Ιράν από τότε που ο Σάχης, ένας σταθερός σύμμαχος των ΗΠΑ, ανατράπηκε το 1979, διαδοχικοί Αμερικανοί πρόεδροι πίστευαν ότι ο καλύτερος τρόπος αντιμετώπισης της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν ήταν ο περιορισμός της. Κατά τη διάρκεια της αμερικανικής κατοχής του Ιράκ, οι ΗΠΑ δεν μπήκαν σε πόλεμο με το Ιράν, ακόμη και όταν η Τεχεράνη εξόπλιζε και εκπαίδευε ιρακινές πολιτοφυλακές που σκότωναν Αμερικανούς στρατιώτες. Η μόνη δικαιολογία, όπως υπολόγιζαν, θα ήταν μια άμεση απειλή, ιδίως πληροφορίες ότι το Ιράν βρισκόταν κοντά στην απόκτηση πυρηνικού όπλου.

Ο Τραμπ συμπεριέλαβε την πυρηνική απειλή στον διαρκώς μεταβαλλόμενο κατάλογο των λόγων του για να πάει σε πόλεμο. Όμως δεν υπάρχει αξιόπιστη απόδειξη ότι το Ιράν επρόκειτο άμεσα να αποκτήσει όπλο ή τα μέσα για να το χρησιμοποιήσει. Ακόμη και ο Λευκός Οίκος διατηρεί στον ιστότοπό του ανακοίνωση με ημερομηνία 25 Ιουνίου 2025, υπό τον τίτλο: «Οι πυρηνικές εγκαταστάσεις του Ιράν έχουν αφανιστεί — και οι ισχυρισμοί περί του αντιθέτου είναι fake news».

Ο Τραμπ ανακαλύπτει τώρα γιατί οι προκάτοχοί του αποφάσισαν ότι οι κίνδυνοι μιας επιλογής υπέρ του πολέμου θα ήταν απλώς υπερβολικά μεγάλοι.

Ασύμμετρος πόλεμος

Ο πόλεμος φαίνεται να μετατρέπεται σε ένα κλασικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο μια μικρότερη και ασθενέστερη δύναμη μπορεί να πολεμήσει έναν εχθρό μεγαλύτερο και ισχυρότερο — το είδος της σύγκρουσης που οι στρατηγικοί αναλυτές αποκαλούν ασύμμετρο πόλεμο. Είναι ακόμη νωρίς, μόλις έναν μήνα μετά την έναρξή του, για να συγκριθεί με άλλους πολέμους στους οποίους, τουλάχιστον στα χαρτιά, οι ΗΠΑ φαίνονταν να κερδίζουν, με βάση τον αριθμό των εχθρών που σκοτώνονταν και των αεροπορικών επιδρομών που ολοκληρώνονταν, όπως στο Βιετνάμ, στο Ιράκ και στο Αφγανιστάν. Όμως είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι, ύστερα από χρόνια αιματοχυσίας και φόνων, όλοι αυτοί οι πόλεμοι κατέληξαν με τρόπους που ισοδυναμούσαν με ήττα για τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Η επόμενη σειρά αποφάσεων από τον Τραμπ και τον Νετανιάχου μπορεί να κρίνει αν ο πόλεμος στο Ιράν θα μετατραπεί σε ένα ακόμη μεγάλο στρατηγικό σφάλμα των ΗΠΑ. Ο Τραμπ έχει ήδη αναβάλει δύο φορές την απειλή του να καταστρέψει το ενεργειακό δίκτυο του Ιράν — κάτι που, όπως το έχει περιγράψει ο ίδιος, θα μπορούσε να συνιστά έγκλημα πολέμου. Υποστηρίζει ότι αυτό συμβαίνει επειδή το Ιράν είναι απεγνωσμένο να πετύχει μια συμφωνία για τον τερματισμό του πολέμου, καθώς το καθεστώς έχει πληγεί τόσο σκληρά από τις καταστροφές και τους θανάτους που έχουν ήδη προκαλέσει οι ΗΠΑ και φοβάται ότι αυτές μπορεί να προχωρήσουν ακόμη περισσότερο.

Επαφές ανάμεσα στις δύο πλευρές, με τη μεσολάβηση του Πακιστάν και άλλων, βρίσκονται σε εξέλιξη. Οι Ιρανοί αρνούνται τον ισχυρισμό του Τραμπ ότι πρόκειται για πλήρη διαπραγμάτευση.

