Is it too late for Ankara to move back into the Western orbit?
By ERIC R MANDEL
APRIL 6, 2020 13:41
Turkish President Recep Tayyip Erdoğan
(photo credit: HANDOUT/REUTERS)
Turkey has been the problem child of NATO for the last two decades, with Sultan Erdoğan’s neo-Ottoman vision of an idealized past trying to reclaim its rightful role as leader of the Muslim world. Straddling the crossroads of Asia, Europe, and Africa, it remains as it has been for ages, a large and looming presence for good or ill at the center of the Middle East.
Can Turkey return and look West again as it did in the 20th century, when secular democracy held sway, or is the nation under the authoritarian Erdoğan too far gone on a path away from America, from its former allies including Israel, and all Western interests?
Turkish President Reçep Tayip Erdoğan is in a difficult position in Syria. The Turkish people don’t want any more refugees entering the country and they want a way out of the Idlib quagmire, where millions of fellow Sunnis are besieged by Syria, Russia, and Iranian-controlled militias.
Erdoğan is now turning back somewhat to the United States and Europe, as he sees that his Russian connection may be fool’s gold, Turkish interests being opposed to Russia’s in Syria and Libya. The problem is, Moscow is still the primary address if you want to get anything accomplished in Syria, as it has become the de facto power broker in the region since Assad called President Obama’s bluff, crossing his “red line” with chemical weapons, and Russia was invited to step in.
According to the Hudson Institute’s Michael Doran, Turkish hostility to America is justified because of our support for the Syrian Kurds, who Erdoğan claims are part and parcel of the Turkish separatist and terrorist Kurds (PKK), and a danger to his country. Doran further argues that it “makes no strategic sense…of ditching a major…NATO ally that straddles Europe and Asia…where we have bases, intelligence platforms and (the) ability to stop the Russians through the Bosporus.”
On the other hand, opposing that view, Steven A. Cook writing for the Council on Foreign Relations says, “While Turkey remains formally a NATO ally, it is not a partner of the United States…Erdoğan’s consolidation of power… suppression of journalists, academics, civil society organizations, and minorities contradicts the underlying principles of American society and Turkey’s own (NATO) membership.” Turkey’s involvement in the Syrian civil war highlights its conflicting interests with America and the West. Turkey’s anti-Kurdish agenda in Syria is in direct opposition to American interests, as the Kurds remain the most effective fighting force against the resurgence of the Islamic State, hindering the Trump administration’s principle reason for remaining engaged in Syria, while Turkey, as defender of Syria’s Sunni population in Idlib province, protects, among those Sunnis, Salafist terrorists, no friends of the US. To be fair to Turkey, if Syria conquered Idlib, Assad wouldn’t think twice about cutting a deal with al Qaeda, as long as they didn’t threaten his regime.
According to the Washington Institute’s Dana Stroul’s testimony for the House Committee on Foreign Affairs, the Syrian war has “implications for virtually all strategic challenges to U.S. interests: Russia’s role in the Middle East, counterterrorism threats, Iran’s projection of power, and the Syrian refugee crisis.” By this logic, many American interests would be advanced with a Turkish victory in Idlib except for sacrificing our Kurdish allies.
The US has very conflicted feelings about Turkey. Despite Turkey working at times with Russia and Iran against American interests, Erdoğan’s enemy is Assad, which places the Turks on the American side of that conflict. The schizophrenic American response was evident when the United States’ special Syrian representative James Jeffrey reaffirmed America’s commitment to Turkey in Idlib, stating “Turkey is a NATO ally…. As a NATO partner we share information, intelligence… and we are going to ensure that they have what they need there.”
But in short order, the State Department changed its mind and said there will be only humanitarian aid to Turkey in Syria, as the US is still furious with Erdoğan for buying and intending to incorporate Russia’s S-400 missile system into NATO defenses.
If there was ever a better description of a frenemy than Turkey, I don’t know it.
Turkey thinks it has the US over a barrel as it believes the American airbase in Incirlik, Turkey, is an indispensable and non-replaceable American asset. It is not, and that point can be made clearly to Erdoğan if the UAE as rumored will finance a new airbase to replace Incirlik. Erdoğan shut down the Incirlik base during the failed coup against him in 2016, endangering American servicemen.
What had been the only democratic Middle Eastern Islamic nation that prided itself on moderation and secularism now jails the most journalists in the world. Its judiciary, military, media and educational system have been systemically purged of secular adherents, with many fleeing the nation and the unfortunate languishing in prison. The purge of thousands of independent judges by Erdoğan has turned the judiciary into his rubber stamp.
It may be hard to imagine, but just 20 years ago Erdoğan’s Islamist AKP party (Justice and Development Party) was banned from running in the secular Turkish state. Today, Islamization dominates the government and military, and while the Turkish people do vote in large numbers for Erdoğan’s AKP party, today we see cracks in the wall of Turkish Islamism that could be an opportunity for it to turn toward the West out of need, if not desire.
There are significant signs of resistance to Erdoğan and his Islamist party, especially in the loss of the mayoral elections in Istanbul and Ankara showing that people in its largest cities, if given free choice, could turn against him. Meanwhile, previous Islamist allies like former Prime Minister Ahmet Davutoğlu and Ali Babacan, a former confidant of Erdoğan, are forming their own parties and are planning to run against him in the next election in three years.
How else has Turkey undermined American interests?
Tracing the shifting alliances of the Islamic countries is like gazing into a tropical fish tank. When the Egyptian Muslim Brotherhood (MB) led, the government of Morsi fell in 2013, an adversary of American interests, and the leadership of the Egyptian Islamist organization found refuge in Turkey and Qatar. Although Qatar should in theory be aligned with the other fossil fuel-rich conservative Gulf States, which oppose Erdoğan, it too has also been a financial supporter of the Muslim Brotherhood that includes MB aligned Hamas.
Qatari and Turkish interests converge in supporting the Muslim Brotherhood, and in its antagonism toward the Saudis and the UAE. Turkey has even sent troops to Qatar to protect it from its conservative Sunni cousins in the Gulf. Qatar, like Turkey, works with Iran, but, in its case, it is because they share the world’s largest gas field and all dislike American influence in the Middle East.
Iran had historically been a Turkish adversary, but Turkey not long ago gave them a pathway to launder a billion dollars of Iranian oil, with the help of an Iranian-Turkish gold trader to evade American sanctions over its nuclear program.
Although Turkey and Iran are on different sides of the Syrian divide, Turkey and Syria also work with Iran for common interests primarily against the US, but over time Turkey should become an Iranian adversary again, not only because the Turks are Sunni and the Iranians are Shi’ite, but because their visions are different, both wanting to dominate the region as in days of old – the Ottoman Empire and the great Persian kingdoms of antiquity, respectively.
Russia is also not a natural ally of Turkey. Erdoğan needs Russia as it is the only mediator to advance its interests on suppressing the flow of refugees, reining in the Kurds in northeast Syria, and as a restraining force on the Syrian regime. However, that relationship is being sorely tested as Iran and Russia militarily support the genocidal Assad government’s advance on the Turkish positions in Idlib. Again their common interest of wanting to weaken America has masked their natural differences.
Turkey claims it helped defeat the Islamic State but what is little known is that Turkey supported the Islamic State by allowing thousands of Islamists to transit into Syria while also looking the other way as IS sold oil to support its jihad. Today, Turkey protects a wide range of Syrian Sunni Salafist rebels living along with the non-militant Sunni population of northwest Syria (Idlib). In Turkey’s defense, it needs to stem the tide of millions of refugees from Idlib into Turkey, who could cripple their economy that is already strained with millions of Syrian refugees from the 10-year-old civil war.
One possible American strategy to deal with Erdoğan would be to wait him out and hope that in future decades a new leadership emerges. But the Syrian civil war has created opportunities and dangers that will test American administrations who just want to get out of the Middle East.
As time goes on, America needs to be on the lookout for any opportunities to get Turkey to reengage with Israel. That might not sound possible now, but think about the Israeli relationship with the Gulf States today, something that could have never seemed possible in the 20th century. Israel still enjoys significant trade with Turkey, with both nations looking the other way on trade, while Erdoğan spouts his anti-Semitism.
Turkish hegemonic ambitions in the Mediterranean and the Maghreb (northern Africa) threaten Israeli energy concerns and Mediterranean trade. Turkey has become the patron of the Muslim Brotherhood aligned UN-recognized government of Libya, and their new Mediterranean trade agreement poses a challenge to all Mediterranean trading nations, including Israel, Greece, Cyprus, Egypt, Italy, and everyone else who uses the Suez Canal.
Closer to home, Turkey is threatening its neighbor Cyprus, claiming against all international norms that Cypriot energy rights belong to it. Turkey has controlled Northern Cyprus and transferred ethnic Turks into Cyprus with no objection beyond lip-service from the international community for over 40 years.
Bottom line, Turkey will continue for the foreseeable future to cause significant challenges to American and Israeli interests. In the short-term, economic sticks and isolation, not carrots, are the better option. But eventually, there should be an opportunity for Western reengagement, and we will need to seize it to advance our interests.
The writer is the director of MEPIN, the Middle East Political Information Network, and regularly briefs members of the Senate, House and their foreign policy advisors, as well White House advisors. He is the senior editor for security at The Jerusalem Report and a columnist for The Jerusalem Post
Αυτή είναι η κύρια ιδέα στο κάλεσμα μιας γαλλικής οικολογικής Συλλογικότητας των παρακάτω 23 συν-υπογραφόντων :
Tony Andréani, φιλοσόφου, Daniel Bachet, κοινωνιολόγου, LudivineBantigny, ιστορικού, Benoît Borrits, δοκιμιογράφου, Clément Caudron, μηχανικού, Thomas Coutrot, οικονομολόγου, Alexis Cukier, φιλοσόφου, PierreDardot, φιλοσόφου, Nicolas Dessaux, αρχαιολόγου, Emmanuel Dockès, νομικού, Bernard Friot, κοινωνιολόγου και οικονομολόγου, Janine Guespin, επίτιμης καθηγήτριας, Sylvie Larue, εκπαιδευτικού, Christian Laval, κοινωνιολόγου, Mathilde Larrère, ιστορικού, Gaëlle Maillard, συνδικαλίστριας, Sylvie Mayer, ευρωβουλευτίνας περιόδου (1979-1994), François Morin, οικονομολόγου, Christine Poupin, συνδικαλίστριας, Jacques Richard, λογιστή, Jean Sève, ιστορικού, Jean-Michel Toulouse, πρώην διευθυντή νοσοκομείου, Pierre Zarka, πρώην διευθυντή της εφημερίδας του Κ.Κ. Γαλλίας l’Humanité όπως δημοσιεύθηκε στις 2 Απριλίου 2020 στην ηλεκτρονική έκδοση της Libération με τίτλο : «Σώζουμε τον καπιταλισμό ή αλλάζουμε την οικονομία ;» (Sauver le capitalisme ou changer d’économie?).
Όπως και το 2008, λέει το κάλεσμα, το κράτος θα υποστηρίξει τις κεφαλαιουχικές εταιρείες που συμμετέχουν σε μια ξέφρενη κούρσα για το κέρδος. Πρέπει να αντιταχθούμε και να αναπροσανατολίσουμε την οικονομία σύμφωνα με τις επιταγές της οικολογικής μετάβασης, συνοψίζει η εν λόγω Συλλογικότητα.
Η πανδημία Covid-19 έχει κλείσει πολλές επιχειρήσεις, γεγονός που συνεπάγεταισημαντική ύφεση. Οι κυβερνήσεις και τα διεθνή χρηματοπιστωτικά ιδρύματα δεν έχουν παρά μόνο ένα μότο : «σώστε την οικονομία» ! Αλλά για ποια οικονομία μιλάμε; Διερωτάται η Συλλογικότητα.
Μήπως η κυβέρνηση (η γαλλική) πραγματικά θέλει να βοηθήσει τις επιχειρήσεις, οι οποίες θα αντιμετωπίσουν μεγάλες οικονομικές δυσκολίες τους επόμενους μήνες, ή απλά θέλεινα σώσει την περιουσία των μετόχων ; Για την κυβέρνηση αυτή και εκείνες που προηγήθηκαν, δεν πρόκειται για το σώσιμο των επιχειρήσεων ή για τη βοήθεια των επιχειρηματιών, αλλά για την προστασία των οικονομικών λογικών που οδήγησαν τα τελευταία χρόνια στην υποτίμηση της εργασίας, αντιμετωπίζοντάς την ως ένα κόστος το οποίο πρέπει να συμπιέζεται αδιάκοπα. Σε αντίθεση με τη γενική πεποίθηση, η αναφορά δεν είναι πλέον η «επιχείρηση», μέσα στην οποία οι συλλογικότητες εργασίας παράγουν τα αγαθά ή / και τις υπηρεσίες, αλλά η «κεφαλαιουχική εταιρία», νομική οντότητα πίσω από την οποία λειτουργούν οι μέτοχοι και οι κάτοχοι των μετοχών. Έτσι, η συλλογικότητα εργασίας είναι αυτή που συγκροτεί την επιχείρηση (!). (Ο καπιταλιστής που ρίσκαρε τα λεφτά του για να δημιουργηθεί η επιχείρηση είναι σαν να μην υπήρξε ποτέ). Κατά τη Συλλογικότητα ο σκοπός της επιχείρησης δεν είναι να κερδίζει (είναι να χάνει;), αλλά να παράγει και να πωλεί αγαθά και υπηρεσίες, για να επιτύχει μια προστιθέμενη αξία. Η κεφαλαιουχική εταιρεία είναι η πιο διαδεδομένη νομική μορφή της επιχείρησης στην οποία οι μέτοχοι ενθυλακώνουν, με τη μορφή του κέρδους, ένα μέρος της προστιθέμενης αξίας, κάτι που δεν συμβαίνει με τους τεχνίτες και με τους Συνεταιρισμούς (Scop). Οι μισθοί και οι εισφορέςκοινωνικής ασφάλισης είναι μια οφειλή και όταν οι μέτοχοι δεν μπορούν να τις τιμήσουν, η εξουσία πρέπει να περιέρχεται στα χέρια των μισθωτών για τη διασφάλιση της επιχείρησης (Όλοι θυμόμαστε τη μη βιωσιμότητα στις αποκληθείσες «προβληματικές επιχειρήσεις» στην Ελλάδα του 1982-1983 που οι ιδιοκτήτες τους έλεγαν στο κράτος «πάρτε τες» για να απαλλαχθούν από τα βάρη τους). Αυτό θέλει να αποφεύγει πάση θυσία το γαλλικό κράτος, λέει η Συλλογικότητα. Ωστόσο, δεν εναπόκειται στο κράτος, δηλαδή στους πολίτες και στους φορολογούμενους του, να υποκαταστήσουντιςεπιχειρήσεις στην καταβολή μισθών και εισφορών κοινωνικής ασφάλισης. Κάνοντας αυτό, το κράτος προστατεύει τις εταιρείες που, όπως η Amazon, επωφελούνται από την τρέχουσα κρίση. Σε περίοδο μείωσης της παραγωγής, οι μισθοί και οι εισφορές κοινωνικής ασφάλισης πρέπει να παρέχονται συλλογικά από το σύνολο των επιχειρήσεων (!) (πώς άραγε 😉 και, εάν δεν το μπορούν, οι εργαζόμενοι πρέπει να αναλάβουν τον έλεγχό τους. Ο στόχος της κρατικήςπαρέμβασης είναι μόνο να σωθεί ο καπιταλισμόςκαι καθόλου η πραγματική οικονομία, ισχυρίζεται η Συλλογικότητα.
Να εξαλειφθούν οι περιττές παραγωγές
Αυτή η πανδημία είναι μια ευκαιρία να ανακαλύψουμε το προφανές. Η μείωση της παραγωγής στην Κίνα προκάλεσε πτώση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου κατά 25% τους πρώτους δύο μήνες του έτους. Οι Βενετοί είναι κατάπληκτοι που βλέπουν ψάρια σε νερά που ξαφνικά καθάρισαν. Ο αέρας είναι πλέον λιγότερο ασφυξιογόνος στις πόλεις μας.
Πολλοί αρχίζουν να ελπίζουν ότι το τέλος της πανδημίας θα είναι μια ευκαιρία να επανεξετάσουμε τα πρότυπα παραγωγής και διαβίωσής μας, να αποτρέψουμε τον οικολογικό κίνδυνο που απειλεί την ανθρωπότητά μας. Ειδικά επειδήλιγότερη παραγωγή σημαίνει περισσότερος ελεύθερος χρόνος, περισσότερος χρόνος για τον εαυτό μας. Και εάν εξαλείφαμε τις περιττές παραγωγές; Και εάν σταματούσαμε τις προγραμματισμένες στρατηγικές απαξίωσης των επιχειρήσεων; Και εάν, αντί να ανακυκλώνουμε τις συσκευασίες, μια πηγή νέας ρύπανσης,δεσμευόμασταν σε μια προσέγγιση μηδενικών αποβλήτων; Και εάν, έχοντας μειώσει σημαντικά τη μεταφορά αγαθών, αλλάζαμε τα μεμονωμένα μέσα μεταφοράς μας για να ευνοήσουμε τη σιδηροδρομική μεταφοράσε βάρος του αεροπλάνου και τουαυτοκινήτου; Αυτό σημαίνει να επανεξεταστούν τα σχέδια ιδιωτικοποίησης των σιδηροδρόμων. Και εάν σταματούσαμε να θεωρούμε τον μη εμπορικό τομέα (την κοινωνική οικονομία δηλαδή) ως ένα «φορτίο»που επιβαρύνει την ανταγωνιστικότητα των κεφαλαιουχικών εταιρειών, προκειμένου να έχουμε μια δημόσια υγεία, αντάξια μιας ανθρώπινης και αξιοπρεπούς κοινωνίας ;
Κατά τη Συλλογικότητα, όλα αυτάείναι εφικτάκαι απαιτούν συζητήσεις πολιτών καθώς και μαζικά σχέδια επαγγελματικού μετασχηματισμού σε μια λογική πουδεν αφήνει κανέναν σε κατάσταση οικονομικού αποκλεισμού (δηλαδή αποκλεισμένοι μηδέν!). Τούτο προϋποθέτει την αναγνώριση επιτέλους των ανθρώπινων προσόντων. Αλλά αυτός ο νέος τρόπος προσέγγισηςείναι αντίθετος με το ανακοινωθέν σχέδιο ανάκαμψης, του οποίου ο μοναδικός στόχος είναι η αποκατάσταση της αξίας των κεφαλαιουχικών εταιρειών.