Δεν έχει δημοσιευθεί επίσημο κείμενο του προεδρικού σχεδίου ειρήνης των 15 σημείων, αλλά εκδοχές που διέρρευσαν δείχνουν ένα έγγραφο που αποτελεί συρραφή όλων των απαιτήσεων που οι ΗΠΑ και το Ισραήλ έχουν απευθύνει στο Ιράν επί πολλά χρόνια. Το κείμενο μοιάζει περισσότερο με όρους παράδοσης παρά με βάση διαπραγμάτευσης. Το Ιράν αντέτεινε τις δικές του απαιτήσεις, εξίσου απαράδεκτες για την άλλη πλευρά, συμπεριλαμβανομένης της αναγνώρισης του ελέγχου του στα Στενά του Ορμούζ, αποζημιώσεων για τις πολεμικές ζημιές και της απομάκρυνσης των αμερικανικών βάσεων από τη Μέση Ανατολή.

Εκτός αν και οι δύο πλευρές κάνουν ένα τεράστιο άλμα προς ένα ανεξερεύνητο πεδίο συμβιβασμού, είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι θα επιτευχθεί συμφωνία. Δεν είναι αδύνατο. Το ιρανικό καθεστώς έχει ιστορία διαπραγματεύσεων. Αραβικές διπλωματικές πηγές επιβεβαίωσαν άλλες σχετικές πληροφορίες, λέγοντάς μου ότι το Ιράν προσέφερε μια οδό προς συμφωνία για το πυρηνικό του πρόγραμμα όταν οι ΗΠΑ εγκατέλειψαν απότομα τη διπλωματία επιλέγοντας τον πόλεμο στις 28 Φεβρουαρίου. Μία πηγή μου είπε: «Ξέρετε, οι Ιρανοί τα πρόσφεραν όλα». Αυτό ακούγεται σαν υπεραπλούστευση, και οι Αμερικανοί αρνούνται ότι σημειωνόταν πρόοδος, αλλά υπάρχουν ενδείξεις ότι υπήρχε περιθώριο για περισσότερη διπλωματία όταν οι ΗΠΑ και το Ισραήλ έστειλαν τα βομβαρδιστικά τους.

Ο πόλεμος βρίσκεται σε κρίσιμο σημείο. Αν δεν υπάρξει συμφωνία ανάμεσα στους Αμερικανούς και τους Ιρανούς, ο Τραμπ έχει πολύ λίγες επιλογές. Θα μπορούσε να διακηρύξει νίκη, λέγοντας ότι η Αμερική κατέστρεψε τη στρατιωτική ισχύ του Ιράν, άρα η αποστολή ολοκληρώθηκε, και ότι το άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ δεν είναι δική του ευθύνη. Αυτό θα μπορούσε να οδηγήσει τις παγκόσμιες χρηματοπιστωτικές αγορές σε κατάρρευση και να προκαλέσει τρόμο στους ήδη δυσαρεστημένους συμμάχους του στην Ευρώπη, την Ασία και τον Κόλπο. Ένα τραυματισμένο και εξοργισμένο ιρανικό καθεστώς θα είχε άφθονα περιθώρια να ασκήσει ακόμη μεγαλύτερη πίεση στην παγκόσμια οικονομία.

Το πιθανότερο, όμως, είναι ότι ο Τραμπ θα αποφασίσει να κλιμακώσει τον πόλεμο. Οι Αμερικανοί έχουν περισσότερους από 4.000 πεζοναύτες πάνω σε πλοία που κατευθύνονται προς τον Κόλπο, αλεξιπτωτιστές της 82ης Αερομεταφερόμενης Μεραρχίας σε κατάσταση ετοιμότητας και συζητούν περαιτέρω ενισχύσεις.

Κανείς δεν μιλά για μια πλήρους κλίμακας εισβολή στο Ιράν, αλλά είναι πιθανό οι Αμερικανοί να επιχειρήσουν να καταλάβουν νησιά στον Κόλπο, μεταξύ αυτών και το νησί Χαργκ, τον κύριο πετρελαϊκό τερματικό σταθμό του Ιράν. Αυτό θα συνεπαγόταν μια σειρά από δύσκολες και επικίνδυνες αποβατικές επιχειρήσεις. Κάτι τέτοιο ίσως μάλιστα να βόλευε το Ιράν, το οποίο θέλει να παρασύρει τους Αμερικανούς σε έναν μακρύτερο πόλεμο φθοράς. Το Ιράν υπολογίζει ότι η αντοχή του καθεστώτος στον πόνο είναι μεγαλύτερη από εκείνη του Τραμπ.

Ο Τραμπ διαπίστωσε απέναντι στο Ιράν ότι προσκρούει στα όρια της ισχύος του. Το ιρανικό καθεστώς έχει διαφορετικό ορισμό της νίκης και της ήττας από εκείνον που έχει ο ίδιος. Για αυτούς, και μόνο η επιβίωση συνιστά νίκη.

Τώρα όμως ελπίζουν σε κάτι περισσότερο, πιστεύοντας ότι ο έλεγχος των Στενών του Ορμούζ τους δίνει νέα διαπραγματευτική ισχύ για να προβάλλουν απαιτήσεις, ίσως ακόμη και να αποκομίσουν στρατηγικά οφέλη. Οι Ιρανοί έχουν ζητήσει, μεταξύ άλλων, μια υπόσχεση ότι δεν θα δεχθούν μελλοντική επίθεση και την αναγνώριση του ελέγχου τους στα Στενά του Ορμούζ ως τίμημα για το άνοιγμά τους σε όλη τη ναυσιπλοΐα.

Η εκπρόσωπος Τύπου του Λευκού Οίκου, Καρολάιν Λέβιτ, δήλωσε την Τετάρτη ότι «ο πρόεδρος Τραμπ δεν μπλοφάρει και είναι έτοιμος να εξαπολύσει την κόλαση. Το Ιράν δεν πρέπει να υπολογίσει ξανά λάθος».

«Αν το Ιράν δεν αποδεχθεί την πραγματικότητα της παρούσας στιγμής, αν δεν κατανοήσει ότι έχει ηττηθεί στρατιωτικά και ότι αυτό θα συνεχιστεί, ο πρόεδρος Τραμπ θα διασφαλίσει ότι θα πληγεί πιο σκληρά από ποτέ άλλοτε.»

Η ήττα σε έναν πόλεμο δεν είναι θέμα επιλογής. Αν το Ιράν είχε υποστεί τόσο βαριά ήττα όσο λένε ο Τραμπ και οι άνθρωποί του, το καθεστώς στην Τεχεράνη θα είχε ήδη καταρρεύσει. Δεν θα χρειαζόταν να το απειλεί για να αποδεχθεί τη μοίρα του.

Η Αμερική και το Ισραήλ μπορούν να προκαλέσουν πολύ μεγαλύτερες καταστροφές και να σκοτώσουν πολύ περισσότερους ανθρώπους στο Ιράν. Στον Λίβανο, το Ισραήλ συνεχίζει την επίθεσή του κατά της Χεζμπολάχ, του βασικού συμμάχου του Ιράν.

Ελλείψει κατάπαυσης του πυρός, υπολογίζουν ότι μπορούν να αυξάνουν σταδιακά το επίπεδο της βίας έως ότου οι Ιρανοί να μην έχουν άλλη επιλογή παρά να υποχωρήσουν.

Αυτό απέχει πολύ από το να είναι βέβαιο.

Όσο περισσότερο συνεχίζεται ο πόλεμος, τόσο μεγαλύτερες θα είναι οι συνέπειες για την περιοχή και για τον ευρύτερο κόσμο. Ένας κορυφαίος αναλυτής του Ιράν, ο Άλι Βάεζ της International Crisis Group, μου είπε ότι αυτές θα μπορούσαν να είναι «καταστροφικές».

Το 1956, το Ηνωμένο Βασίλειο και η Γαλλία πολέμησαν στο πλευρό του Ισραήλ, αφού ο Αιγύπτιος πρόεδρος Γκαμάλ Αμπντέλ Νάσερ εθνικοποίησε τη Διώρυγα του Σουέζ, μια παγκόσμια θαλάσσια οδό που αποτελούσε για την παγκόσμια οικονομία εξίσου σημαντικό σημείο συμφόρησης όσο είναι σήμερα τα Στενά του Ορμούζ. Πέτυχαν όλους τους στρατιωτικούς τους στόχους, αλλά αναγκάστηκαν να αποσυρθούν από τον πρόεδρο των Ηνωμένων Πολιτειών, Αϊζενχάουερ.

Για τους Βρετανούς, αυτό ήταν η αρχή του τέλους της αυτοκρατορικής κυριαρχίας τους στη Μέση Ανατολή.

Η Αμερική βρίσκεται αντιμέτωπη με την άνοδο της Κίνας. Όταν γραφτεί η ιστορία του ανταγωνισμού τους για το ποια θα είναι η ισχυρότερη δύναμη στον κόσμο, ο κακοσχεδιασμένος πόλεμος του Τραμπ κατά του Ιράν ίσως θεωρηθεί σημείο καμπής, ένας σταθμός παρακμής, όπως ήταν το Σουέζ για το Ηνωμένο Βασίλειο.