Προς ένα κοινωνικοποιημένο χρηματοπιστωτικό σύστημα (δηλαδή οικολογικές αγορές χρήματος) ;
Η διασφάλιση της παραγωγικής οικονομίας των αγαθών και των υπηρεσιών περνάει μέσα από την ανάκτηση των επιχειρήσεων από τους μισθωτούς και την εξουσία που παρέχεται στους χρήστες να καθορίζουν αυτό που πρέπει να παράγεται. Δεν μπορούμε πλέον να αφήνουμε τις δυνάμεις της αγοράς να καθορίζουν τις επενδύσεις. Καιοι πολίτες πρέπει να είναι σε θέση να καθορίζουν τις κύριες κατευθύνσεις της οικονομίας μέσω ενός κοινωνικοποιημένου χρηματοπιστωτικού συστήματος. Η κοινή άσκηση μιας τέτοιας οικονομικής δημοκρατίας προϋποθέτει ότι η ζωή μας απελευθερώνεται από τον κίνδυνο των αγορώντις οποίες καθόλου δεν ελέγχουμε. Κι ενώ η ανθρωπότητά μας σήμερα βρίσκεται σε μια καμπή, που της επιτρέπει να σώσει την ύπαρξή της, μέρος της αριστεράς και της πολιτικής οικολογίαςπαραμένουν σιωπηλοί επί αυτής της ευκαιρίας που φέρνει μέσα της τις προσδοκίες της, ήτοι : τη διαφύλαξη του περιβάλλοντοςκαιτην εξαφάνιση της εργασιακής εκμετάλλευσης καιτης αγοραίας αλλοτρίωσης.
Το να ζητάς από το κράτος να πληρώσει για να «σώσει την οικονομία» είναι σαν θέλεις να πέσεις σε μια παγίδα. Όπως και το 2008, το κράτος θα στηρίξει τις κεφαλαιουχικές εταιρείες που συμμετέχουν σε μια ξέφρενη κούρσα για την κερδοσκοπία. Μόλις αυτές εξομαλυνθούν με το δημόσιο χρήμα, οι επιχειρήσεις θα ανακάμψουνπάλι σύμφωνα με την καπιταλιστική λογική της λιτότητας για τους εργαζόμενους, τηςυποβάθμισης των δημόσιων υπηρεσιών και της φυγής προς τα εμπρόςγια μια ανάπτυξη αδιάφορη προς τις κοινωνικέςκαιοικολογικές ανάγκες. Τα μέτρα που αποφάσισε ο Emmanuel Macron προορίζονται για να σώσουν τις κεφαλαιουχικές εταιρείες.Πρέπει να αντιταχθούμε σε αυτό. Σήμεραέχουμε μια μοναδική ευκαιρία να αλλάξουμε τον τρόπο που ζούμεκαινα αναπροσανατολίσουμε ολόκληρη την οικονομίασύμφωνα με τις επιταγές της οικολογικής μετάβασης. Πρέπει να σώσουμε την οικονομία από την πτώχευση του καπιταλισμού κι όχι να σώσουμε την καπιταλιστική οικονομία από την πτώχευση.
Τις τελευταίες δέκα ημέρες, η συνήθως ήρεμη διπλωματική σκηνή της ΕΕ αρχίζει να μοιάζει με την πολωμένη πραγματικότητα της Ουάσινγκτον. Μια τηλεδιάσκεψη των ευρωπαίων ηγετών εξελίχθηκε σε πεντάωρη μονομαχία. Ο ευρωπαϊκός Τύπος είναι τώρα γεμάτος με εμπρηστικές διαρροές, παθιασμένες εκκλήσεις και πικρές αναφορές στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Η σπίθα που άναψε αυτή τη φωτιά ήταν η πρόταση εννιά ευρωπαϊκών κρατών να εκδοθούν τα λεγόμενα «κορονο-ομόλογα», που θα δώσουν τη δυνατότητα στην ΕΕ να δώσει μια ισχυρή απάντηση στην κρίση. Η πρωτοβουλία αυτή προσέκρουσε στην αντίδραση των κρατών της βόρειας Ευρώπης, με επικεφαλής τη Γερμανία και την Ολλανδία.
Με μια πρώτη ματιά, η διαμάχη αυτή γύρω από ένα ομόλογο μοιάζει δευτερεύουσα. Αφορά όμως το ίδιο το μέλλον της Ευρώπης: ένα κοινό ευρωομόλογο θα καταστήσει ευρωπαϊκή ευθύνη το χρέος που φορτώνονται τώρα μεμονωμένα κράτη για να αντιμετωπίσουν αυτή την κρίση.
Το ζήτημα αυτό έχει ευρύτερες επιπτώσεις: η έκδοση ενός τέτοιου ομολόγου θα οδηγήσει σε δραστική αύξηση της δύναμης της ένωσης. Ο Τζέικομπ Φανκ Κίρκεγκορντ από το Peterson Institute το αποκαλεί «Στιγμή Χάμιλτον», μια αναφορά στην απόφαση της αμερικανικής κυβέρνησης του 1790 να αναλάβει όλο το χρέος των μεμονωμένων αποικιών κατά τον Πόλεμο της Ανεξαρτησίας. Ηταν ένα αποφασιστικής σημασίας βήμα για τη δημιουργία μιας ισχυρής κεντρικής κυβέρνησης στην Ουάσινγκτον.
Η κίνηση αυτών των εννιά χωρών για την έκδοση ενός ευρωπαϊκού ομολόγου ήταν στην πραγματικότητα μια εξέγερση κατά του ευρωπαϊκού στάτους κβο. Με άλλα λόγια, ήταν μια αντίδραση κατά της Μέρκελ και της λιτότητας που εφαρμόστηκε την περασμένη δεκαετία στην Ευρώπη.
Η Μέρκελ έχει επαινεθεί ξανά τον τελευταίο καιρό, τόσο στη Γερμανία όσο και στο εξωτερικό, με τους Financial Times να επισημαίνουν ότι έχει γίνει «το σύμβολο των δυτικών φιλελεύθερων αξιών τις οποίες περιφρονούν εθνικιστές όπως ο αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ».
Πολλοί Ευρωπαίοι όμως έχουν διαφορετική άποψη. Η Μέρκελ είναι και ο αρχιτέκτονας δέκα ετών καταστροφικής λιτότητας που έχουν προκαλέσει στερήσεις σε όλη την Ευρώπη και οδήγησαν στην άνοδο δεξιών λαϊκιστικών κινημάτων.
Τα τελευταία χρόνια, όσο οι συνέπειες της λιτότητας γίνονταν φανερές και τα εθνικολαϊκιστικά κόμματα υπονόμευαν την ΕΕ, ευρωπαίοι πολιτικοί ηγέτες άρχισαν να ζητούν μεταρρυθμίσεις στην κατεύθυνση της ανάπτυξης. Η εκλογή του Εμανουέλ Μακρόν το 2017 ερμηνεύτηκε ως σταθμός στην ευρωπαϊκή πολιτική, καθώς ο γάλλος πρόεδρος διατύπωσε μια σειρά από προτάσεις για το μέλλον της Ευρώπης. Αλλά η Μέρκελ τις απέρριψε όλες.
Όταν ξέσπασε η πανδημία, η Ευρώπη έδειχνε να έχει αντλήσει τα διδάγματά της από την προηγούμενη κρίση. Η ΕΕ ανέστειλε τους αυστηρούς κανόνες για τα ελλείμματα και η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα έδειξε έναν δυναμισμό που δεν είχε δείξει το 2008. Στο ερώτημα όμως αν η Ευρώπη πρέπει να μοιραστεί την ευθύνη για τα χρέη που συσσωρεύονται, η απάντηση της Μέρκελ ήταν και πάλι ένα κατηγορηματικό «Nein».
Για να είμαστε τίμιοι, η Γερμανία δεν είναι το μοναδικό εμπόδιο. Μαζί της συντάσσονται και άλλες συντηρητικές κυβερνήσεις όπως εκείνη της Ολλανδίας. Αν όμως μετακινηθεί η Μέρκελ, θα μετακινηθεί και η Ευρώπη.
Λίγοι ευρωπαίοι ηγέτες στην ιστορία είχαν τη δύναμη να μετακινήσουν την Ευρώπη και έκαναν τόσο λίγα. Το ερώτημα είναι αν η ενότητα της Ευρώπης θα αντέξει μια τέτοια ισχυρογνωμοσύνη.
(*) Ο Μαξ Μπέργκμαν είναι senior fellow στο Center for American Progress και υπηρέτησε στο Στέιτ Ντιπάρτμεντ από το 2011 ως το 2017
“Η Άγκυρα έχει επανειλημμένως καταγγείλει την αποτυχία της Ευρώπης να τηρήσει τις δεσμεύσεις της από τη συμφωνία (Κοινή Δήλωση ΕΕ-Τουρκίας 2016), συμπεριλαμβανομένης της παράδοσης λιγότερων χρημάτων από το ήμισυ 6 εκατομμυρίων προς βοήθεια των Σύριων στην Τουρκία” (1)
“Η Ευρωπαϊκή Ένωση θα πρέπει να χορηγήσει καθεστώς ελεύθερης εισόδου (χωρίς βίζα) στους κατόχους τουρκικών διαβατηρίων, αν θέλει να λυθεί η μεταναστευτική/προσφυγική κατάσταση στα τουρκοελληνικά σύνορα”. (2)
Η απροκάλυπτη τουρκική «επίθεση της Καθαράς Δευτέρας» στα ελληνοτουρκικά σύνορα στον Έβρο ήταν κεντρικώς σχεδιασμένη και οργανωμένη. Εμπνευστής, οργανωτής και εκτελεστής της το επίσημο τουρκικό κράτος. Ο στρατηγικός σκοπός διπλός: αφενός μεν, ο πορισμός πολυπόθητου (λόγω της κάκιστης κατάστασης της τουρκικής οικονομίας) οικονομικού οφέλους και αφετέρου δε, η χορήγηση καθεστώτος ελεύθερης εισόδου στην Ευρώπη στους Τούρκους πολίτες. Τακτικό μέσο επίτευξης του διττού στόχου η αναθεώρηση της Κοινής Δήλωσης ΕΕ-Τουρκίας του Μαρτίου του 2016.
Αρχικώς, δόθηκε η εντολή να ανοίξουν κέντρα μεταναστών και φυλακές στην Τουρκία και να ενημερωθούν οι μη Τούρκοι υπήκοοι ότι έπρεπε να οδεύσουν προς τα ελληνικά σύνορα, προκειμένου να περαιωθούν στην Ευρώπη. Εν συνεχεία, με κρατικά λεωφορεία και με ταξί, οι οδηγοί των οποίων χρηματοδοτήθηκαν από κρατικά κονδύλια, οι μετανάστες μεταφέρθηκαν ταχέως έξωθεν της συνοριακής διάβασης των Καστανιών. Το σχέδιο ήταν να αιφνιδιαστούν οι ελληνικές αρχές και, εισελθόντων χιλιάδων μεταναστών από χ ε ρ σ α ί α σύνορα, να αποσταθεροποιηθεί η Ελλάδα και μέσω αυτής να ασκηθεί ωμή τρομοκρατία στην Ευρώπη.
Η μεγάλη πρώτη επίθεση απέτυχε, διότι η Ελληνική Αστυνομία και ο Ελληνικός Στρατός ενήργησαν αποφασιστικά και ματαίωσαν το τουρκικό σχέδιο, σκορπώντας χαρά στους Έλληνες πολίτες και πίκρα στις τουρκικές αρχές. Οι μετανάστες, παρά ταύτα, κατασκήνωσαν στην τουρκική πλευρά των συνόρων, στο Παζάρκουλε, και με την εμφανή συνδρομή των τουρκικών σωμάτων ασφαλείας μετέτρεψαν την απόπειρα εισβολής σε μια ιδιότυπη πολιορκία. Η ψύχραιμη αλλά δυναμική Ελλάδα εκμηδένισε τις δυνατότητες των πολιορκητών, οι οποίοι πλέον ενισχύονταν από «ειδικές» ομάδες της τουρκικής αστυνομίας που εκτόξευαν δακρυγόνα προς την ελληνική πλευρά, για να διευκολύνουν τους μετανάστες να κόψουν το συνοριακό συρματόπλεγμα ή να αφαιρέσουν τμήματά του.
Εις μάτην! Ο φράχτης του Έβρου έμεινε όρθιος και η Ελλάδα έδωσε ένα αξιομνημόνευτο μάθημα στις τουρκικές αρχές, μάθημα υπερηφάνειας, τιμής και νίκης.
Η Τουρκία ηττήθηκε. Η πανδημία του νέου κορονοϊού αποτέλεσε τον φερετζέ πίσω από τον οποίον η Άγκυρα έκρυψε την ήττα και απέσυρε τους πολιορκητές. Όμως, αναδιατάσσει τις δυνάμεις της και φαίνεται να προετοιμάζεται να στείλει νοσούντες από τον ιό μετανάστες στα ελληνικά νησιά(3), με παροπλισμένα πλοία, που τα προορίζει για τον σκοπό αυτόν.
Συγχρόνως με τα παραπάνω οι τουρκικές αρχές κατέβαλαν συντονισμένη προσπάθεια προπαγάνδας. Αποπειρώντο, δηλαδή, να παρουσιάσουν την Ελλάδα ως εν αδίκω ευρισκομένη και την Τουρκία ως την προστάτιδα όλων των κατατρεγμένων. Η ελληνική κυβέρνηση κλήθηκε να διαχειριστεί και αυτήν την επίθεση(4), η οποία δεν ήταν ήσσονος σημασίας, τουλάχιστον για όσους γνωρίζουν πως λειτουργεί το διεθνές σύστημα καθώς και τη σημασία της «νομιμοποίησης» των ενεργειών. Ο ελληνοτουρκικός ψυχρός πόλεμος διαλαμβάνει πολλά επίπεδα και για αυτό χαρακτηρίζεται υβριδικός. Για την ακρίβεια, δείχνει να είναι ένας πόλεμος που οι νίκες στο πεδίο της προβολής προηγούνται αυτών στο πεδίο της μάχης.
Η τουρκική πλευρά διέσπειρε ψευδείς ειδήσεις περί δήθεν νεκρών μεταναστών(5), των οποίων τη ζωή – κατά την τουρκική προπαγάνδα – αφαίρεσαν οι ελληνικές αρχές. Αποδύθηκε επί τούτω σε διεθνή δυσφημιστική εκστρατεία(6). Ισχυρίσθηκε, επίσης, ότι οι ελληνικές αρχές ασφαλείας συνέλαβαν μετανάστες, τους οποίους έστειλαν πίσω στο τουρκικό έδαφος, αφού πρώτα τους έγδυσαν και τους χτύπησαν(7). Σα να μην έφταναν οι φαιδρές αυτές αιτιάσεις, ο Τούρκος Υπουργός Εξωτερικών Μεβλούτ Τσαβούσογλου, σε άρθρο του στους Financial Times, διατύπωσε εκ νέου τους ψευδείς ισχυρισμούς εις βάρος της Ελλάδος και έκανε λόγο για «εξτρεμισμό, ξενοφοβία, ισλαμοφοβία και αντισημιτισμό». (8)
Είναι, όμως, έτσι; Η Ελλάδα έχει επιδείξει τα προαναφερθέντα χαρακτηριστικά; Ή μήπως η Τουρκία έχει εγγεγραμμένες στο μητρώο της άνομες πράξεις, οι οποίες εμπράκτως το αποδεικνύουν;
Στις 12 Δεκεμβρίου του 1941 η Ελλάδα, μετά από έναν υπεράνθρωπα ηρωικό αγώνα, έχει καταληφθεί από τις δυνάμεις του Άξονα. Στη χώρα μας η κατοχή είναι τριπλή, γερμανική, ιταλική και βουλγαρική. Ωστόσο, οι Έλληνες δεν έχουν πάψει να πολεμάνε. Όπως αναφέρει και ο εμβληματικός Στρατηγός ε.α. Κωνσταντίνος Κόρκας «η Ελλάδα, μετά το Έπος της Αλβανίας, τη Δόξα των Οχυρών και το Θρύλο της Κρήτης, συνέχισε τον πόλεμο στο εξωτερικό, με τις εκεί αναδιοργανούμενες δυνάμεις και στο εσωτερικό, με την Εθνική Αντίσταση»(9). Η Ευρώπη, πλην της Μεγάλης Βρετανίας, στενάζει υπό τον ναζιστικό ζυγό. Οι ΗΠΑ έχουν μόλις πέντε ημέρες πριν δεχτεί την απρόκλητη ιαπωνική επίθεση στο Περλ Χάρμπορ. Αντιθέτως, η Τουρκία συνεργάζεται στενά με τη ναζιστική Γερμανία(10) και την ενισχύει.
Σε αυτό το πλαίσιο, την συγκεκριμένη ημέρα, μία (παλαιά ατμοκίνητη και τότε ντιζελοκίνητη) σκούνα, η Struma, αναχωρεί από το λιμάνι της Κωνστάντζας, της ήδη συνεργάτιδος του Άξονα Ρουμανίας, με τελικό προορισμό την υπό βρετανική Εντολή Παλαιστίνη. Το πλοίο μετέφερε σχεδόν οχτακόσιους (800) Εβραίους πρόσφυγες. Εξαιτίας αλλεπάλληλων μηχανικών βλαβών – πιθανώς λόγω του υπέρβαρου αυτού – το πλοίο ελλιμενίσθηκε στην Κωνσταντινούπολη. Η Βρετανία δεν επέτρεπε στους Εβραίους πρόσφυγες την είσοδο στην Παλαιστίνη και η Τουρκία τους απαγόρευε να αποβιβαστούν και να συνεχίσουν το ταξίδι τους στην ξηρά. Επελθόντος του αδιεξόδου, στις 23 Φεβρουαρίου 1942, οι τουρκικές αρχές ρυμούλκησαν, μέσω του Βοσπόρου, το μηχανικά μη λειτουργικό πλοίο στην Μαύρη Θάλασσα, και το άφησαν ακινητοποιημένο περίπου 10 μίλια από τις τουρκικές ακτές.