BBC

Δημοσιεύθηκε στην επιθεώρηση London Review of Books, Μάρτιος 2006.

(Αθήνα, Θύραθεν, 2006 – μετφ. Μαριάνα Δεσύπρη)

 John Mearsheimer. Γεννήθηκε το 1947 στο Μπρούκλιν της Ν. Υόρκης. 18 ετών κατετάγη στον στρατό και σπούδασε στη Στρατιωτική Ακαδημία των ΗΠΑ, στο West Point. Μετά την αποφοίτηση του υπηρέτησε ως αξιωματικός της αεροπορίας για 5 χρόνια, και στη συνέχεια έκανε ανώτερες σπουδές στα πανεπιστήμια Cornell και University of Southern California, στον τομέα των διεθνών σχέσεων. Από το 1982 είναι καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του Πανεπιστημίου του Σικάγο. Την τριετία 1989-92 υπηρέτησε ως Πρόεδρος του Τμήματος.

Τα βιβλία του πραγματεύονται θέματα πολιτικής διεθνούς ασφαλείας και θεωρίας διεθνών σχέσεων: Conventional Deterrence (1983), Nuclear Deterrence: Ethics and Strategy (1985), Liddell Hart and the Weight of History (1988) και The Tragedy of Great Power Politics (2001). [Η Τραγωδία της Πολιτικής των Μεγάλων Δυνάμεων] Έχει γράψει επίσης πολλά άρθρα που δημοσιεύτηκαν σε ακαδημαϊκά έντυπα όπως το International Security, και σε περιοδικά ευρύτερης κυκλοφορίας όπως το Atlantic Monthly το οποίο, για λόγους ευνόητους, αρνήθηκε να δημοσιεύσει το «Ισραηλινό Λόμπι».

Stephen Walt. Γεννήθηκε το 1955. Είναι Κοσμήτορας της Σχολής Διακυβέρνησης (J.F. Kennedy School of Government) του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ, όπου εργάζεται ως καθηγητής Διεθνών Υποθέσεων. Τον Μάιο του 2005 εξελέγη μέλος της Αμερικανικής Ακαδημίας Τεχνών και Επιστημών. Εργάζεται επίσης ως μέλος συντακτικής επιτροπής των περιοδικών Foreign Policy, Security Studies, International Relations και journal of Cold War Studies. Έχει γράψει τα βιβλία: The Origins of Alliances (1987), Revolution and War (1996) και Taming American Power: The Global Res­ponse to U.S. Primacy (2005).

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Το κείμενο «Το Ισραηλινό Λόμπι και η Εξωτερική Πολιτική των ΗΠΑ» των John Mearsheimer και Stephen Walt, μαζί με τον πρόλογο του Mark Mazower, εξετάζει τη στενή σχέση Ηνωμένων Πολιτειών και Ισραήλ και προσπαθεί να εξηγήσει γιατί η Ουάσιγκτον παρέχει τόσο εκτεταμένη πολιτική, οικονομική και στρατιωτική στήριξη στο Ισραήλ. Η βασική θέση των συγγραφέων είναι ότι αυτή η στήριξη δεν μπορεί να εξηγηθεί ικανοποιητικά ούτε από κοινά στρατηγικά συμφέροντα ούτε από αποκλειστικά ηθικούς λόγους. Αντίθετα, κατά τη γνώμη τους, ο καθοριστικός παράγοντας είναι η ισχυρή επιρροή του «Ισραηλινού Λόμπι» στο εσωτερικό των ΗΠΑ, το οποίο έχει καταφέρει να κατευθύνει την αμερικανική εξωτερική πολιτική προς μια φιλοϊσραηλινή κατεύθυνση.