Σημειωτέον, ότι κατά τον διάπλου του Βοσπόρου, οι επιβάτες πρόσφυγες κρατούσαν μεγάλες ταμπέλες που έγραφαν «Σώστε μας» στην αγγλική και εβραϊκή γλώσσα, αλλά ουδείς τους έσωσε.
Το πρωί της 24ης Φεβρουαρίου 1942 το πλοίο Struma βυθίστηκε με όλους τους επιβάτες του, μάλλον από τορπίλη ρωσικού υποβρυχίου. Επτακόσιοι ογδόντα ένας (781) Εβραίοι βρήκαν τραγικό θάνατο στον βυθό του Ευξείνου Πόντου, καθώς επίσης και τα δέκα (10) μέλη του πληρώματος.
Η τραγωδία του πλοίου Struma προήλθε από τον βάρβαρο και αντισημιτικό τρόπο που η Τουρκία μεταχειρίσθηκε αδύναμους Εβραίους πρόσφυγες, διότι ήταν γνωστό τότε ότι η Σοβιετική Ένωση θα έπληττε τα άγνωστα και ουδέτερα πλοία.
Αλήθεια τώρα, οι αρχές αυτής της χώρας με αυτήν την ιστορική διαδρομή θα κάνουν κήρυγμα σε Ελλάδα και Ευρώπη;
Παραπομπές
1. schengenvisainfo.com/news/turkey-demands-schengen-visa-liberalization-to-resolve-migration-situation/
2.Κρατικό πρακτορείο ειδήσεων Τουρκίας: https://www.aa.com.tr/en/europe/concrete-steps-needed-from-eu-top-turkish-diplomat/1760629#
3. https://www.thetoc.gr/politiki/article/aggelos-surigos-fobamai-min-steiloun-epitides-oi-tourkoi-metanastes-foreis-tou-koronoiou-sta-nisia/
4.https://www.kathimerini.gr/1072443/article/epikairothta/politikh/se-poly-dyskolh-8esh-h-agkyra
5. Απεδείχθη ότι όλα αυτά εντάσσονταν στην τουρκική προπαγάνδα, διότι ουδέποτε υπήρξε αποκάλυψη των αληθινών στοιχείων των δήθεν νεκρών ούτε συντάχθηκαν σχετικώς ιατροδικαστικές εκθέσεις. Πολλώ δε μάλλον, δεν προβλήθηκαν εικόνες από κηδείες.
6. https://www.kathimerini.gr/1072038/article/epikairothta/politikh/proklhtikh-epi8esh-apo-tsavoysogloy-me-anypostates-kathgories-kata-a8hnas . Δυστυχώς, την ανθελληνική προπαγάνδα αναπαράγουν και ελληνικά μέσα, αδιαφορώντας για το ενδεχόμενο να στραφούν τα «θύματα» εναντίον της Ελλάδος αξιώνοντας υπέρογκες αποζημιώσεις.
7. Πάλι, απουσίασαν τα αληθινά στοιχεία των «παθόντων» και, βεβαίως, και οι σχετικές ιατροδικαστικές εκθέσεις.
8. https://www.hurriyetdailynews.com/fm-cavusoglu-says-turkey-cannot-host-any-more-refugees-153182
9. https://www.youtube.com/watch?v=F__vhNynfmg&t=1176s στο 10:10΄
10. Frank G. Weber «Ο επιτήδειος ουδέτερος», εκδ. Θετίλη.
Ο Ισπανός (σοσιαλιστής) Πρωθυπουργός Pedro Sanchez πήρε τώρα την πρωτοβουλία να ζητήσει ουσιαστικά την αρχή μετατροπής της ΕΕ από μία νεοφιλελεύθερη μεγάλη «ελεύθερη αγορά», προσαρμοσμένη στις ανάγκες του παγκόσμιου Χρηματιστικού Κεφαλαίου, των μεγάλων πολυεθνικών και της Γερμανίας, σε κάτι που να αρχίζει να μοιάζει με πραγματική Ευρωπαϊκή Ενωση.
Όπως σημειώνει ο Ισπανός πολιτικός, σε άρθρο του που δημοσιεύτηκε στον βρετανικό Γκάρντιαν, η Ευρώπη πρέπει να οικοδομήσει μια οικονομία πολεμικής περιόδου και να προωθήσει την ευρωπαϊκή αντίσταση, ανοικοδόμηση και ανάκαμψη. Πρέπει να το κάνει όσο το δυνατόν ταχύτερα με μέτρα υποστήριξης του δημόσιου χρέους που πολλά κράτη, περιλαμβανομένης της Ισπανίας, αναλαμβάνουν. Και θα πρέπει να συνεχίσει να το κάνει και μετά τον τερματισμό της κατάστασης έκτακτης ανάγκης με ένα «νέο σχέδιο Μάρσαλ».
Ο Sanchez θυμίζει παράλληλα το ιστορικό σφάλμα που έκανε η ΕΕ με την απάντησή της στην κρίση του 2008 μέσω λιτότητας. Ειρήσθω εν παρόδω, η καταστροφή της Ελλάδας μετά το 2010, θεωρείται τώρα παγκοσμίως ως έγκλημα και παράδειγμα προς αποφυγή. Οι μόνοι που λένε το αντίθετο είναι η ίδια η ΕΕ και τα τρία ελληνικά κόμματα εξουσίας, που υπέγραψαν διαδοχικά μνημόνια και δανειακές συμβάσεις, με τις οποίες η Αθήνα έχει φορτωθεί (και συνεχίζει να είναι φορτωμένη!) «εξαιρετικά μη βιώσιμο χρέος» (κατά ΔΝΤ) και εντελώς αποικιακούς όρους που, φοβούμεθα, θα τα βρει αμφότερα πολύ γρήγορα μπροστά της κατά τραγικό τρόπο. Την πραγματικότητα «φυγείν αδύνατοn», ας έχεις κι όλα τα κανάλια με το μέρος σου. Θα χρειαστεί και πολύς άρτος εκτός από τα θεάματα!
Ιταλοί: πυρ κατά Γερμανίας και Ολλανδίας
Μια σειρά Ιταλών πολιτικών υπογραμμίζουν από τη δική τους πλευρά, σε ανοιχτή επιστολή που δημοσιεύτηκε στην Φρανκφούρτερ Αλγκεμάινε Τσάιτουνγκ ότι, αν η Ευρωπαϊκή Ενωση δεν αποδείξει ότι υπάρχει (στην κρίση του κορονοϊού), τότε θα παύσει να υπάρχει! Οι Ιταλοί επιτίθενται στην Ολλανδία, αλλά είναι προφανές ότι τα λένε στη Χάγη για να τα ακούσει το Βερολίνο.
Και ο συνήθως σιωπών από την πλευρά του Ζακ Ντελόρ έσπευσε προ ημερών να κρούσει τον κώδωνα του κινδύνου, μιλώντας για θανάσιμο κίνδυνο στον οποίο εκθέτει την ΕΕ η έλλειψη αλληλεγγύης.
Ένας αποτρόπαιος Καπιταλισμός που τρομάζει
Τόσο οι νεοφιλελεύθερες παγκοσμιοποιητικές ελίτ, όσο και οι νεοσυντηρητικοί εθνικιστές του «πολέμου των πολιτισμών» (Τραμπ, Νετανιάχου κλπ.), του δόγματος «Πρώτα η Αμερική» κλπ., τα δύο «κόμματα» δηλαδή του σύγχρονου Καπιταλισμού, δείχνουν, εν μέσω της κρίσης, ένα αποτρόπαιο πρόσωπο και την απειλή που συνιστούν, αμφότερα, όχι μόνο για τον πολιτισμό, αλλά και την ίδια την επιβίωση της ανθρωπότητας.
Με πρώτους και καλύτερους τους Αμερικανούς, η μία χώρα κλέβει τώρα από την άλλη μάσκες και ιατρικό εξοπλισμό! Κανένα κράτος-μέλος της ΕΕ δεν βοήθησε εξάλλου την Ιταλία όταν ζήτησε βοήθεια. Οι μόνοι που την βοήθησαν ήταν η Ρωσία, η Κίνα και η Κούβα! ‘Οσο για την άλλη πτέρυγα του δυτικού κόσμου, το στρατόπεδο δηλαδή Τραμπ – Νετανιάχου – Πομπέο, επέβαλε κυρώσεις στο Ιράν, σκέφτεται να το πλήξει στρατιωτικά, πιέζει να μην γίνει δεκτή η βοήθεια της Κούβας από χώρες που τη χρειάζονται, εκμεταλλεύεται την επιδημία εναντίον των Παλαιστινίων, επικήρυξε τον Μαδούρο, απειλεί τη Βενεζουέλα με στρατιωτική επέμβαση και έχει ξεκινήσει «Ψυχρό Πόλεμο» κατά της Κίνας, όλα αυτά εν μέσω της πανδημίας!
Να σημειώσουμε ότι στην επιστολή των Ιταλών πολιτικών υπογραμμίζεται ότι η Ολλανδία μπλοκάρει επείγουσα βοήθεια στα μέλη της ΕΕ, αν και η ίδια «χρησιμοποιεί επί χρόνια το φορολογικό της σύστημα για να αποσύρει φορολογικό εισόδημα από μεγάλες ευρωπαϊκές χώρες». Οι συντάκτες θυμίζουν επίσης ότι η γερμανική ανοικοδόμηση μετά τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο κατέστη δυνατή λόγω της τεράστιας επιείκειας που επεδείχθη στη Γερμανία στα θέματα του Χρέους, αλλά και του συνόλου της οικονομικής της πολιτικής.
Υπό τη σκια ενός τρομακτικού χρέους!
Αλλά και το ζήτημα της φούσκας του τεράστιου συσσωρευμένου παγκοσμίου Χρέους τίθεται τώρα από όλες τις μεριές, εντός αλλά και εκτός Ευρώπης. Το Χρέος αναδεικνύεται στο μεγαλύτερο οικονομικό ζήτημα της εποχής μας, όπως το κοινωνικό ζήτημα τον 19ο αιώνα.
Αν η ελληνική κυβέρνηση έχει κουκούτσι μυαλό στο κεφάλι της και ένα ελάχιστο ανεξαρτησίας από τους ξένους πρέπει να σκεφτεί άμεσα τι θα κάνει με αυτό το ζήτημα, να προετοιμαστεί για να θέσει το ζήτημα του ελληνικού Χρέους που είναι αδύνατον να πληρωθεί και που, η προσπάθεια να πληρωθεί, διαλύει και θα διαλύσει και ότι απομένει από τη χώρα, τόσο ως οικονομία, όσο και ως δυνατότητα άσκησης στοιχειωδώς της κυριαρχίας της. Καλό θα ήταν να συνεργασθεί η κυβέρνηση σε αυτό το ζήτημα και με όλα τα κόμματα.
Προς το παρόν πάντως, Μέρκελ και Σόιμπλε είναι άτεγκτοι στην υπεράσπιση των απόψεών τους, πιθανώς μη αντιλαμβανόμενοι τη σοβαρότητα του κινδύνου τελικής διάλυσης της ΕΕ και των συνεπειών μιας τέτοιας διάλυσης στην ίδια τη Γερμανία. Το αποτέλεσμα είναι ότι κάθε μέρα που περνάει προστίθεται δηλητήριο στις ενδο-ευρωπαϊκές σχέσεις που, από ένα σημείο και πέρα, δεν θα επιτρέψει επαναφορά.
Ο Μπόφινγκερ και η μοντέρνα νομισματική θεωρία
Δεν είναι βέβαια όλοι οι Γερμανοί σε αυτό το μήκος κύματος. Ο Peter Bofinger, πρώην μέλος της Επιτροπής Οικονομικών Εμπειρογνωμόνων που συμβουλεύει τη γερμανική κυβέρνηση, υποστήριξε με άρθρο του στο Social Europe ότι ήρθε ο καιρός της «Σύγχρονης Νομισματικής Θεωρίας». ΗΠΑ και Ευρώπη πρέπει να αποζημιώσουν τις απώλειες εταιρειών, μισθωτών και αυτοαπασχολούμενων με άμεσες χρηματιστικές μεταβιβάσεις, χωρίς δημοσιονομικούς περιορισμούς, κάτι που έχουν επιβεβαιώσει ως δυνατό τόσο η ΕΚΤ όσο και η αμερικανική FED στα μέσα Μαρτίου, υποστηρίζει ο Μπόφινγκερ για τον οποίο δεν υπάρχει κίνδυνος πληθωρισμού με δεδομένη την πρωτοφανή πτώση της καταναλωτικής ζήτησης. Προβλήματα υπάρχουν, υπογραμμίζει ο Γερμανός οικονομολόγος, μόνο σε αυτές τις χώρες που δεν μπορούν να δανεισθούν επαρκώς στο νόμισμά τους, ιδίως στα πολύ χρεωμένα κράτη της ευρωζώνης, όπως η Ιταλία, και γι’ αυτό, υποστηρίζει, πρέπει να υπάρξουν ευρωομόλογα για από κοινού χρηματοδότηση, όπου δεν θα δίδονται τα κεφάλαια στα κράτη μέλη υπό μορφή δανείων, αλλά υπό μορφή χρηματικών μεταβιβάσεων. Θα μπορούσε αίφνης να χρησιμοποιηθεί για τον από κοινού ευρωπαϊκό δανεισμό η πιστωτική γραμμή που δημιούργησε η ΕΟΚ το 1975 για να χρηματοδοτήσει προβλήματα ισοζυγίου πληρωμών εξαιτίας της πετρελαϊκής κρίσης.
Ανάγκη διατύπωσης θετικού προγράμματος
Εχει αρχίσει μια σύγκρουση αποφασιστικής σημασίας για το μέλλον της Ευρώπης, κατ΄επέκτασιν και του κόσμου. Με τη μορφή που έχει η ΕΕ δεν μοιάζει ικανή να επιβιώσει για μεγάλο χρονικό διάστημα και δεν πρέπει και να επιβιώσει. Από την άλλη όμως, ούτε μια αναρχική διάλυσή της στα εξ ων συνετέθη θα ήταν σκόπιμη, γιατί θα οδηγούσε πιθανότατα σε ένα γαλαξία μικρών και μεσαίων κρατών, πρακτικά εντελώς ανήμπορων μπροστά στην πίεση της «Αυτοκρατορίας του Χρήματος», του παγκόσμιου Χρηματιστικού Κεφαλαίου (και των ΗΠΑ) και πιθανότατα αναγκασμένων να επιδοθούν σε έναν ανταγωνισμό μείωσης των κοινωνικών και οικολογικών στάνταρτς για να αποσπάσουν ένα καλύτερο μερίδιο μιας διεθνώς συρρικνούμενης ζήτησης.
Γι’ αυτό έχει επείγουσα σημασία η διατύπωση ενός διεθνούς εναλλακτικού πλαν Β για την Ευρώπη από όσες δυνάμεις και χώρες είναι έτοιμες και ώριμες να το πράξουν. Αν το Βερολίνο δει εξάλλου ότι υπάρχει κάτι τέτοιο ενδέχεται και να μαλακώσει. Μέχρι στιγμής η αδιαλλαξία του τροφοδοτούνταν από την επίγνωση ότι, τα θύματα της πολιτικής του, όπως η Αθήνα και η Λευκωσία, δεν ήταν διατεθειμένα να τραβήξουν την υπόθεση μέχρι τέλους.
Το 2011, αντιμέτωποι με την επίθεση των «Αγορών», που κατάφεραν να μετατρέψουν τα δικά τους χρέη σε δημόσια χρέη και την δική τους κρίση σε κρίση της ΕΕ, διατυπώσαμε ένα γενικό περίγραμμα για το ποια θα μπορούσε να είναι μια εναλλακτική πρόταση για την Ευρώπη, από κοινού με τον Μίκη Θεοδωράκη και τον Αλέξη Τσίπρα. Το κείμενο αυτό, που υπεγράφη από μια σειρά προσωπικοτήτων της Ευρώπης, γνώρισε μια μεγάλη επιτυχία τότε σε όλη την ήπειρο και θα μπορούσε να γίνει η βάση ενός σοβαρού διεθνούς πολιτικού αγώνα. Δυστυχώς όμως ούτε ο αρχηγός του ΣΥΡΙΖΑ, ούτε και οι σύντροφοί του της ευρωπαϊκής αυτοκαλούμενης «ριζοσπαστικής αριστεράς» πήραν πολύ στα σοβαρά το ίδιο το κείμενο που υπέγραψαν, αιχμάλωτοι μιας καιροσκοπικής, ιδιοτελούς και βραχυπρόθεσμης αντίληψης για την πολιτική.
Ποτέ δεν είναι αργά όμως. Μοιάζει εντελώς απαραίτητο τώρα, όσες δυνάμεις στην Ευρώπη δεν ελέγχονται άμεσα και πλήρως από την «Διεθνή του Χρήματος» να προχωρήσουν σε μια νέα «διάσκεψη του Τσίμμερβαλντ», να θέσουν τις βάσεις δηλαδή για μια διαφορετική τάξη πραγμάτων στην Ευρώπη, για μια Ευρώπη που δεν θα ελέγχεται από το Χρήμα.
Στις 19 Μαρτίου 2009 είχα μια πρόσκληση να παρουσιάσω το βιβλίο υοτ Κίσσινγκερ “Διπλωματία”.
Το κείμενο που ακολουθεί είναι απο εκείνη την ομιλία προβαλλόμενη στο τότε διεθνές πλαίσιο.
Εκείνο που θα επιχειρήσω σήμερα είναι να δούμε μαζί τις διεθνείς εξελίξεις κωδικοποιώντας τες σε ένα πλαίσιο όχι ακριβώς θεωρητικό αλλά με αναφορές σε συστήματα σκέψης με βάση τα οποία οργανώθηκε και λειτούργησε η ευρωπαϊκή, αρχικά και η παγκόσμια στη συνέχεια κοινωνία.
Βεβαίως, ο χρόνος δεν φθάνει για να είμαστε λεπτομερείς σε όλα τα γεωπολιτικά πεδία. Θα επικεντρώσουμε, λοιπόν, το θέμα μας στην Ευρώπη, στις σχέσεις της ηπείρου μας με την Αμερική και κυρίως στην περιφέρειά μας. Λίγο τα Βαλκάνια και περισσότερο την Τουρκία.
Ο πρώτος λόγος που με κάνει να προσπαθώ να δω λίγο πιο θεωρητικά ας πούμε τις σχέσεις στην περιοχή μας είναι η διαπίστωσή μου, που εύχομαι να είναι λανθασμένη, ότι η Ελλάδα, η χώρα μας, δεν έχει μια γεωπολιτική ανάλυση ως λυδία λίθο στην εξωτερική της πολιτική.
Όπως όλα αφέθηκαν στην τύχη τους, έτσι αφέθηκε και η εξωτερική πολιτική. Και μπορεί σε θέματα που έχουν να κάνουν με το εσωτερικό γίγνεσθαι η εγκατάλειψή τους να έχει εσωτερικές επιπτώσεις, σε θέματα εξωτερικής πολιτικής, η αδιαφορία μπορεί να έχει τρομακτικές συνέπειες.
Ο δεύτερος λόγος που με οδήγησε στο να προσπαθήσω να αναγάγω την πολιτική διεθνών σχέσεων στην περιοχή μας σε πιο θεωρητικές αναφορές είναι ότι είμαι πεπεισμένος πως οι διαμορφωτές της εξωτερικής πολιτικής των Μεγάλων Δυνάμεων σκέφτονται ανάλογα. Πριν εφαρμόσουν μια πολιτική διερευνούν αν τους συμφέρει η ισορροπία δυνάμεων, η realpolitik ή το Σύστημα Συλλογικής Ασφάλειας.
Υπάρχει και ένας τρίτος λόγος που έχει να κάνει με το γεγονός πως αν γνωρίζουμε με ποιο σύστημα σκέψης κινείται μια Μεγάλη Δύναμη μπορούμε να προβλέψουμε ως έναν βαθμό τις κινήσεις της και να διαμορφώσουμε έτσι τα πράγματα ώστε στο δικό της πεδίο να τύχουν ευνοϊκής αντιμετώπισης θέματα που μας απασχολούν.
Η νίκη στον ψυχρό πόλεμο έχει φέρει την Αμερική σε έναν κόσμο που έχει πολλές ομοιότητες με το ευρωπαϊκό πολιτειακό σύστημα του 18ου και του 19ου αιώνα και με μεθόδους τις οποίες μόνιμα αμφισβητούσαν οι αμερικανοί πολιτικοί και διανοούμενοι.
Η απουσία μιας βασικής ιδεολογικής ή στρατηγικής απειλής αφήνει ελεύθερα τα έθνη να ακολουθήσουν εξωτερικές πολιτικές που βασίζονται ολοένα και πιο πολύ στα άμεσα εθνικά συμφέροντά τους.
Τα διεθνή συστήματα ζουν ακροσφαλώς. Κάθε «παγκόσμια τάξη» εκφράζει μια φιλοδοξία μονιμότητας.
Με κάθε αιώνα που περνάει, όμως, διαπιστώνουμε πως, η διάρκεια των διεθνών συστημάτων μικραίνει.
Η τάξη πραγμάτων που γεννήθηκε από την Ειρήνη της Βεστφαλίας, κράτησε εκατόν πενήντα χρόνια.
Το διεθνές σύστημα που δημιουργήθηκε από το Συνέδριο της Βιέννης, διάρκεσε εκατό χρόνια.
Η διεθνής τάξη που είχε σαν κύριο χαρακτηριστικό της τον Ψυχρό πόλεμο, τέλειωσε μετά από σαράντα χρόνια.
(Ο διακανονισμός των Βερσαλλιών δεν λειτούργησε ποτέ σαν ένα σύστημα που τήρησαν οι μεγάλες δυνάμεις και ισοδυναμούσε με κάτι περισσότερο από μια ανακωχή μεταξύ δύο παγκοσμίων πολέμων).
Ποτέ ξανά οι συνιστώσες της παγκόσμιας τάξης, η δυνατότητα αλληλεπίδρασής τους και οι στόχοι τους δεν άλλαξαν τόσο γρήγορα, σε τόσο μεγάλο βαθμό ή τόσο οικουμενικά.
Κάθε φορά που οι οντότητες οι οποίες απαρτίζουν το διεθνές σύστημα αλλάζουν χαρακτήρα, αναπόφευκτα ακολουθεί μια περίοδος αναταραχής.
Ο Τριακονταετής πόλεμος είχε κατά κύριο λόγο να κάνει με τη μετάβαση από φεουδαρχικές κοινωνίες βασισμένες σε παραδόσεις και ισχυρισμούς οικουμενικότητας στο σύγχρονο πολιτειακό σύστημα που βασίζεται στο raisond’etat.
Οι πόλεμοι της γαλλικής επανάστασης σημάδεψαν τη μετάβαση στο κράτος-έθνος που ορίζεται από μια κοινή γλώσσα και ένα κοινό πολιτισμό.
Οι πόλεμοι του 20ου αιώνα προκλήθηκαν από τη διάλυση της οθωμανικής και της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων, την αμφισβήτηση της κυριαρχίας της Ευρώπης και το τέλος της αποικιοκρατίας.
Σε κάθε μεταβατική περίοδο, αυτό που θεωρούνταν δεδομένο ξαφνικά γινόταν αναχρονιστικό: πολυεθνικά κράτη του 18ου αιώνα, αποικιοκρατία του 20ου.
Από το Συνέδριο της Βιέννης, η εξωτερική πολιτική έχει φέρει πιο κοντά το ένα έθνος με το άλλο- εξού και ο όρος «διεθνείς σχέσεις».
Το 19ο αιώνα, η εμφάνιση έστω και ενός νέου έθνους- όπως η ενωμένη Γερμανία- προκαλούσε δεκαετίες αναταραχών.
Από το τέλος του Β! Παγκοσμίου πολέμου, έχουν γεννηθεί σχεδόν εκατόν νέα έθνη, πολλά από αυτά εντελώς διαφορετικά από το ιστορικό κράτος-έθνος της Ευρώπης.
Το ευρωπαϊκό έθνος του 19ου αιώνα βασιζόταν σε μια κοινή γλώσσα και έναν κοινό πολιτισμό και με δεδομένη την τεχνολογία εκείνης της εποχής προσέφερε ένα όσο το δυνατόν καλύτερο πλαίσιο ασφαλείας , οικονομικής ανάπτυξης και άσκησης επιρροής σε διεθνή γεγονότα.
Στο μεταψυχροπολεμικό κόσμο, τα παραδοσιακά κράτη-έθνη της Ευρώπης – οι χώρες που σχημάτιζαν τη Συμφωνία της Ευρώπης μέχρι τον Α! Παγκόσμιο πόλεμο- δεν έχουν τους πόρους για έναν οικουμενικό ρόλο.
Η επιτυχία των προσπαθειών τους να σταθεροποιηθούν μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση θα καθορίσει την μελλοντική τους επιρροή
Ενωμένη η Ευρώπη θα συνεχίσει να πορεύεται σαν μια μεγάλη δύναμη. Χωρισμένη σε εθνικά κράτη, θα γλιστρήσει σε έναν δευτερεύοντα ρόλο
Όπως εξελίσσονται τα πράγματα, η Αμερική θα παραμείνει το μεγαλύτερο και ισχυρότερο έθνος, αλλά σε ένα περιβάλλον ίσων, πρώτη μεταξύ ίσων, χωρίς, όμως, αυτό να σημαίνει ότι δεν θα είναι ένα έθνος σαν τα άλλα.
Η αμερικανική μοναδικότητα που αποτελεί την απαραίτητη βάση για μια ουιλσονική εξωτερική πολιτική, θα πάψει έτσι να αποτελεί ένα τόσο σημαντικό στοιχείο στον αιώνα που διανύουμε.
Από την κρίση που διανύουμε, θα περάσουμε σε έναν άλλο κόσμο, τα σημάδια του οποίου δεν είναι ακόμη πλήρως ορατά.
Οι Αμερικανοί δεν θα πρέπει να το δουν αυτό σαν ταπείνωση της Αμερικής ή σαν σύμπτωμα εθνικής παρακμής.
Στο μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας τους οι Ηνωμένες Πολιτείες ήταν ένα έθνος μεταξύ άλλων και όχι μια κυρίαρχη υπερδύναμη.
Η άνοδος άλλων κέντρων δύναμης- στη Δυτική Ευρώπη, στην Ιαπωνία και στην Κίνα- δεν θα πρέπει να θορυβήσει τους Αμερικανούς.
Γούντροου Ουίλσον
Η Αμερική κινείται σε άγνωστα ύδατα και καλά θα έκανε να μελετήσει την περίοδο πριν από τον Γούντροου Ουίλσον και τον «αμερικανικό αιώνα» για ενδείξεις που θα τη βοηθήσουν στις επόμενες δεκαετίες.
Η ιδέα του Ρισελιέ για το raisond’etat– ότι τα συμφέροντα του κράτους δικαιολογούν τα μέσα που χρησιμοποιούνται για την προστασία τους- ήταν πάντοτε αντιπαθητική για τους αμερικανούς.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι αμερικανοί δεν άσκησαν ποτέ το raison d’etat.
Οι Αμερικανοί δεν ένοιωθαν όμως ποτέ άνετα όταν επρόκειτο να αναγνωρίσουν δημοσίως τα συμφέροντά τους.
Είτε σε παγκόσμιους πολέμους είτε σε περιφερειακές συγκρούσεις, οι Αμερικανοί ηγέτες πάντοτε διατείνονταν ότι αγωνίζονταν για τις αρχές τους και όχι για το εθνικό συμφέρον τους.
Για κάθε μελετητή της ευρωπαϊκής ιστορίας, η έννοια της ισορροπίας δυνάμεων φαίνεται αυταπόδεικτη.
Η ισορροπία δυνάμεων, όμως, όπως και το raison d’etat, είναι μια εξέλιξη των δύο τελευταίων αιώνων που ξεκίνησε αρχικά από το βασιλιά της Αγγλίας, το Γουλιέλμο ΙΙΙ, στην προσπάθειά του να βάλει χαλινάρι στις επεκτατικές τάσεις της Γαλλίας.
Η ιδέα ενός συνασπισμού αδύναμων κρατών για τη δημιουργία ενός αντίβαρου στα δυνατότερα δεν ήταν τόσο σπουδαία από μόνη της.
Ωστόσο, η ισορροπία των δυνάμεων προϋποθέτει συνεχή φροντίδα .
Με τον Ρίτσαρντ Νίξον στην αμερικανική σκέψη εισήλθε η έννοια της ισορροπίας δυνάμεων. Μέχρι τότε επικρατούσε το ουιλσονικό ιδεαλιστικό δόγμα σύμφωνα με το οποίο η Αμερική δεν αγωνιζόταν για τα συμφέροντά της αλλά για τις αρχές της. Και προφανώς μέσω του αγώνα για τα πιστεύω της διασφαλίζονταν τα εθνικά της συμφέροντα.
Μετά το Νίξον, η Αμερική άρχισε να μεριμνά και για το εθνικό της συμφέρον και για την ισορροπία δυνάμεων. Ή καλύτερα, το ένα (το εθνικό συμφέρον), συνεπάγεται το δεύτερο (την ισορροπία δυνάμεων.
Την περίοδο που διανύουμε οι Αμερικανοί ηγέτες θα πρέπει να εξηγήσουν στο λαό τους ποιο είναι το εθνικό συμφέρον τους και πως προστατεύεται- στην Ευρώπη και την Ασία- με τη διατήρηση της ισορροπίας των δυνάμεων.
Η Αμερική θα χρειαστεί εταίρους για να μπορέσει να διατηρήσει την ισορροπία δυνάμεων σε διάφορες περιοχές του κόσμου και οι εταίροι αυτοί δεν μπορεί να επιλέγονται με μόνη βάση την ηθική. Ο σαφής ορισμός του εθνικού συμφέροντος θα πρέπει να είναι ένας εξίσου ουσιώδης οδηγός για την αμερικανική πολιτική.
Και εδώ βρίσκει μια πρώτη πρακτική εφαρμογή η προσπάθειά μας να δούμε λίγο πιο θεωρητικά την αμερικανική πολιτική.
Από τη στιγμή που στην σκέψη της εξωτερικής της πολιτικής εισήλθε η έννοια του εθνικού συμφέροντος και της ισορροπίας δυνάμεων θα πρέπει να δούμε στα θέματα που μας αφορούν αν υπάρχει και πιο είναι το εθνικό της συμφέρον. Και αφού το προσδιορίσουμε, να δούμε με βάση την αρχή της ισορροπίας δυνάμεων πως θα το υλοποιήσει. Και στο πλαίσιο αυτής της υλοποίησης να διαμορφώσουμε την πολιτική μας.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα η Τουρκία, οι κούρδοι και οι άλλες χώρες της περιοχής, ανάλυση την οποία θα σας κάνει σε λίγο ο συνομιλητής μου Σάββας Καλεντερίδης.
Όπως θα διαπιστώσουμε αργότερα, υπάρχουν περιοχές με μειωμένο ενδιαφέρον ή αδιάφορες σε ότι αφορά το αμερικανικό εθνικό συμφέρον.
Μια τέτοια περιοχή μπορεί να είναι τα Σκόπια. Εδώ, η Αμερική δεν φαίνεται να ενδιαφέρεται να εφαρμόσει την πολιτική της ισορροπίας δυνάμεων οπότε επανέρχεται στις αρχές που διέπουν την ιδεοκρατία της, τον ουιλσονισμό δηλαδή.
Και το λέω αυτό διότι αν προσπαθούμε να επηρεάσουμε την αμερικανική πολιτική με το σύνδρομο ότι όλοι μας καταδιώκουν θα καταντήσουμε γραφικοί. Αν γνωρίσουμε τη φύση της πολιτικής τους μπορούμε να προσαρμόσουμε τα επιχειρήματά μας με τέτοιον τρόπο ώστε να βρουν ανταπόκριση. Γιατί να θεωρήσουμε εκ προοιμίου μακριά από τις ουιλσονικές αρχές το σεβασμό σε ιστορικές ή άλλες ευαισθησίες μιας κοινωνίας;
Το διεθνές σύστημα που διατηρήθηκε περισσότερο χωρίς κανένα μεγάλο πόλεμο ήταν εκείνο που προέκυψε από το Συνέδριο της Βιέννης.
Συνδύασε τη νομιμότητα με τις κοινές αξίες και τη διπλωματία της ισορροπίας των δυνάμεων.
Οι κοινές αξίες περιόριζαν το φάσμα των απαιτήσεων των εθνών, ενώ η ισορροπία περιόριζε τη δυνατότητα επιμονής για την ικανοποίησή τους.
Τον 20ο αιώνα, η Αμερική επιχείρησε δύο φορές να δημιουργήσει μια παγκόσμια τάξη με αποκλειστική σχεδόν βάση τις δικές της αξίες. Δεν μπορεί όμως ο ουιλσονισμός να αποτελεί τη μοναδική βάση για τη μεταψυχροπολεμική εποχή.
Η αρχή της σοφίας συνίσταται στην αναγνώριση της ανάγκης μιας ισορροπίας.
Όσο ισχυρή και αν είναι η Αμερική, καμιά χώρα δεν έχει την ικανότητα να επιβάλει όλες τις προτιμήσεις της στην υπόλοιπη ανθρωπότητα.
Απειλείται η δημιουργία ενός κενού στην πολιτική της Αμερικής μεταξύ των αξιώσεών της και της διάθεσής της να τα υποστηρίξει.
Στον μεταψυχροπολεμικό κόσμο, η αμερικανική ιδεοκρατία χρειάζεται το προζύμη μιας γεωπολιτικής ανάλυσης για να μπορέσει να βγει από το λαβύρινθο νέων περιπλοκών. Και αυτό δεν είναι καθόλου εύκολο.
Πολύ περισσότερο, η γεωπολιτική ανάλυση αποτελεί προϋπόθεση της εξωτερικής πολιτικής άλλων μικρότερων δυνάμεων, όπως και η Ελλάδα.
Η γειτονική Τουρκία για παράδειγμα, έχει τέτοια ανάλυση.
Ο κ. Καλεντερίδης στο πολύ πετυχημένο blog που διατηρεί έχει δημοσιεύσει άρθρο με τίτλο «η γεωπολιτική σκέψη των τούρκων στρατηγών».
Είναι αρκετά αυτά που ακόμη θέλω να πω στο στυλ της ομιλίας που άρχισα, οπότε δεν μπορώ να επεκταθώ σε επι μέρους λεπτομέρειες της τουρκικής πολιτικής, αν και γενικές αναφορές της συμπεριφοράς της θα κάνω στη συνέχεια.
Η Αμερική δεν ήθελε να κυριαρχήσει ακόμη και τότε που είχε το πυρηνικό μονοπώλιο και γύρισε την πλάτη της στην ισορροπία των δυνάμεων ακόμη και όταν ασκούσε, όπως στη διάρκεια του ψυχρού πολέμου, αυτό που στην πραγματικότητα δεν ήταν παρά μια διπλωματία για τα συμφέροντά της.
Αυτή είναι μια αμερικανική διαπίστωση με την οποία θα μπορούσαν να συμφωνήσουν και άλλοι αν η χρονική αναφορά γίνεται πριν το 1970. Πριν δηλαδή την προεδρία του Ρίτσαρντ Νίξον.
Στον 21ο αιώνα, η Αμερική, όπως και άλλα έθνη, θα πρέπει να μάθει να κινείται μεταξύ αναγκαιότητας και επιλογής, ανάμεσα στις αναλλοίωτες σταθερές των διεθνών σχέσεων και στα στοιχεία που υπόκεινται στη διακριτική ευχέρεια των πολιτικών.