Ο πρόλογος του Mark Mazower δίνει το πλαίσιο μέσα στο οποίο πρέπει να διαβαστεί το κείμενο. Δεν εστιάζει τόσο στο αν οι συγγραφείς έχουν απόλυτο δίκιο σε κάθε επιμέρους επιχείρημα, αλλά κυρίως στο γεγονός ότι στις ΗΠΑ η δημόσια συζήτηση για τη σχέση με το Ισραήλ είναι εξαιρετικά δύσκολη. Σύμφωνα με τον Mazower, οποιαδήποτε σοβαρή κριτική της ισραηλινής πολιτικής ή της αμερικανικής υποστήριξης προς αυτήν κινδυνεύει να ταυτιστεί με αντισημιτισμό. Έτσι, θολώνει η διάκριση ανάμεσα στην πραγματική εχθρότητα προς τους Εβραίους και στην πολιτική κριτική προς το κράτος του Ισραήλ. Ο πρόλογος υποστηρίζει ότι αυτή η σύγχυση περιορίζει την ελευθερία του λόγου, εμποδίζει την πανεπιστημιακή και δημόσια συζήτηση και τελικά βλάπτει τόσο τη δημοκρατία όσο και την ποιότητα του δημόσιου διαλόγου. Με άλλα λόγια, πριν ακόμη αρχίσει η ουσία της ανάλυσης, τίθεται το ζήτημα ότι το ίδιο το θέμα είναι πολιτικά «ταμπού».

Στο κύριο άρθρο, οι Mearsheimer και Walt ξεκινούν από τη διαπίστωση ότι, κυρίως μετά τον Πόλεμο των Έξι Ημερών το 1967, η αμερικανική πολιτική στη Μέση Ανατολή έχει μετατοπιστεί αποφασιστικά γύρω από τη σχέση ΗΠΑ–Ισραήλ. Υποστηρίζουν ότι η αμερικανική κυβέρνηση έχει δείξει τέτοιο βαθμό αφοσίωσης προς το Ισραήλ, ώστε συχνά θέτει σε δεύτερη μοίρα όχι μόνο τη δική της ασφάλεια αλλά και τη σταθερότητα ολόκληρης της περιοχής. Το βασικό ερώτημα που θέτουν είναι γιατί μια υπερδύναμη θα προωθούσε με τόση συνέπεια τα συμφέροντα ενός άλλου κράτους, εάν αυτό δεν εξυπηρετούσε καθαρά και άμεσα το εθνικό της συμφέρον. Οι ίδιοι απορρίπτουν την άποψη ότι η σχέση αυτή είναι αυτονόητη ή φυσική και επιμένουν ότι χρειάζεται ερμηνεία.

Στην ενότητα «Ο Μέγας Ευεργέτης», οι συγγραφείς επιχειρούν να αποδείξουν ότι το Ισραήλ έχει δεχθεί από τις ΗΠΑ μια υποστήριξη χωρίς ιστορικό προηγούμενο. Παραθέτουν στοιχεία για τη μαζική οικονομική και στρατιωτική βοήθεια που έχει λάβει, για τις ιδιαίτερα ευνοϊκές συνθήκες υπό τις οποίες δίνεται αυτή η βοήθεια, καθώς και για την εκτεταμένη διπλωματική προστασία που του παρέχει η Ουάσιγκτον. Επισημαίνουν ότι οι ΗΠΑ όχι μόνο χορηγούν τεράστια ποσά, αλλά συχνά επιτρέπουν στο Ισραήλ να τα χρησιμοποιεί με τρόπους που δεν θα επιτρέπονταν σε άλλους συμμάχους. Παράλληλα, τονίζουν ότι η αμερικανική διπλωματία έχει επανειλημμένα καλύψει το Ισραήλ σε διεθνείς οργανισμούς, ασκώντας βέτο σε επικριτικά ψηφίσματα και εμποδίζοντας τη διεθνή αμφισβήτηση του ισραηλινού πυρηνικού οπλοστασίου. Οι συγγραφείς βλέπουν όλα αυτά ως ένδειξη μιας εξαιρετικά προνομιακής σχέσης, η οποία ξεπερνά κατά πολύ τις συνήθεις συμμαχικές σχέσεις.

Στη συνέχεια εξετάζουν αν αυτή η υποστήριξη δικαιολογείται από στρατηγικούς λόγους. Στην ενότητα «Ένα στρατηγικό βαρίδιο», αμφισβητούν την άποψη ότι το Ισραήλ αποτελεί αναντικατάστατο στρατηγικό εταίρο των ΗΠΑ. Αναγνωρίζουν ότι, κατά την εποχή του Ψυχρού Πολέμου, το Ισραήλ μπορούσε σε ορισμένες περιπτώσεις να θεωρηθεί χρήσιμο ως ανάχωμα κατά της σοβιετικής επιρροής στη Μέση Ανατολή. Ωστόσο, επιμένουν ότι ακόμη και τότε το κόστος αυτής της σχέσης ήταν υψηλό, καθώς επιβάρυνε σοβαρά τις σχέσεις της Αμερικής με τον αραβικό κόσμο. Για παράδειγμα, συνδέουν τη μαζική υποστήριξη προς το Ισραήλ με αντιδράσεις όπως το πετρελαϊκό εμπάργκο του 1973. Υποστηρίζουν ακόμη ότι σε κρίσιμες περιόδους, όπως στον Πόλεμο του Κόλπου, το Ισραήλ δεν μπορούσε να λειτουργήσει ως πραγματικό στρατηγικό πλεονέκτημα, επειδή η ανοιχτή εμπλοκή του θα διασπούσε τις αμερικανικές συμμαχίες στην περιοχή. Έτσι, αντί να διευκολύνει την αμερικανική πολιτική, συχνά την περιέπλεκε.