Κάθε φορά που επιτυγχάνεται μια ισορροπία μεταξύ αξιών και αναγκαιότητας, η εξωτερική πολιτική θα πρέπει να αρχίζει με κάποιον ορισμό του τι συνιστά ένα ζωτικό συμφέρον– μια μεταβολή στο διεθνές περιβάλλον που έχει τόσες πιθανότητες να υποσκάψει την εθνική ασφάλεια ώστε θα πρέπει να αποκρουστεί όποια μορφή και αν πάρει η απειλή ή όσο επιφανειακά νόμιμη και αν φαίνεται.
Πόσο, μάλλον, αν πρόκειται και για παράνομη απειλή.
Στις καλές της εποχές η Μεγάλη Βρετανία θα είχε καταφύγει σε πόλεμο για να προλάβει την κατοχή των λιμανιών της Μάγχης στις Κάτω Χώρες, έστω και αν είχαν καταληφθεί από μια μεγάλη δύναμη με ηγέτες αγίους.
Στο μεγαλύτερο μέρος της αμερικανικής ιστορίας το δόγμα Μονρόε χρησίμευε σαν ένας λειτουργικός ορισμός του αμερικανικού εθνικού συμφέροντος .
Τι πρέπει να κάνει εν προκειμένω η Ελλάδα, όταν η διαφαινόμενη ανατροπή της ισορροπίας δυνάμεων στην περιοχή ουσιαστικά απειλεί την παρουσία της στην περιοχή;
Από την εμπλοκή του Γούντροου Ουίλσον στον Α! Παγκόσμιο Πόλεμο η Αμερική απέφευγε να προσδιορίσει το εθνικό συμφέρον της με το επιχείρημα ότι δεν αντιτίθετο στην ίδια την αλλαγή, αλλά στη χρήση βίας για την επιβολή της.
Κανένας από αυτούς τους ορισμούς δεν επαρκεί πλέον.
Γεωπολιτικά η Αμερική είναι ένα νησί μακριά από τις ακτές της γήινης μάζας της Ευρασίας, οι πόροι και ο πληθυσμός της οποίας είναι πολύ μεγαλύτερα από αυτά των Ηνωμένων Πολιτειών.
Η κυριαρχία μιας μόνο δύναμης σε οποιαδήποτε από τις δύο κύριες σφαίρες της Ευρασίας- Ευρώπη ή Ασία- παραμένει ένας καλός ορισμός στρατηγικού κινδύνου για την Αμερική, με ή χωρίς ψυχρό πόλεμο. Και αυτό επειδή μια τέτοια δύναμη θα είχε την ικανότητα να ξεπεράσει την Αμερική στον οικονομικό και, τέλος, στον στρατιωτικό τομέα επίσης.
Ο κίνδυνος αυτός θα έπρεπε να αποτραπεί έστω και αν η κυρίαρχη δύναμη φαινόταν καλοπροαίρετη, γιατί αν άλλαζαν ποτέ οι προθέσεις της, η Αμερική θα βρισκόταν σε πολύ δύσκολη θέση για μια αποτελεσματική αντίσταση, ενώ οι δυνατότητές της να διαμορφώσει τα γεγονότα θα έφθιναν ολοένα και πιο πολύ.
Φαντάζομαι να κάνετε την αναγκαία προβολή και σε ό,τι αφορά την Ελλάδα και την Τουρκία.
Ας παραμείνουμε, όμως, στο παράδειγμα της Αμερικής και την αναζήτηση γεωπολιτικής σκέψης στο χώρο της Ευρασίας.
Κατά την αμερικανική εκτίμηση, την οποία επέλεξα συνειδητά γι αυτήν την ανάλυση,
δεν είναι προς το συμφέρον καμιά χώρας να δουν Γερμανία και Ρωσία η μία την άλλη σαν κύριο εταίρο ή κύριο αντίπαλο.
Αν έρθουν πολύ κοντά, δημιουργούν φόβους συγκυριαρχίας. Αν συγκρουστούν εμπλέκουν την Ευρώπη σε κλιμακούμενες κρίσεις.
Αμερική και Ευρώπη έχουν κοινό συμφέρον να αποφύγουν αχαλίνωτες γερμανικές και ρωσικές πολιτικές που θα ανταγωνίζονται η μία την άλλη για το κέντρο της ηπείρου.
Χωρίς την Αμερική η Μεγάλη Βρετανία και η Γαλλία δεν μπορούν να διατηρήσουν την πολιτική ισορροπία στην Ευρώπη. Η Γερμανία θα έμπαινε στον πειρασμό του εθνικισμού. Η Ρωσία δεν θα είχε έναν οικουμενικό συνομιλητή. Και χωρίς την Ευρώπη, η Αμερική θα μπορούσε να μετατραπεί, ψυχολογικά, γεωγραφικά και γεωπολιτικά σε ένα νησί έξω από τις ακτές της Ευρασίας.
Με αφορμή και τη διαδικασία που βρίσκεται σε εξέλιξη για επάνοδο της Γαλλίας στο στρατιωτικό σκέλος της συμμαχίας, να σημειώσουμε πως η σχετική διαμάχη (πρώην διαμάχη) Γαλλίας -ΗΠΑ είναι παλιά και έχει και θεωρητικές αναφορές στις οποίες αξίζει τον κόπο να αναφερθούμε.
Η Αμερική έχει επικρατήσει στο ΝΑΤΟ με το λάβαρο της ενότητας. Η Γαλλία υπέρμαχος της ευρωπαϊκής ανεξαρτησίας, έχει διαμορφώσει την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Το αποτέλεσμα της διαφωνίας τους είναι ότι ο ρόλος της Αμερικής στον στρατιωτικό τομέα είναι πολύ ισχυρός για να προωθήσει μια ευρωπαϊκή πολιτική ταυτότητα, ενώ της Γαλλίας είναι πολύ δογματικός σε θέματα ευρωπαϊκής πολιτικής αυτονομίας για να προωθήσει τη συνοχή του ΝΑΤΟ. Τι θα αλλάξει με τη γαλλική επιστροφή στο ΝΑΤΟ; Θα το διαπιστώσουμε τώρα τον Απρίλιο, με τη Σύνοδο Κορυφής της Συμμαχίας.
Οι Αμερικανοί πιστεύουν πως από την άποψη των ιδεών, η διαμάχη είναι αντίγραφο της σύγκρουσης των ιδεών του Ρισελιέ με τις ιδέες του Ουίλσον- μεταξύ εξωτερικής πολιτικής ως ισορροπίας συμφερόντων και διπλωματίας ως επιβεβαίωσης μιας υποκείμενης αρμονίας.
Και οι δύο εταίροι, στην πραγματικότητα εφαρμόζουν μια μέθοδο διεθνών σχέσεων που έχουν αντλήσει ο καθένας από την ιστορία του.
Η Γαλλία έχει κληρονομήσει τον ευρωπαϊκό τρόπο διπλωματίας που ξεκίνησε από αυτήν την ίδια πάνω από 300 χρόνια πριν.
Ενώ η Μεγάλη Βρετανία αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το ρόλο του φύλακα της ισορροπίας των δυνάμεων, η Γαλλία καλώς ή κακώς, συνεχίζει να υπερασπίζεται τις πολιτικές του raisond’etat και τους ακριβείς υπολογισμούς συμφερόντων και όχι την επιδίωξη μιας αφηρημένης αρμονίας.
Με την ίδια συνέπεια, αν και για μικρότερο χρονικό διάστημα, η Αμερική έχει εφαρμόσει τον Ουιλσονισμό.
Βέβαιη για την ύπαρξη μιας υποκείμενης αρμονίας η Αμερική επιμένει ότι από τη στιγμή που ήταν ταυτόσημοι οι ευρωπαϊκοί και οι αμερικανικοί αντικειμενικοί σκοποί, η αυτονομία της Ευρώπης ήταν ή περιττή ή επικίνδυνη.
Οι ευρωπαϊκές προκλήσεις δεν μπορούν να αντιμετωπισθούν με μια κατά λέξη εφαρμογή της πολιτικής ούτε του Ρισελιέ, ούτε του Ουίλσον.
Καρδινάλιος Ρισελιέ
Η μέθοδος του Ρισελιέ ενισχύει τον εθνικισμό μεμονωμένων ευρωπαϊκών χωρών και οδηγεί σε μια διχασμένη Ευρώπη.
Ένας αδιύλιστος ουιλσονισμός, από την άλλη, θα αποδυνάμωνε την έννοια της ευρωπαϊκής ταυτότητας.
Η απόπειρα δημιουργίας ευρωπαϊκών θεσμών με βάση τους την αντίθεση προς τις Ηνωμένες Πολιτείες θα καταστρέψει στο τέλος τόσο την ευρωπαϊκή ενότητα όσο και την ατλαντική συνοχή.
Από την άλλη πλευρά, οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν χρειάζεται να φοβούνται μια ισχυρότερη ευρωπαϊκή ταυτότητα μέσα στο ΝΑΤΟ, επειδή είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς μια αυτόνομη ευρωπαϊκή στρατιωτική δράση σε οποιαδήποτε κλίμακα και περιοχή χωρίς την πολιτική υποστήριξη και τη διοικητική μέριμνα της Αμερικής.
Τελικά δεν είναι η ενιαία διοίκηση αυτή που δημιουργεί την ενότητα, αλλά μια αίσθηση κοινών συμφερόντων πολιτικής και ασφάλειας.
Οι αμερικανοί πολιτικοί διανοητές πιστεύουν ακόμη ότι μια χώρα με την ιδεαλιστική παράδοση της Αμερικήςδεν μπορεί να βασίζει την πολιτική της στην ισορροπία των δυνάμεων θεωρώντας την ως αποκλειστικό κριτήριο για μια νέα παγκόσμια τάξη.
Θα πρέπει να μάθει όμως ότι η ισορροπία αποτελεί θεμελιώδη προϋπόθεση για την επίτευξη των ιστορικών της στόχων.
Και αυτοί οι ανώτεροι στόχοι δεν μπορούν να επιτευχθούν με ρητορικές ή με επιτηδευμένη συμπεριφορά. Το εμφανιζόμενο διεθνές σύστημα είναι πολύ πιο περίπλοκο από ό,τι έχει γνωρίσει ως τώρα η αμερικανική διπλωματία.
Ήδη από το 1972 ο Ρίτσαρντ Νίξον είχε δηλώσει στο περιοδικό Time:
«Όταν ένα έθνος γίνεται πολύ ισχυρότερο από ένα δυνητικό ανταγωνιστή του, τότε είναι που δημιουργείται ο κίνδυνος πολέμου. Γι αυτό πιστεύω σε ένα κόσμο όπου θα είναι ισχυρές οι Ηνωμένες Πολιτείες. Νομίζω ότι θα είναι ασφαλέστερος και καλύτερος όταν έχουμε μια ισχυρή και υγιή Αμερική, Ευρώπη, Σοβιετική Ένωση (τότε), Κίνα, Ιαπωνία, έτσι ώστε η μία να αντισταθμίζει την άλλη σε μια εύρυθμη ισορροπία».
Αυτή η αντίληψη οργάνωσης της παγκόσμιας κοινωνίας στη βάση μιας ισορροπίας δυνάμεων, γιατί να μην εφαρμόζεται και σε τοπικό επίπεδο;
Και αν είναι να πάρει κανείς στα σοβαρά την ισορροπία των δυνάμεων τότε η προοπτική και μόνο μια γεωπολιτικής αναστάτωσης δεν είναι δυνατόν να επιτραπεί. Τη στιγμή που θα συνέβαινε η αλλαγή, ίσως ήταν πολύ αργά για να την προλάβει κανείς.
Ας γίνουμε τώρα πιο συγκεκριμένοι:
Τηρουμένων των αναλογιών η Τουρκία θυμίζει τη Γερμανία του μεσοπολέμου κυρίως στο ό,τι και οι δύο ήταν και είναι αναθεωρητικές δυνάμεις.
Η Γερμανία του μεσοπολέμου προσπάθησε και το πέτυχε να ανατρέψει τη Συνθήκη των Βερσαλιών, τη Συνθήκη με την οποία τελείωσε ο Α! Π.Π. έχοντας απέναντί της μια αποδεκατισμένη ευρωπαϊκή κοινωνία που δεν ήταν διατεθειμένη να διαφυλάξει όχι μόνο τις προβλέψεις της Συνθήκης αλλά ούτε καν να δει ότι κινδύνευε η ασφάλειά της.
Η σημερινή Τουρκία έχει βαλθεί εδώ και καιρό να ανατρέψει ό,τι δεν τη συμφέρει από τη Συνθήκη της Λωζάννης.
Η Γερμανία του μεσοπολέμου, αναζητούσε ζωτικό χώρο, άλλωστε από τη Γερμανική επιμονή έγινε γνωστός ευρύτερα ο όρος.
Τη θεωρία του ζωτικού χώρου επικαλείται και η Τουρκία για να αμφισβητήσει το καθεστώς του Αιγαίου και το διεθνές δίκαιο.
Κοντόθωροι υπολογισμοί από τη Μεγάλη Βρετανία, στο μεσοπόλεμο, και κάθετη πτώση του γαλλικού ηθικού και της γαλλικής ισχύος, οδήγησαν με μαθηματική ακρίβεια στην ανατροπή και του τελευταίου ίχνους ισορροπίας δυνάμεων που οικοδομήθηκε για χρόνια στη γηραιά ήπειρο αν και εκείνο που κυριάρχησε ως οργάνωση του διεθνούς συστήματος δεν ήταν οι αρχές της ισορροπίας δυνάμεων αλλά της συλλογικής ασφάλειας. Οι γνωστοί ιδεαλισμοί του αμερικανού προέδρου Γούντροου Ουίλσον που οδήγησαν στη δημιουργία της κοινωνίας των Εθνών, προπλάσματος του σημερινού ΟΗΕ.
Κάτω από τη μύτη της τότε διεθνούς κοινότητας, μια αναθεωρητική δύναμη, η χαμένη του πολέμου Γερμανία επανεξοπλιζόταν και καταπατούσε όλα τα άρθρα της Συνθήκης των Βερσαλιών χωρίς την παραμικρή αντίδραση.
Και σήμερα στην περιοχή μας, μια άλλη αναθεωρητική δύναμη, η Τουρκία, ανατρέπει προσεκτικά την ισορροπία δυνάμεων που έχει διαμορφωθεί από τη Συνθήκη της Λωζάννης και εντεύθεν χωρίς κανείς να αντιδρά..
Τα αποτελέσματα αυτής της ανατροπής θα είναι μοιραία για όλες τις γειτονικές χώρες αν δεν αντιδράσουν τουλάχιστον διπλωματικά όσο είναι καιρός.
4 Απριλίου 1949: Ιδρύεται η Ατλαντική Συμμαχία (ΝΑΤΟ)
Εδώ και 400 χρόνια το Ευρωπαϊκό σύστημα βασίστηκε σε τρείς ή καλύτερα τέσσερις θεωρητικές κατηγορίες: Τη raison d’etat, την ισορροπία δυνάμεων, τη Realpolitik, και τελευταία τη λεγόμενη Συλλογική Ασφάλεια.
Η raison d’etat του καρδινάλιου Ρισελιέ, είναι αυτό που λέμε σήμερα: «Ο σκοπός αγιάζει τα μέσα».
Η ισορροπία δυνάμεων ως σύστημα οργάνωσης της διεθνούς κοινωνίας εμφανίστηκε το 17ο αιώνα αφού κατέρρευσαν τα οικουμενικά οράματα για μια παγκόσμια τάξη την οποία θα χαρακτήριζαν οι ιδέες της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας και της καθολικής εκκλησίας.
Καταλύτης σ αυτήν την εξέλιξη ήταν η Μεταρρύθμιση η οποία ματαίωσε την προοπτική μιας ηγεμονικής αυτοκρατορίας, της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας..
Τα νεογέννητα κράτη είχαν ανάγκη κάποιας αρχής για να δικαιολογήσουν την ύπαρξή τους και τη βρήκαν στην ιδέα του raison d’etat, του κρατικού συμφέροντος, δηλαδή και της ισορροπίας δυνάμεων.
Το raisond’etat βεβαίωνε ότι η ευημερία του κράτους δικαιολογούσε όλα τα δυνατά μέσα για τη συνέχιση και τη βελτίωσή της.
Το εθνικό συμφέρον υποσκέλισε τη μεσαιωνική ιδέα μιας οικουμενικής ηθικής
Η ισορροπία των δυνάμεων αντικατέστησε τη νοσταλγία για μια οικουμενική μοναρχία με την παρηγοριά πως το κάθε κράτος επιδιώκοντας τα ιδιοτελή συμφέροντά του θα συνεισέφερε κατά κάποιον τρόπο στην ασφάλεια και την πρόοδο όλων των άλλων.
Η πρώτη και περιεκτικότερη διατύπωση αυτής της νέας μεθόδου ήρθε από τη Γαλλία, που ήταν επίσης από τα πρώτα έθνη-κράτη στην Ευρώπη.
Η Γαλλία ήταν η χώρα που θα έχανε τα περισσότερα αν επανακτούσε τις δυνάμεις της η Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία επειδή θα μπορούσε κάλλιστα να «φιλανδοποιηθεί» από αυτήν.
Καθώς εξασθένιζαν οι θρησκευτικοί περιορισμοί η Γαλλία άρχισε να εκμεταλλεύεται τις αντιπαλότητες που είχε προκαλέσει η Μεταρρύθμιση ανάμεσα στους γείτονές της.
Βασικός συντελεστής στη διαμόρφωση της γαλλικής πολιτικής ήταν μια απίθανη προσωπικότητα, ένας πρίγκιπας της εκκλησίας, ο Αρμάν Ζαν ντι Πλεσί, καρδινάλιος ντι Ρισελιέ, πρωθυπουργός της Γαλλίας από το 1624 ως το 1642.
Ο Ρισελιέ ήταν ο πατέρας του σύγχρονου κρατικού συστήματος.
Δική του ήταν η ιδέα του raison d’etat, και την εφάρμοσε ανελέητα για το καλό της πατρίδας του.
Για να εξουθενώσει τους εμπόλεμους και να παρατείνει τον πόλεμο, ο Ρισελιέ χρηματοδοτούσε τους εχθρούς των εχθρών του, δωροδοκούσε, υποκινούσε εξεγέρσεις και χρησιμοποιούσε ένα εντυπωσιακό πλήθος από δυναστικά και νομικά επιχειρήματα. Τα κατάφερε τόσο καλά ώστε ο πόλεμος που είχε αρχίσει το 1618 να συνεχίζεται τη μια δεκαετία μετά την άλλη, ώσπου, τελικά, η ιστορία δε βρήκε καταλληλότερο όνομα γι αυτόν από την ίδια τη διάρκειά του-Τριακονταετής πόλεμος.
«Σε θέματα κρατικής πολιτικής», έγραψε ο Ρισελιέ στην Πολιτική Διαθήκη του, όποιος έχει τη δύναμη έχει συχνά και το δίκιο με το μέρος του, ενώ αυτός που είναι αδύναμος μόνο με πολύ μεγάλη δυσκολία μπορεί να αποφύγει τη ρετσινιά του άδικου από την πλειοψηφία της παγκόσμιας γνώμης»- ένα αξίωμα που σπάνια διαψεύστηκε στους επόμενους αιώνες.
Ο Ρισελιέ, φοβόταν μια ενωμένη Κεντρική Ευρώπη και απέτρεψε την πραγματοποίησή της. Κατά πάσα πιθανότητα καθυστέρησε την ενοποίηση της Γερμανίας περίπου δύο αιώνες.
Η Γερμανία δεν κατόρθωσε να γίνει κράτος έθνος. Διασπασμένη και με την προσοχή της συγκεντρωμένη σε φτηνές δυναστικές φιλονικίες, έγινε εσωστρεφής.
Το αποτέλεσμα ήταν η Γερμανία να μην αναπτύξει εθνική πολιτική κουλτούρα και να περιβληθεί από μια σκληρή κρούστα επαρχιωτισμού, από τον οποίο δεν κατόρθωσε να βγει παρά μόνο προς τα τέλη του 19ου αιώνα , όταν την ενοποίησε ο Μπίσμαρκ.
Η ισορροπία συνήθως πηγάζει από τη διαδικασία ματαίωσης της προσπάθειας κάποιας συγκεκριμένης χώρας να κυριαρχήσει, όπως έγινε αργότερα με τη Συμφωνία της Ευρώπης, μια προσπάθεια, αυτήν τη φορά να αναχαιτισθεί η Γαλλία από τις άλλες ευρωπαϊκές δυνάμεις, όταν απέκτησε υπερβολική ισχύ και δεν μπορούσε να τη διαχειριστεί με μετριοπάθεια.
( Η διατήρηση της ισχύος με μετριοπάθεια είναι κομβικό σημείο στην πολιτική μιας χώρας. Κάτι που δεν συναντάμε στην περίπτωση της Τουρκίας η οποία φέρεται αρκούντως αλαζονικά. Γιατί τι ήταν ο περίπλους του τουρκικού πολεμικού πλοίου μέσα στα ελληνικά χωρικά ύδατα, περίπλους που προκάλεσε απλώς μια γκρίνια μέσω των ΜΜΕ της Ωραίας Κοιμωμένης, Αθήνας. Τι άλλο από αλαζονεία είναι η έμπρακτη και με συμμαχική βοήθεια αυτές τις ημέρες αμφισβήτηση ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων στο Αιγαίο;)
Στον κόσμο που εγκαινίασε ο Ρισελιέ, τα κράτη δεν περιορίζονταν πια από προσποιητούς ηθικούς κώδικες.. Αν το καλό του κράτους ήταν η ύψιστη αξία, καθήκον του ηγέτη του ήταν το μεγάλωμα και η προβολή της δόξας του. Οι ισχυρότεροι θα προσπαθούσαν να εξουσιάσουν και οι πιο αδύναμοι θα αντιστέκονταν ιδρύοντας συνασπισμούς για να αυξήσουν τη δύναμή τους.
Αν ο συνασπισμός ήταν αρκετά δυνατός για να αποκρούσει τον επιτιθέμενο, αποτέλεσμα θα ήταν μια ισορροπία δυνάμεων. Αν όχι, κάποια χώρα θα αναλάμβανε ηγεμονικό ρόλο.
Με λίγα λόγια, η ισορροπία δυνάμεων αποτελεί μια διευθέτηση υποθέσεων με τρόπο ώστε κανένα κράτος να μην είναι σε θέση να ασκεί απόλυτο έλεγχο και κυριαρχία επι των άλλων.
Αυτή η ηγεμονική επιδίωξη είναι ο κύριος σκοπός της Τουρκίας στην περιοχή σήμερα. Αυτό ακριβώς διακυβεύεται στην περιοχή μας. Θα μπορέσει να υπάρξει μια διπλωματικού χαρακτήρα, έστω, συσπείρωση δυνάμεων που να αντιδράσει στην απειλούμενη ανατροπή της ισορροπίας στην περιοχή από την εν δυνάμει ευρισκομένη ακόμη ανάδυση της Τουρκίας ως περιφερειακής δύναμης, συνεπικουρούμενης από τις Ηνωμένες Πολιτείες;Ή το μοιραίο θα συντελεσθεί;
Και αν είναι να συντελεσθεί το μοιραίο, μήπως θα πρέπει όχι μόνοι μας αλλά και με άλλους γείτονες να πείσουμε όσους ισχυρούς ενδιαφέρονται ότι η Τουρκία, με αναλλοίωτα τα χαρακτηριστικά που έχει σήμερα, όχι μόνο ως περιφερειακή δύναμη δεν μπορεί να λειτουργήσει αλλά θα αποτελεί δυναμικό πρόβλημα αποσταθεροποίησης της περιοχής;
Η ίδια η Τουρκία προσπαθεί να διατηρήσει τη φύση του καθεστώτος και της εθνοτικής ισορροπίας ή μάλλον ανισορροπίας που έχει στο εσωτερικό της και να αναδειχθεί τοπική δύναμη. Θεωρητικός αρωγός της πολιτικής προσπάθειάς της είναι η θεωρία του καθηγητή και συμβούλου του Ερντογάν, Αχμέτ Νταβούτογλου που χαρακτηρίσθηκε νεοοθωμανική.
Το εθνικό συμφέρον της Ελλάδος επιβάλει να μην κυριαρχήσει στην περιοχή καμιά δύναμη.
Επιδιώκοντας αυτό ως αντικειμενικό σκοπό, θα μπορούσε να προσφέρει τις υπηρεσίες της σε οποιονδήποτε συνδυασμό εθνών με τις ίδιες ιδέες.
Αλλά εκείνο που παρατηρούμε είναι μια αναβάθμιση κύρους και ισχύος της γειτονικής Τουρκίας.
Αν οι δυτικές δυνάμεις συνειδητοποιήσουν σήμερα πως η τελευταία φορά που η ισορροπία δυνάμεων στην περιοχή ανατράπηκε ήταν επι οθωμανικής αυτοκρατορίας, θα ανησυχήσουν για τον τουρκικό νεοοθωμανισμό και θα βοηθήσουν στη διατήρηση της ισορροπίας δυνάμεων στην περιοχή.
Το σκηνικό στην περιοχή μας θυμίζει, σε άλλη κλίμακα βέβαια και άλλη εποχή, τον …ψύχραιμο τρόπο με τον οποίο παρακολουθούσε η Βρετανία τη Γερμανία στο μεσοπόλεμο.
Οι ηγέτες της θεωρούσαν την καταπτοημένη Γαλλία σα μια δυνητικά κυρίαρχη δύναμη που έπρεπε να εξισορροπηθεί, ενώ τη Γερμανία, που επεδίωκε την αναθεώρηση της τάξης πραγμάτων την έβλεπαν σαν το αδικημένο κράτος που είχε ανάγκη από φίλους.
Το ίδιο γίνεται και τώρα με την Τουρκία. Το κύριο μέλημα της δύσης είναι το καλόπιασμά της γεγονός που έχει ως αποτέλεσμα την αίσθηση στη γειτονική χώρα της ατιμωρισίας για ό,τι και αν κάνει.
Οι θεωρίες της ισορροπίας δυνάμεων θα έπρεπε να δείχνουν ξεκάθαρα πως μια μεγάλη και ισχυρή Γερμανία που συνόρευε ανατολικά με μικρά και αδύναμα κράτη συνιστούσε μια επικίνδυνη απειλή.
Κι σήμερα θα πρέπει να εθελοτυφλεί κανείς ώστε να μην αντιλαμβάνεται πως η Τουρκία αξιοποιεί το όποιο γεωπολιτικό της πλεονέκτημα και τις μειονότητες στα Βαλκάνια και όπου αλλού μπορεί, για να ελέγχει και να αποσταθεροποιεί χώρες και περιοχές.
Σήμερα επιδιώκει να διαδραματίσει ρόλο στη Μέση Ανατολή εκμεταλλευόμενη το κενό που έχει αφήσει η απουσία μιας εξισορροπιτικής, του Ισραήλ και των ΗΠΑ, δύναμης στην περιοχή. Το ίδιο θα επιδιώξει αύριο στα βαλκάνια εκμεταλλευόμενη μικρές ή μεγαλύτερες θρησκευτικές μειονότητες.
Και τότε θα είναι αργά. Όπως αργά ήταν όταν οι ευρωπαϊκές δυνάμεις συνειδητοποίησαν ότι με τις ψευδαισθήσεις που καλλιεργούσαν για τις προθέσεις της Γερμανίας δεν γίνεται εξωτερική πολιτική.
Η εξωτερική πολιτική χτίζει στην άμμο όταν αγνοεί τις πραγματικές σχέσεις ισχύος και βασίζεται σε προφητείες για τις προθέσεις των άλλων.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα ισορροπίας δυνάμεων είναι το Συνέδριο της Βιέννης το οποίο συνήλθε το Σεπτέμβριο του 1814για να σχεδιάσει το μεταπολεμικό κόσμο, τον κόσμο μετά την ήττα του Μεγάλου Ναπολέοντα.
Οι αρχιτέκτονες του Συνεδρίου της Βιέννης συνειδητοποίησαν ότι για να γνωρίσει ειρήνη και σταθερότητα η Κεντρική Ευρώπη, θα πρέπει να γκρεμίσουν ό,τι είχε χτίσει ο Ρισελιέ το 17ο αιώνα.
Εκείνος ήταν που είχε υποθάλψει μια αδύναμη, τεμαχισμένη Κεντρική Ευρώπη, προσφέροντας στη Γαλλία το μόνιμο πειρασμό του να καταπατήσει τα εδάφη της και να τη μετατρέψει σε γήπεδο αθλοπαιδιών για το γαλλικό στρατό.
Έτσι οι πολιτικοί στη Βιέννη αποφάσισαν να σταθεροποιήσουν αλλά όχι να ενοποιήσουν τη Γερμανία.
«Έχει μεγαλύτερη σημασία να εξαλείφουμε τις διεκδικήσεις των άλλων παρά να επιμένουμε στις δικές μας», έγραφε ο Μέτερνιχ, η ψυχή του Συνεδρίου της Βιέννης σε έναν αυστριακό διπλωμάτη.
Η Realpolitik
Μπίσμαρκ
Εκείνο που προσιδιάζει περισσότερο στην τουρκική πολιτική είναι η Realpolitik, μια έννοια που καθιερώθηκε κυρίως μετά το Συνέδριο της Βιέννης για να περιγράψει την πολιτική του Πρώσου Μπίσμαρκ.
Ο Μπίσμαρκ αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση πολιτικού που υπογραμμίζει τη σημασία του υποκειμενικού παράγοντα στην ιστορία. Της σημασίας δηλαδή που διαδραματίζουν τα πρόσωπα στην ιστορία.
Ο Μπίσμαρκ, άσκησε πολύ καλά την Realpolitik αλλά οι απαιτήσεις για να ασκήσεις μια τέτοια πολιτική είναι τόσο πολλές ώστε οι διάδοχοί του δεν τα κατάφεραν.
Τηρουμένων των αναλογιών ο Ερντογάν σήμερα ακροβατεί με επιτυχία στο τεντωμένο σκοινί μεταξύ ισλαμιστών και στρατιωτικών στο εσωτερικό της Τουρκίας, και χειρίζεται επιδέξια τις λεπτές ισορροπίες στη Μέση Ανατολή που είναι αμφίβολο αν με την ίδια επιτυχία θα τα κατάφερνε ένας διάδοχός του.
Η Realpolitik είναι η πολιτική που ακολουθεί μια χώρα η οποία ναι μεν δεν εγκαταλείπει την αρχή της ισορροπίας δυνάμεων αλλά για τους άλλους. Για να πετύχει η ισορροπία δυνάμεων που επιδιώκει η χώρα, πρέπει η ίδια να αποκτήσει ισχύ, την οποία βεβαίως θα διαχειριστεί με μετριοπάθεια, ευφυία και σύνεση.
Αυτήν την πολιτική ακολούθησε ο Μπίσμαρκ και πέτυχε, ενοποιώντας τη Γερμανία. Αυτήν την πολιτική, όμως, δεν μπόρεσαν να ακολουθήσουν οι διάδοχοί του, διότι δεν είχαν την ίδια πολιτική οξύνοια με τον ίδιο και διοχέτευσαν την ισχύ της χώρας τους στον καταστροφικό Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο.
Αυτήν την πολιτική θέλει να ακολουθήσει ο Ταγίπ Ερντογάν και οι εξελίξεις, μέχρι τώρα δείχνουν να τον ευνοούν.
Το αν έχει την οξύνοια και τη δυνατότητα να την ολοκληρώσει είναι ακόμη νωρίς να το δούμε.
Εκείνο που είναι βέβαιο, είναι ότι οι προθέσεις πια δεν κρύβονται.
Το κακό είναι ότι οι ψευδαισθήσεις των άλλων χωρών περισσεύουν είτε από αδυναμία είτε από απροθυμία να μπουν σε μια περιπέτεια επαναπροσδιορισμού των ισορροπιών της περιοχής στη βάση της αρχής της ισορροπίας δυνάμεων και όχι της Realpolitik.
Σύγχρονος του Μπίσμαρκ ήταν ο Γάλλος βασιλιάς Ναπολέων ο ΙΙΙ, ο οποίος με την πολιτική του διευκόλυνε την ένωση της Γερμανίας, κάτι που αποτελούσε μόνιμη γαλλική προσπάθεια να μην επιτευχθεί διότι θα αποτελούσε το μεγαλύτερο κίνδυνο για τη Γαλλία όπως και αποδείχθηκε.
Η πολιτική του Μπίσμαρκ δεν είχε ποτέ την υποστήριξη κάποιας σημαντικής ομάδας ψηφοφόρων. Πολύ δημοκρατική για τους συντηρητικούς, απολυταρχική για τους φιλελεύθερους και περισσότερο από όσο έπρεπε προσανατολισμένη προς την πολιτική της ισχύος για τους νομιμόφρονες, η νέα Γερμανία ήταν φτιαγμένη από μια μεγαλοφυία που σκόπευε να ελέγξει τις δυνάμεις τις οποίες είχε απελευθερώσει, εξωτερικές και εσωτερικές, με τον κατάλληλο χειρισμό των ανταγωνισμών τους– μια τεχνική που αυτός έπαιζε στα δάκτυλα, η οποία, όμως αποδείχτηκε πολύ δύσκολη για τους διαδόχους του.
Ο Μπίσμαρκ ισχυριζόταν ότι η ισχύς παρείχε τη δική της νομιμοφροσύνη. Οι Πρώσσοι συντηρητικοί με τους οποίους ήρθε σε ρήξη αντέτειναν ότι η νομιμοφροσύνη αντιπροσώπευε μια αξία που δεν μπορούσε να μετρηθεί με γνώμονα την ισχύ.
Ο Μπίσμαρκ πίστευε πως μια σωστή εκτίμηση της ισχύος εμπεριείχε και ένα δόγμα αυτοπεριορισμού.
Οι συντηρητικοί επέμεναν ότι τελικά μόνο οι ηθικές αρχές μπορούσαν σε τελευταία ανάλυση να θέσουν φράγμα στις διεκδικήσεις που απέρρεαν από την ισχύ.
Η μετατροπή της ισχύος σε μοναδικό κριτήριο ανάγκασε με τον καιρό, όλα τα έθνη να συμμετάσχουν στις κούρσες εξοπλισμού και να ασκήσουν εξωτερικές πολιτικές αναμέτρησης.
Μέτερνιχ
Το σύστημα Μέτερνιχ (το σύστημα της ισορροπίας δυνάμεων) προσπαθούσε να επιφέρει αλλαγές περισσότερο μέσω ευρωπαϊκών συνεδρίων, παρά με μια εξωτερική πολιτική απειλών και ανταπειλών.
Ο Μπίσμαρκ ήταν ο τελευταίος άνθρωπος που θα διαφωνούσε με την αποτελεσματικότητα μιας ηθικής συναίνεσης. Γι αυτόν, όμως, ήταν απλώς ένα από τα πολλά στοιχεία δύναμης. Η σταθερότητα της διεθνούς τάξης εξαρτιόταν από αυτήν τη λεπτή διαφορά.
Η ευθύνη των πολιτικών έχει περισσότερο να κάνει με την επίλυση προβλημάτων παρά με την ενατένισή τους, λέει ο Κίσσινγκερ. Για ηγέτες που δεν μπορούν να διαλέξουν μια από τις εναλλακτικές τους λύσεις , η περίσκεψη γίνεται άλλοθι για την απραξία.
Ο Ναπολέων ΙΙΙ , είχε πειστεί για τη σοφία της αδράνειας, προσφέροντας έτσι τη δυνατότητα στην Πρωσία και την Αυστρία να ρυθμίσουν το μέλλον των δουκάτων του Έλβα.
Ο Ναπολέων αντιπροσώπευε την τάση της μεταφοράς της πολιτικής στις δημόσιες σχέσεις.
Ο Μπίσμαρκ αντικαθρέπτιζε την τάση της ταύτισης της πολιτικής με την ανάλυση της ισχύος.
Σύμφωνα με τον Κίσσινγκερ, πάντα, ο λαός μακροπρόθεσμα δεν σέβεται τους ηγέτες που καθρεφτίζουν τις δικές του ανασφάλειες ή βλέπουν μόνο τα συμπτώματα των κρίσεων και όχι τις μακροχρόνιες τάσεις.