Οι συγγραφείς πηγαίνουν ακόμη πιο πέρα όταν συσχετίζουν τη σχέση ΗΠΑ–Ισραήλ με την τρομοκρατία και τις εντάσεις στη Μέση Ανατολή. Αντί να δεχθούν ότι οι δύο χώρες είναι απλώς σύμμαχοι απέναντι σε κοινές απειλές, υποστηρίζουν ότι η υπερβολικά στενή σχέση με το Ισραήλ τροφοδοτεί την αντιαμερικανική οργή. Κατά την ανάλυσή τους, η αμερικανική ταύτιση με το Ισραήλ διευκολύνει εξτρεμιστικές οργανώσεις να στρατολογούν οπαδούς και να παρουσιάζουν τις ΗΠΑ ως εχθρό του αραβικού και μουσουλμανικού κόσμου. Επιπλέον, θεωρούν ότι η ισραηλινή πυρηνική ισχύς και η αμερικανική ανοχή απέναντί της δυσκολεύουν τις διαπραγματεύσεις με άλλα κράτη της περιοχής και ενισχύουν τις δικές τους φιλοδοξίες για στρατιωτική ή πυρηνική ενίσχυση. Με αυτή τη λογική, η ειδική σχέση όχι μόνο δεν λύνει προβλήματα ασφαλείας αλλά συχνά τα οξύνει.

Ένα ακόμη μεγάλο τμήμα του κειμένου αφορά τη λεγόμενη ηθική θεμελίωση της αμερικανικής στήριξης. Στην ενότητα «Μια φθίνουσα ηθική υπόθεση», οι συγγραφείς εξετάζουν τρία βασικά επιχειρήματα: ότι το Ισραήλ είναι ο «αδύναμος» της σύγκρουσης, ότι είναι μια δημοκρατία που αξίζει να στηριχθεί και ότι η ιστορική τραγωδία των Εβραίων, ιδίως το Ολοκαύτωμα, θεμελιώνει μια ιδιαίτερη ηθική υποχρέωση προς το εβραϊκό κράτος. Οι Mearsheimer και Walt απορρίπτουν και τα τρία ως επαρκείς εξηγήσεις για την απεριόριστη αμερικανική υποστήριξη. Υποστηρίζουν ότι το Ισραήλ δεν είναι στην πράξη αδύναμο, αλλά η ισχυρότερη στρατιωτική δύναμη της περιοχής. Επισημαίνουν επίσης ότι, αν και είναι κοινοβουλευτική δημοκρατία, διατηρεί δομές και πρακτικές που, κατά τη γνώμη τους, έρχονται σε σύγκρουση με την αμερικανική αντίληψη περί ισότητας, ιδιαίτερα ως προς τη μεταχείριση των Αράβων πολιτών του και των Παλαιστινίων.

Σχετικά με το Ολοκαύτωμα και τις διώξεις των Εβραίων, οι συγγραφείς αναγνωρίζουν ότι η ίδρυση του Ισραήλ συνδέεται με μια βαθιά ιστορική ανάγκη ασφάλειας. Ωστόσο, τονίζουν ότι η αμερικανική πολιτική δεν μπορεί να αγνοεί τις συνέπειες που είχε και έχει αυτή η ίδρυση για τους Παλαιστινίους. Κατά την άποψή τους, η τραγική μοίρα των Εβραίων δεν αρκεί ώστε να νομιμοποιεί κάθε μετέπειτα ενέργεια του ισραηλινού κράτους ή να επιβάλλει στις ΗΠΑ μια ανεπιφύλακτη υποστήριξη ανεξάρτητα από τις πράξεις του. Στο ίδιο πνεύμα, αμφισβητούν την εικόνα του «ενάρετου Ισραήλ» που απλώς αμύνεται απέναντι σε «κακούς Άραβες». Υποστηρίζουν ότι η ιστορική και σύγχρονη ισραηλινή πολιτική περιλαμβάνει πράξεις βίας, εκτοπίσεων και καταστολής, οι οποίες ακυρώνουν την ιδέα μιας αυτονόητης ηθικής ανωτερότητας. Εδώ η επιχειρηματολογία τους είναι ιδιαίτερα αιχμηρή, καθώς επιχειρούν να αποδομήσουν ηθικά στερεότυπα που, κατά τη γνώμη τους, κυριαρχούν στον αμερικανικό δημόσιο λόγο.

Αφού, σύμφωνα με τους ίδιους, ούτε τα στρατηγικά ούτε τα ηθικά επιχειρήματα αρκούν, περνούν στην κεντρική τους εξήγηση: τη δύναμη του Λόμπι. Διευκρινίζουν ότι όταν μιλούν για «Λόμπι» δεν εννοούν μια μυστική ή συνωμοτική οργάνωση, αλλά έναν χαλαρό συνασπισμό ατόμων και οργανώσεων που εργάζονται συστηματικά ώστε η αμερικανική εξωτερική πολιτική να παραμένει φιλοϊσραηλινή. Υπογραμμίζουν ότι δεν ανήκουν όλοι οι Αμερικανοεβραίοι στο λόμπι, ούτε ότι όλοι έχουν ίδιες απόψεις. Παρ’ όλα αυτά, θεωρούν ότι υπάρχει ένας πυρήνας οργανώσεων και πολιτικών δυνάμεων που λειτουργεί με μεγάλη συνέπεια και αποτελεσματικότητα προς την ίδια κατεύθυνση. Σ’ αυτόν τον πυρήνα περιλαμβάνουν οργανώσεις όπως η AIPAC, αλλά και χριστιανούς ευαγγελικούς, νεοσυντηρητικούς και άλλους συμμάχους του Ισραήλ στο αμερικανικό πολιτικό σύστημα.

Οι συγγραφείς εξηγούν ότι το Λόμπι δρα με δύο βασικές στρατηγικές. Πρώτον, επηρεάζει άμεσα τα κέντρα λήψης αποφάσεων —κυρίως το Κογκρέσο και την εκτελεστική εξουσία— έτσι ώστε η στήριξη προς το Ισραήλ να εμφανίζεται ως η «σωστή» και ασφαλής πολιτική επιλογή. Δεύτερον, επιδιώκει να διαμορφώνει το ευρύτερο κλίμα της δημόσιας συζήτησης, ώστε η εικόνα του Ισραήλ να παραμένει θετική και οι επικριτικές φωνές να περιθωριοποιούνται. Κατά τους συγγραφείς, αυτό σημαίνει όχι μόνο προώθηση συγκεκριμένων πολιτικών, αλλά και ενεργό έλεγχο του πλαισίου μέσα στο οποίο συζητιούνται τα ζητήματα της Μέσης Ανατολής. Με άλλα λόγια, το Λόμπι δεν επηρεάζει απλώς αποφάσεις· επηρεάζει και το τι θεωρείται θεμιτό να ειπωθεί δημόσια.

Σε σχέση με το Κογκρέσο, οι Mearsheimer και Walt υποστηρίζουν ότι η επιρροή του Λόμπι είναι εντυπωσιακή. Περιγράφουν ένα περιβάλλον όπου οι επικριτές του Ισραήλ σπανίζουν, όχι επειδή δεν υπάρχουν αντιρρήσεις, αλλά επειδή το πολιτικό κόστος της διαφωνίας είναι πολύ υψηλό. Δίνουν ιδιαίτερη έμφαση στην AIPAC, την οποία παρουσιάζουν ως τον βασικό μοχλό πίεσης πάνω σε βουλευτές και γερουσιαστές: επιβραβεύει τους φίλους του Ισραήλ, στηρίζει οικονομικά υποψηφίους και μπορεί να συμβάλει στην πολιτική αποδυνάμωση όσων εκφράζουν διαφορετικές απόψεις. Η εικόνα που δίνουν είναι αυτή ενός Κογκρέσου όπου, στο συγκεκριμένο θέμα, η συζήτηση ουσιαστικά περιορίζεται. Γι’ αυτό και αναφέρουν ότι η αμερικανική πολιτική προς το Ισραήλ μένει στο απυρόβλητο, παρότι έχει τεράστιες συνέπειες για την εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ.