Ο ρόλος του ηγέτη είναι να πάρει επάνω του το βάρος της δράσης με βάση την εμπιστοσύνη στη δική του εκτίμηση για το που πηγαίνουν τα πράγματα και πως μπορούν να επηρεαστούν.
Αν δεν το κατορθώσει, οι κρίσεις θα πολλαπλασιασθούν, κάτι που αποτελεί έναν άλλο τρόπο για να πει κανείς ότι ένας ηγέτης έχει χάσει τον έλεγχο των γεγονότων.
Ο Ναπολέων αποδείχτηκε τελικά πρόδρομος ενός παράξενου σύγχρονου φαινομένου- η πολιτική μορφή που απεγνωσμένα αγωνίζεται να προσδιορίσει τι είναι αυτό που θέλει ο λαός, για να καταλήξει κάποια στιγμή στο χώρο των ανεπιθύμητων, αν όχι αυτών που ο λαός μισεί.
Του Μπίσμαρκ δεν του έλειπε η αυτοπεποίθηση για να ενεργεί με βάση την κρίση του. Ανέλυσε με λαμπρό τρόπο την πραγματικότητα και τις ευκαιρίες της Πρωσίας.
Έχτισε με τόση προσοχή τη Γερμανία, ώστε η χώρα που δημιούργησε επέζησε μετά από δύο παγκόσμιους πολέμους, δύο κατοχές από ξένα στρατεύματα και επι δύο γενιές σαν μια διαιρεμένη χώρα.
Εκεί που απέτυχε ο Μπίσμαρκ ήταν στο ότι καταδίκασε την κοινωνία του σε μια πολιτική που θα μπορούσε να εφαρμοστεί μόνο αν εμφανιζόταν μια μεγαλοφυία σε κάθε γενιά. Είναι κάτι που σπάνια συμβαίνει. Με αυτή την έννοια ο Μπίσμαρκ δεν καλλιέργησε μόνο τους σπόρους των επιτευγμάτων της πατρίδας του αλλά και των τραγωδιών του 20ου αιώνα.
Που αλλού ταιριάζουν η Γερμανία του μεσοπολέμου και η Τουρκία
Η ωμή δύναμη είχε γίνει έμμονη ιδέα για τη Γερμανία. Ο λόγος ήταν ότι σε αντίθεση με τα άλλα κράτη έθνη η Γερμανία δεν είχε κάποιο ολοκληρωμένο φιλοσοφικό πλαίσιο. Κανένα από τα ιδεώδη που είχαν διαμορφώσει το σύγχρονο κράτος έθνος στην υπόλοιπη Ευρώπη δεν υπήρχε στο οικοδόμημα του Μπίσμαρκ, ούτε η έμφαση της Μεγάλης Βρετανίας στις παραδοσιακές ελευθερίες, ούτε η έκκληση της γαλλικής επανάστασης για μια παγκόσμια ελευθερία, ούτε καν ο καλοπροαίρετος οικουμενικός ιμπεριαλισμός της Αυστρίας.
Σεπτεμβριανά
Το ίδιο και με την Τουρκία. Δεν υπάρχει ένα φιλοσοφικό υπόβαθρο στη συγκρότηση του τουρκικού κράτους.
Αποτέλεσε μια αναγκαιότητα, όπως τη συνέλαβε ο Κεμάλ Ατατούρκ, και το συγκρότησε με τη βοήθεια του στρατού, ουσιαστικά καταπιέζοντας διάφορες μειονότητες και εθνότητες από ένα ισχυρό στρατιωτικό σώμα και από μια γραφειοκρατία εμποτισμένη από αυταρχικές και ολοκληρωτικές αντιλήψεις.
Το Ράιχ του Μπίσμαρκ ήταν ένα εφεύρημα, όντας πρώτα από όλα μια μεγαλύτερη Πρωσία, πρωταρχικό μέλημα της οποίας ήταν η αύξηση της δύναμής της.
Η Τουρκία του Κεμάλ ήταν επίσης ένα δικό του εφεύρημα. Ο τουρκικός λαός ήταν μειονότητα στο χώρο του ο οποίος ήθελε να κυριαρχήσει πάνω σε άλλους λαούς με φωτιά και τσεκούρι.
Η απουσία πνευματικών ριζών ήταν ένα από τα κύρια αίτια έλλειψης στόχων της γερμανικής εξωτερικής πολιτικής.
Μια ανάλογη απουσία περιορίζει την τουρκική εξωτερική πολιτική στην ωμή βία και στη δύναμη κυριαρχίας. Δεν υπάρχει καμιά πνευματική αναφορά στο τι μπορεί να πρεσβεύει η Τουρκία σήμερα πέραν μιας δύναμης στη περιοχή.
Παρόλο που η αυτοκρατορία του Μπίσμαρκ ήταν η ισχυρότερη δύναμη της ηπειρωτικής Ευρώπης, οι Γερμανοί ηγέτες πάντα ένοιωθαν μια ακαθόριστη απειλή, γεγονός που μαρτυρούσε το πάθος τους για την πολεμική ετοιμότητα.
Οι Γερμανοί στρατιωτικοί προγραμματιστές πάντοτε σκέφτονταν μέσα σε πλαίσια ταυτόχρονης αντιμετώπιση ενός συνδυασμού όλων των γειτόνων της Γερμανίας ταυτόχρονα.
Δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία ότι ανάλογα σκέφτεται και πράττει η Τουρκία.
Προετοιμαζόμενοι για το σενάριο της χειρότερης δυνατής περίπτωσης, βοήθησαν στο να γίνει πραγματικότητα.
Και αυτό γιατί μια Γερμανία αρκετά δυνατή για να νικήσει όλους μαζί τους γείτονές της, προφανώς θα μπορούσε να συντρίψει οποιονδήποτε από αυτούς κατά μόνας.
Αυτό επιδιώκει και η Τουρκία.
Βλέποντας το στρατιωτικό κολοσσό στα σύνορά τους, οι γείτονες της Γερμανίας ενώθηκαν σε ένα κοινό μέτωπο αμοιβαίας προστασίας μετουσιώνοντας τη γερμανική αναζήτηση ασφάλειας σε παράγοντα ανασφάλειάς της.
Εδώ είναι η πρόκληση για τους γείτονες της Τουρκίας: Πως θα κατορθώσουν να περιορίσουν τη δύναμή της, να διαμορφώσουν μια ισορροπία δυνάμεων στην περιοχή χωρίς την κυριαρχία καμιάς δύναμης και ταυτόχρονα να μην δημιουργήσουν αισθήματα ανασφάλειας στην Τουρκία.
Στόχος που απαιτεί πολιτικούς με μεγάλη ικανότητα.
ΣΥΛΛΟΓΙΚΗ ΑΣΦΑΛΕΙΑ
Συνθήκη των Βερσαλιών
Την επαύριον του Α!Π.Π. οι σύμμαχοι συναντήθηκαν στις Βερσαλλίες για να ρυθμίσουν τη νέα παγκόσμια τάξη μετά την ήττα της αυτοκρατορικής Γερμανίας.
Πρωταγωνιστική μορφή αποτέλεσε ο αμερικανός πρόεδρος Γούντροου Ουίλσον και οι απόψεις του για τη συλλογική ασφάλεια.
Για τον Ουίλσον η αιτιολογία του διεθνούς ρόλου της Αμερικής ήταν μεσσιανικού χαρακτήρα: Η Αμερική δεν είχε υποχρέωση να διατηρήσει την ισορροπία δυνάμεων,
αλλά να διαδώσει τις αρχές της σε όλο τον κόσμο. Κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησης του Ουίλσον, η Αμερική αναδύθηκε ως ο βασικός παίκτης στις διεθνείς υποθέσεις διακηρύσσοντας αρχές οι οποίες ενώ για τον αμερικανικό τρόπο σκέψης αποτελούσαν κοινό τόπο, στους διπλωμάτες του Παλιού Κόσμου φάνταζαν σαν επαναστατική εκτροπή.
Περιεχόμενο αυτών των αρχών ήταν ότι η ειρήνη εξαρτάται από την εξάπλωση της δημοκρατίας, ότι τα κράτη θα έπρεπε να κρίνονται με τα ίδια ηθικά κριτήρια με τα οποία κρίνονται τα άτομα και ότι το εθνικό συμφέρον ταυτίζεται με την επιδίωξη για ένα οικουμενικό σύστημα δικαίου.
Ο Ουίλσον υπήρξε ο εμπνευστής του οράματος ενός οικουμενικού διεθνούς οργανισμού, της Κοινωνίας των Εθνών, ο οποίος θα ήταν επιφορτισμένος με το καθήκον της διατήρησης της ειρήνης μέσω της συλλογικής ασφάλειας και όχι μέσω διαφόρων συμμαχιών.
Όπως αναλύει ο Κίσιγκερ στο βιβλίο του «Διπλωματία», η αδυναμία της συλλογικής ασφάλειας βρίσκεται στο ότι τα συμφέροντα σπανίως είναι κοινά και ότι η ασφάλεια σπανίως είναι ενιαία. Τα μέλη ενός γενικού συστήματος συλλογικής ασφάλειας έχουν έτσι περισσότερες πιθανότητες να συμφωνήσουν στο να μην κάνουν τίποτε, παρά στο να δράσουν από κοινού.
Στη μεταγενέστερη αμερικανική ορολογία, οι συμμαχίες στις οποίες συμμετείχε η Αμερική, όπως το ΝΑΤΟ, χαρακτηρίζονταν συνήθως ως όργανα συλλογικής ασφάλειας. Δεν ήταν, όμως, αυτή και η αρχική έννοια του όρου, επειδή στην ουσία, οι ιδέες της συλλογικής ασφάλειας και των συμμαχιών είναι εκ διαμέτρου αντίθετες.
Οι παραδοσιακές συμμαχίες στόχευαν σε συγκεκριμένες απειλές και καθόριζαν ακριβείς υποχρεώσεις για συγκεκριμένες ομάδες χωρών που τις συνέδεαν κοινά εθνικά συμφέροντα ή θέματα αμοιβαίας ασφάλειας.
Η συλλογική ασφάλεια δεν προσδιορίζει καμιά συγκεκριμένη απειλή, δεν δίνει εγγυήσεις σε κανένα συγκεκριμένο έθνος ούτε προβαίνει σε διακρίσεις έναντι κανενός.
Θεωρητικά είναι σχεδιασμένη για να αντιστέκεται σε οποιαδήποτε απειλή κατά της ειρήνης από οποιονδήποτε και αν προέρχεται και σε οποιονδήποτε και αν απευθύνεται.
Οι συμμαχίες προϋποθέτουν πάντοτε έναν συγκεκριμένο δυνητικό αντίπαλο.
Η συλλογική ασφάλεια υπεραμύνεται αφηρημένα του διεθνούς δικαίου.
Δεν απαιτεί την ύπαρξη ενός συγκεκριμένου ενόχου.
Ο σκοπός μιας συμμαχίας είναι η δημιουργία μιας υποχρέωσης περισσότερο προβλέψιμης και ακριβούς παρά μια ανάλυση εθνικών συμφερόντων.
Η συλλογική ασφάλεια λειτουργεί ακριβώς με τον αντίθετο τρόπο. Αφήνει την εφαρμογή των αρχών της στην ερμηνεία συγκεκριμένων περιστάσεων όταν παρουσιάζονται, δίνοντας ακούσια ένα μεγάλο βάρος στη διάθεση της στιγμής και, κατά προέκταση, στην εθνική ισχυρογνωμοσύνη.
Η συλλογική ασφάλεια συνεισφέρει στην ασφάλεια μόνο αν όλα τα έθνη- ή τουλάχιστον όλα όσα έχουν σχέση με τη συλλογική άμυνα- έχουν σχεδόν ταυτόσημες απόψεις για τη φύση της πρόκλησης και είναι έτοιμα να κάνουν χρήση βίας ή να επιβάλουν κυρώσεις ανάλογα με τις ιδιομορφίες της κάθε υπόθεσης ανεξάρτητα από τα συγκεκριμένα προβλήματα που μπορεί να άπτονται των εθνικών συμφερόντων τους.
Μόνο αν εκπληρώνονται αυτές οι συνθήκες, μπορεί ένας παγκόσμιος οργανισμός να επιβάλει κυρώσεις ή να ενεργεί σαν διαιτητής σε διεθνείς υποθέσεις.
Κάπως έτσι είχε οραματιστεί ο Ουίλσον το ρόλο της συλλογικής ασφάλειας.
Στην εφαρμογή της Realpolitik, οι πολιτικοί αναλαμβάνουν το έργο συσχέτισης συγκεκριμένων συμφερόντων με άλλα γενικότερα μέσω μιας ισοστάθμισης κινήτρων και ποινών.
Κατά την Ουιλσονική άποψη οι πολιτικοί πρέπει να εφαρμόζουν οικουμενικές αρχές σε συγκεκριμένες υποθέσεις.
Στο τέλος η συλλογική ασφάλεια έπεσε θύμα της αδυναμίας της κεντρικής της δοξασίας – ότι όλα τα έθνη έχουν το ίδιο συμφέρον να αντισταθούν σε μια συγκεκριμένη επιθετική ενέργεια και ότι είναι έτοιμα να εκτεθούν στον ίδιο κίνδυνο για να την αποκρούσουν.
Η πείρα μας έχει δείξει ότι οι υποθέσεις αυτές είναι εσφαλμένες.
Καμιά επιθετική ενέργεια μεγάλης δύναμης δεν έχει κατανικηθεί ποτέ με την εφαρμογή της βασικής αρχής της συλλογικής ασφάλειας.
Είτε η παγκόσμια κοινότητα έχει αρνηθεί να κρίνει την ενέργεια ως επιθετική είτε έχει διαφωνήσει στο θέμα των κυρώσεων.
Και αν επιβάλλονταν κυρώσεις, αναπόφευκτα αντικατόπτριζαν το χαμηλότερο κοινό παρονομαστή, με αποτέλεσμα να αποδεικνύονται τις περισσότερες φορές τόσο αναποτελεσματικές ώστε να κάνουν μεγαλύτερο κακό παρά καλό.
ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΑΥΤΑΠΑΤΗΣ
Η Μεγάλη Βρετανία και η Γαλλία προτίμησαν να αφήσουν το γερμανικό επανεξοπλισμό να πάρει το δρόμο του επειδή στην κυριολεξία δεν ήξεραν τι άλλο να κάνουν.
Η Μεγάλη Βρετανία δεν ήταν ακόμη έτοιμη να εγκαταλείψει τη συλλογική ασφάλεια και την Κοινωνία των Εθνών, ενώ η Γαλλία είχε χάσει τόσο πολύ το ηθικό της που δεν μπορούσε να ενεργήσει με βάση τα προαισθήματά της.
H Realpolitik διδάσκει ότι ανεξάρτητα από τα κίνητρα της Γερμανίας, οι σχέσεις της με τους γείτονές της θα καθορίζονταν από τη σχετική τους δύναμη.
Η δύση θα έπρεπε να ξοδέψει λιγότερο χρόνο αναλύοντας τα κίνητρα της Γερμανίας του μεσοπολέμου.
Η Γαλλία αντιμετώπιζε τώρα την ίδια πρόκληση στην οποία είχε αντισταθεί ο Ρισελιέ πριν από 300 χρόνια- την προοπτική εχθρικών κυβερνήσεων σε όλα τα σύνορα.
Αντίθετα, όμως, με τον διαπρεπή προκάτοχό τους οι γαλλικές κυβερνήσεις της δεκαετίας του ’30 δίστασαν ανίκανες να αποφασίσουν τι φοβούνται περισσότερο- τους κινδύνους που αντιμετώπιζαν ή τα μέτρα τα οποία έπρεπε να λάβουν για να τους εξαλείψουν.
Μήπως με βάση όλα αυτά πρέπει να προβληματιστούμε και εμείς για τον δύσκολο γείτονά μας;
Διότι αν περάσει τη νοητή γραμμή του ανεκτού, τότε η σημερινή διαλλακτικότητα των γειτονικών χωρών μπορεί να μετατραπεί σε αδιαλλαξία. Αλλά τότε, μήπως θα είναι αργά;
Η ανθρωπότητα βλέπει ανήμπορη -και αδυνατεί να αντιδράσει- τη λαίλαπα του κορωνοϊού. Δικαιολογημένα τρομοκρατούνται οι πολίτες, σε όλο τον κόσμο, όταν συνειδητοποιούν καθημερινά ότι οι ηγέτες των μεγάλων χωρών, αποδεικνύονται απελπιστικά ανίκανοι.
Είναι ευχή και ελπίδα, η Κύπρος, η Ελλάδα και όλες οι χώρες του κόσμου, να ξεπεράσουν αυτή την άνευ προηγουμένου κρίση, που δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί από τα πολεμικά συστήματα των μεγάλων δυνάμεων για τα οποία ξόδεψαν τρισεκατομμύρια δολάρια. Φανταστείτε τι θα είχαν πετύχει αν ξόδευαν μερικά μόνο δισεκατομμύρια για την ιατρική έρευνα; Απέτυχαν οικτρά όλες οι χώρες: Αμερική, Ρωσία, Ευρωπαϊκή Ένωση παρακολουθούν την Κίνα να τους κάνει …πλάκα. Με τις ζωές των ανθρώπων…
Οι πρόεδροι και οι πρωθυπουργοί, που κυριαρχούνται από εθνικισμό, λαϊκισμό και αυταρχισμό, απέρριψαν αρχικά τον κίνδυνο του ιού, χωρίς καν να ερευνήσουν τις πληροφορίες που έρχονταν από την Κίνα, η οποία φέρει και την ευθύνη για την καταστροφή που συντελείται. Η πηγή του κακού είναι το Πεκίνο. Μέχρι και σήμερα δεν συνεργάζεται με Αμερικανούς και άλλους ξένους επιστήμονες για να σωθούν ζωές.