Παρόμοια, κατά τους συγγραφείς, είναι η επιρροή στην εκτελεστική εξουσία. Θεωρούν ότι οι προεδρικοί υποψήφιοι και τα δύο μεγάλα κόμματα υπολογίζουν σοβαρά τη δύναμη οργανωμένων φιλοϊσραηλινών ψηφοφόρων και δωρητών, άρα διαμορφώνουν αντίστοιχα τη ρητορική και την πολιτική τους. Επομένως, η προεδρία και το υπουργείο Εξωτερικών δεν λειτουργούν ανεξάρτητα από αυτές τις πιέσεις. Οι συγγραφείς δεν ισχυρίζονται ότι κάθε απόφαση επιβάλλεται απευθείας από το Λόμπι, αλλά ότι έχει εγκατασταθεί ένα περιβάλλον όπου η αμφισβήτηση της φιλοϊσραηλινής γραμμής είναι εξαιρετικά δύσκολη και πολιτικά επικίνδυνη.

Τελικό και ίσως πιο κρίσιμο σημείο είναι ο έλεγχος του δημόσιου λόγου. Εδώ η ανάλυση των συγγραφέων συνδέεται έντονα με τον πρόλογο του Mazower. Υποστηρίζουν ότι το Λόμπι συμβάλλει στην κατασκευή μιας ελκυστικής και συχνά εξιδανικευμένης εικόνας του Ισραήλ, ενώ ταυτόχρονα περιορίζει την ορατότητα ή τη νομιμοποίηση των λιγότερο ευχάριστων πτυχών της ισραηλινής πολιτικής. Κατά τη γνώμη τους, διπλωμάτες, στρατιωτικοί, ακαδημαϊκοί και δημοσιογράφοι συχνά αποφεύγουν τη δημόσια κριτική, επειδή φοβούνται επαγγελματικές συνέπειες. Έτσι, η δημόσια συζήτηση δεν είναι πραγματικά ελεύθερη και η αμερικανική κοινή γνώμη διαμορφώνεται μέσα σε ένα στρεβλό επικοινωνιακό πλαίσιο. Η θέση αυτή είναι από τις πιο σημαντικές του βιβλίου, γιατί εξηγεί γιατί, κατά τους συγγραφείς, η ειδική σχέση αναπαράγεται ακόμη κι όταν δεν εξυπηρετεί πια καθαρά αμερικανικά συμφέροντα.

Συνολικά, το κείμενο καταλήγει ότι η «ειδική σχέση» ΗΠΑ–Ισραήλ δεν είναι αποτέλεσμα μιας φυσικής ταύτισης συμφερόντων, αλλά πολιτικής επιρροής, θεσμικής πίεσης και ελέγχου του δημόσιου διαλόγου. Οι συγγραφείς πιστεύουν ότι, χωρίς τη δράση του Λόμπι —και ειδικότερα χωρίς οργανώσεις όπως η AIPAC—, η αμερικανική κοινωνία και το πολιτικό σύστημα θα είχαν πιο επικριτική στάση απέναντι στο Ισραήλ και η πολιτική των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή θα ήταν διαφορετική. Με αυτή τη θέση κλείνουν ουσιαστικά έναν κύκλο επιχειρημάτων: πρώτα απορρίπτουν τις στρατηγικές και ηθικές δικαιολογήσεις, και έπειτα προτείνουν ως βασική εξήγηση την εσωτερική πολιτική ισχύ του Λόμπι.

Άρα, η ουσία του βιβλίου είναι ότι οι Mearsheimer και Walt βλέπουν τη σχέση ΗΠΑ–Ισραήλ όχι ως αυτονόητη συμμαχία, αλλά ως αποτέλεσμα μιας εξαιρετικά επιτυχημένης πολιτικής επιρροής μέσα στις ίδιες τις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο Mazower, από την πλευρά του, φωτίζει το πολιτισμικό και ιδεολογικό περιβάλλον που κάνει αυτή τη συζήτηση τόσο δύσκολη: τον φόβο ότι κάθε κριτική μπορεί να στιγματιστεί ως αντισημιτισμός. Έτσι, το κείμενο δεν είναι μόνο μια ανάλυση εξωτερικής πολιτικής· είναι ταυτόχρονα και μια παρέμβαση για τα όρια της δημόσιας συζήτησης, της πανεπιστημιακής ελευθερίας και της δημοκρατικής λογοδοσίας στις ΗΠΑ.

ΟΛΟΚΛΗΡΟ ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΠΑΡΑΚΑΤΩ

MEARSHEIMER & WALT – ΤΟ ΙΣΡΑΗΛΙΝΟ ΛΟΜΠΙ ΚΑΙ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΩΝ ΗΠΑ – ΠΛΗΡΕΣ+++