Παρ’ όλα αυτά, η στάση που κράτησαν ηγέτες όπως ο Ντόναλντ Τραμπ, ο Μπόρις Τζόνσον, ο Βραζιλιάνος Μπολσονάρου, ο Ταγίπ Ερντογάν, και άλλοι -ακόμα και ο Βλαντιμίρ Πούτιν- είναι απαράδεκτη και ανεύθυνη. Γελοιοποίησαν μία κατάσταση, που αποδείχθηκε εξαιρετικά σοβαρή, με αποτέλεσμα να εξυπηρετήσουν τη διασπορά της ασθένειας. Εάν οι Αμερικανοί και οι Ευρωπαίοι, που βρίσκονται σε κατάσταση απόλυτης σύγχυσης μέχρι και σήμερα, αντιμετώπιζαν όπως έπρεπε τις πληροφορίες που εκπορεύονταν από την Κίνα, οι χώρες τους και η ανθρωπότητα δεν θα βρίσκονταν στο σημείο μηδέν.
Το τελευταίο διάστημα, διπλωμάτες και αναλυτές στην αμερικανική πρωτεύουσα, στις μεταξύ τους τηλεδιασκέψεις, εξετάζουν και τη γεωπολιτική πτυχή της εξελισσόμενης τραγωδίας και καταλήγουν με περισσή προσοχή σε κάποια συμπεράσματα, που αν μη τι άλλο έχουν εξαιρετικό ενδιαφέρον.
Η πρώτη διαπίστωση, αλλά με ερωτηματικό, είναι αν η Κίνα επί τούτου δεν ενημέρωσε τα άλλα κράτη για την δύσκολη κατάσταση που αντιμετώπιζε. Θα επιχειρήσω να υποστηρίξω ότι δεν υπάρχουν στοιχεία ικανά που να στηρίζουν αυτή τη θέση. Αν και ομολογώ ότι αδυνατούμε προς το παρόν να έχουμε ενώπιον μας τις αναγκαίες αποδείξεις. Αμερικανικές πηγές είναι πολύ προσεκτικές στο να αποκαλύψουν δόλο από την πλευρά του Πεκίνου, αν και ο υπουργός Εξωτερικών Μάικ Πομπέο επιδεικνύει μία επιθετική συμπεριφορά εναντίον της Κίνας, σε αντίθεση θα έλεγα με το Λευκό Οίκο, που δεν δείχνει την ίδια πυγμή. Ο πρόεδρος Τραμπ σε κάθε ευκαιρία, χαρακτηρίζει «φίλο του» τον πρόεδρο της Κίνας. Τώρα, πότε έγιναν φίλοι, είναι μία άλλη ιστορία.
Οι Αμερικανοί προχώρησαν την Τετάρτη σε μία κίνηση που πιστεύω πως έχει ιδιαίτερη σημασία. Διέρρευσαν στο πρακτορείο Bloomberg την έκθεση των μυστικών υπηρεσιών των ΗΠΑ, που υποστηρίζει ότι τα στοιχεία για τους νεκρούς και τα κρούσματα που έδωσε επίσημα το Πεκίνο, είναι ψεύτικα. Θεωρώ την αποκάλυψη εντυπωσιακή, ιδιαίτερα αν ισχύει ότι οι νεκροί είναι αρκετές χιλιάδες.
Η δεύτερη διαπίστωση είναι ότι με απόφαση του κ. Πομπέο -και στο θέμα αυτό δεν γνωρίζουμε τη θέση του κ. Τραμπ- έχει ξεκινήσει μία άνευ προηγουμένου επίθεση εναντίον της Κίνας, η οποία προσπαθεί να «κεφαλαιοποιήσει» την πανδημία, στέλνοντας ασήμαντη βοήθεια σε χώρες που έχουν πληγεί από τον ιό. Οι εικόνες και τα βίντεο από την Ιταλία, και από άλλες χώρες, με τα «ευχαριστώ» στους Κινέζους ηγέτες, εκλαμβάνονται στην Ουάσιγκτον, ως αποδοχή και του γεωπολιτικού ρόλου της Κίνας, η οποία εισήλθε στην Ευρώπη και μέσω της Ελλάδας.
Ο Αμερικανός υπουργός Εμπορίου Ρος, έχει προειδοποιήσει αρκετές φορές αξιωματούχους ευρωπαϊκών χωρών, ότι η Κίνα «είναι εχθρός. Σύμμαχοι είμαστε μόνο εμείς», υπογράμμισε και δημόσια, σε δύο εκδηλώσεις στις οποίες ήταν παρών και ο Έλληνας υπουργός Ανάπτυξης Άδωνις Γεωργιάδης.
Πιστεύεται ότι ο κ. Πομπέο και ο Ρος θα επηρεάσουν τελικά και τον κ. Τραμπ σε μία στρατηγική που προβλέπει «σύγκρουση» με την Κίνα σε οικονομικό και εμπορικό επίπεδο. Η μεγάλη μάχη θα γίνει για τα στρατηγικά συμφέροντα των δύο δυνάμεων και εκεί οι Αμερικανοί λένε στους Ευρωπαίους ότι θα μετρήσουν τους φίλους τους.
Απ’ εκεί και πέρα, και για όσο διάστημα οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν αποφασίζουν να επενδύσουν στις ευρωπαϊκές χώρες, αυτές θα απευθύνονται στη Κίνα. Είναι η μόνη χώρα που δείχνει διάθεση να κάνει επενδύσεις, διότι τις «δουλειές» στο Πεκίνο τις κάνει ο κομμουνιστικός καπιταλισμός, ο οποίος ελέγχεται από το κόμμα-κράτος.
Ο δυτικός καπιταλισμός έχει προσφέρει το πάνω χέρι στον ιδιωτικό τομέα, ο οποίος επέλεξε να υποταχθεί στην Κίνα με αποτέλεσμα να εξαρτώνται ακόμα και τα αμερικανικά νοσοκομεία από τους Κινέζους συνεταίρους των φαρμακοβιομηχάνων. Που απευθύνθηκε ο γαμπρός του κ. Τραμπ για να βρει φάρμακα και να τα μεταφέρει με δεκάδες αεροπλάνα στην Αμερική; Μα που αλλού; Στην Κίνα.
Είναι θλιβερή η κατάσταση, ας μη το ψάχνουμε περισσότερο. Και είναι θετικό ότι οι Αμερικανοί πολίτες ζητούν την επιστροφή των θέσεων εργασίας στις ΗΠΑ. Είναι ένα θέμα αυτό, που θα χρησιμοποιήσει προεκλογικά ο κ. Τραμπ, καθώς ήδη κατηγορεί τους Δημοκρατικούς ότι η πολιτική τους αποτελούσε στην ουσία κλασική περίπτωση υποταγής της Αμερικής στον κινέζικό δράκο.
Το βασικό ερώτημα, αν η Κίνα επί τούτου «κατασκεύασε» τον κορωναϊό για να έχει γεωπολιτικά και στρατηγικά οφέλη, δεν μπορεί να απαντηθεί. Εκτός εάν το επόμενο διάστημα, ο κ. Πομπέο που έχει αναλάβει εργολαβία την πολεμική εναντίον των Κινέζων βγάλει ένα άσο από το μανίκι του. Μέχρι τότε, μόνο υποθέσεις μπορούν να γίνουν, οι οποίες δυστυχώς αποτελούν βούτυρο στο ψωμί των ψεκασμένων, που βλέπουν πίσω απ’ όλα συνωμοσίες. Βεβαίως, για να είμαστε δίκαιοι, πολλά πράγματα που συνέβησαν είναι ανεξήγητα… Γιατί δεν ενημέρωσε η Κίνα για την επικινδυνότητα της κατάστασης; είναι η βασική απορία…
ΥΣΤΕΡΟΓΡΑΦΟ: Η κυπριακή κυβέρνηση, όπως και πολλές άλλες χώρες, έσπευσαν να ζητήσουν βοήθεια από την Κίνα και στη συνέχεια να την ευχαριστήσουν με τη σχετική …υπόκλιση. Μακάρι να περάσει αυτό το κακό, που δημιούργησε η Κίνα -χωρίς να δέχομαι τους ισχυρισμούς των ψεκασμένων ότι το έκανε επίτηδες. Δεν το ξέρουμε αυτή τη στιγμή. Αλλά, αν ήταν υπεύθυνη κυβέρνηση, θα είχε ενημερώσει όλες τις χώρες από την πρώτη στιγμή. Δεν το έπραξε και γι’ αυτό ελέγχεται. Προκάλεσε μία καταστροφή και μέχρι το τέλος μπορεί να χαθούν πολλές-πολλές χιλιάδες συνάνθρωποι μας. Είναι αδιανόητο, λοιπόν, να διαβάζουμε τα ευχαριστήρια των κυβερνήσεων της Κύπρου, της Ελλάδας, και άλλων χωρών προς το Πεκίνο. Διότι συμβαίνει αυτό που ο σοφός λαός μας το λέει με 2-3 λέξεις: Κάψε με και βάλε μου και λάδι…
Ο Ντόναλντ Τραμπ έχει πέσει σε παγίδα. Παρενέβη την προηγούμενη εβδομάδα στον πόλεμο των πετρελαϊκών τιμών δίνοντας ένα καθησυχαστικό μήνυμα το οποίο, αν και οδήγησε τις αγορές σε ράλι την Πέμπτη και Παρασκευή, αποδεικνύεται ότι δεν είχε αντίκρισμα. Εμφανίστηκε ως μεσολαβητής στη διαμάχη Ρωσίας και Σαουδικής Αραβίας, μόνο και μόνο για να λάβει την απάντηση ότι οι ΗΠΑ δεν είναι κάποιος τρίτος, αλλά συμμέτοχος και αντικείμενο της όποιας συμφωνίας προκύψει. Και αντιμετωπίζει πλέον το δίλημμα είτε να οδηγήσει τον αμερικανικό κλάδο σχιστολιθικού πετρελαίου σε συντεταγμένη μείωση της παραγωγής του, σε συμφωνία με τους δύο κύριους διεθνείς ανταγωνιστές του, είτε στην ασύντακτη μείωση που θα προκαλέσει το επαπειλούμενο κύμα χρεωκοπιών, λόγω των χαμηλών τιμών.
Υπενθυμίζεται ότι ο “πόλεμος” ξεκίνησε προ μηνός όταν παρά την αρχική δεκτικότητα του Βλαντίμιρ Πούτιν στην ιδέα μιας νέας συμφωνίας με τη Σαουδική Αραβία για την στήριξη των τιμών, ο δεύτερος ισχυρότερος άνδρας της Ρωσίας και πρόεδρος της Rosneft Ίγκορ Σέτσιν επέβαλε την άποψη ότι προέχει η υπεράσπιση του ρωσικού μεριδίου αγοράς.
Στην άρνηση της Ρωσίας να συμφωνήσει σε έναν νέο γύρο περικοπών η Σαουδική Αραβία αντέδρασε σπασμωδικά, ανακοινώνοντας αύξηση της παραγωγής της, την ίδια ώρα που η ζήτηση έχει υποχωρήσει ραγδαία λόγω της πανδημίας του κορονοϊού και των περιοριστικών μέτρων που τη συνοδεύουν. Στον χορό της αύξησης της παραγωγής μπήκαν αμέσως και όσοι άλλοι παραγωγοί έχουν τη δυνατότητα (Ρωσία, Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα), με αποτέλεσμα μια πλημμυρίδα προσφερόμενου αργού, για την οποία πλέον χρησιμοποιούνται ακόμη και υπερδεξαμενόπλοια ως αποθηκευτική χώροι. Εξ ού και η προηγούμενη εβδομάδα άνοιξε με την τιμή του μαύρου χρυσού να αγγίζει προς τα κάτω τα 20 δολάρια ανά βαρέλι, με τις συνολικές απώλειες από την αρχή του έτους να φθάνουν το 60%.
Ο τρίτος της εξίσωσης, δηλ. ο αμερικανικός σχιστολιθικός κλάδος αισθάνθηκε αμέσως την πίεση, καθώς συγκροτείται από πολλούς μικρομεσαίους ανεξάρτητους παραγωγούς, που μπορούν να κερδοφορήσουν μόνο αν οι τιμές διαμορφωθούν σε επίπεδα αρκετά υψηλότερα από τα τωρινά. Ταυτοχρόνως πρόκειται για κλάδο υπερχρεωμένο, οι κλυδωνισμοί του οποίου μπορούν να μεταφερθούν στο χρηματοπιστωτικό σύστημα. Η προοπτική χιλιάδων απολύσεων και ακύρωσης επενδύσεων ύψους 15 δισ. είναι το τελευταίο που χρειάζονται οι ΗΠΑ σε αυτή τη συγκυρία που δοκιμάζονται από την πανδημία. Η χρεωκοπία της Whiting Petroleum, άλλοτε της μεγαλύτερης στην περιοχή Bakken της Βόρειας Ντακότα, αποτέλεσε σαφές σημάδι: η κεφαλαιοποίησή της συρρικνώθηκε από τα 15 δισ. δολάρια το 2011 στα 61,5 εκατ. δολάρια, με το χρέος της να φθάνει τα 2,8 δισ., έναντι 585 εκατ. δολαρίων ρευστότητας στον ισολογισμό της.
Ο Ντόναλντ Τραμπ υπήρξε πολύ σαφής ως προς το μέγεθος της απειλής. “Δεν θέλουμε να χάσουμε τις σπουδαίες πετρελαϊκές εταιρείες μας” δήλωσε απερίφραστα. Δεν υπήρξε όμως εξίσου ειλικρινής ως προς το αποτέλεσμα των τηλεφωνικών επικοινωνιών του την προηγούμενη εβδομάδα με τον Βλαντίμιρ Πούτιν και τον Σαουδάραβα διάδοχο Μοχάμαντ μπιν Σαλμάν. Ανακοίνωσε περιχαρής ότι επίκειται ρωσο-σαουδαραβική συμφωνία περικοπής της παραγωγής κατά 10 εκατ. βαρέλια, με αποτέλεσμα να ακολουθήσει ράλι στις αγορές την Πέμπτη, το οποίο συνεχίσθηκε σε μικρότερη κλίμακα και την Παρασκευή, μόλις έγινε γνωστό ότι προγραμματίσθηκε για σήμερα Δευτέρα τηλεδιάσκεψη του διευρυμένου σχήματος OPEC+.
Πολλοί αναλυτές διατύπωσαν αμέσως τις επιφυλάξεις τους διαβλέποντας επικοινωνιακό ελιγμό του ενοίκου του Λευκού Οίκου – και δικαιώθηκαν. Η τηλεδιάσκεψη του OPEC+ αναβλήθηκε για την Πέμπτη, η Σαουδική Αραβία ανακοίνωσε νέες αυξήσεις στην παραγωγή της και, το κυριότερο, η ρωσική πλευρά διαμήνυσε, δια στόματος του Βλαντίμιρ Πούτιν ότι δεν έχει επιτευχθεί συμφωνία και δεν πρόκειται να επιτευχθεί παρά μόνο αν συμπεριλάβει όλους τους μεγάλους παραγωγούς, συμπεριλαμβανομένου δηλ. και του αμερικανικού σχιστολιθικού κλάδου.
Ο Ντόναλντ Τραμπ, σε αντίθεση προς τα αισιόδοξα μηνύματα που εξέπεμπε προηγουμένως, βρέθηκε να απειλεί με επιβολή δασμών για να προστατεύσει την αμερικανική πετρελαϊκή παραγωγή.
Το ζήτημα είναι ότι η Μόσχα έχει ανακαλύψει ένα ευαίσθητο σημείο επί του οποίου μπορεί να εκβιάζει τον Τραμπ. Ο δικός της προϋπολογισμός δεν είναι ελλειμματικός και ήδη ξαναγράφεται λαμβάνοντας ως αφετηρία την προσγείωση των τιμών κάτω από τα 30 δολάρια ανά βαρέλι. Η υποτίμηση του ρουβλίου απορροφά μέρος των κραδασμών (πολυτέλεια την οποία δεν έχει η Σαουδική Αραβία λόγω της πρόσδεσης του ριάλ στο δολάριο), ενώ τα υψηλά συναλλαγματικά αποθεματικά δημιουργούν ένα μαξιλάρι ασφαλείας. Διαθέτει συνεπώς η ρωσική πλευρά τις αντοχές να περιμένει την υποχώρηση των άλλων παικτών στους όρους που θέτει για μία νέα συμφωνία.
Η εποχή μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου χαρακτηρίζεται από μια ραγδαία αυξανόμενη ένταση του φαινομένου της διεθνούς οργάνωσης, δηλαδή της δημιουργίας διεθνών οργανισμών και της αντίστοιχης δέσμευσης των κυρίαρχων κρατών στα πλαίσια θεσμών και κανόνων διεθνούς συμπεριφοράς. Κατά τη μεταψυχροπολεμική εποχή σε αυτή την τάση προστέθηκε και το φαινόμενο της παγκοσμιοποίησης και, λίγο αργότερα, η τεχνολογική επανάσταση της επικοινωνίας και του διαδικτύου των πραγμάτων.
Η εξελικτική αυτή διαδικασία συνοδευόταν (και ενισχυόταν) όλα αυτά τα χρόνια από ένα πλέγμα αξιών δυτικής προέλευσης αλλά παγκόσμιας αντανάκλασης, στο επίκεντρο των οποίων βρισκόταν η ιδέα της ανεπίστρεπτης ανθρώπινης προόδου και της υπέρβασης των εθνο-κρατικών στεγανών. Η θεωρία των διεθνών σχέσεων έχει επιχειρήσει να διαχειριστεί αυτό το φαινόμενο με διάφορους τρόπους, από διάφορα σημεία εκκίνησης. Αρκετές θεωρίες, παρά τις διαφορετικές τους εστιάσεις, κατατείνουν στο ότι στη μεταπολεμική εποχή έχει διαμορφωθεί ένα είδος πλουραλιστικής, παγκόσμιας κοινωνίας, στα πλαίσια της οποίας τα κράτη, οι διεθνείς οργανισμοί, ιδιωτικοί οικονομικοί παράγοντες και άτομα τελούν σε μια σχέση πολυεπίπεδης και βαθιάς αλληλεπίδρασης πολλαπλών κατευθύνσεων. Μοιράζονται κοινούς κανόνες, στάσεις και αποδεκτές συμπεριφορές και συγκροτούν μια παγκόσμια τάξη πραγμάτων που κινείται στο ενδιάμεσο μεταξύ της βίαιης αναρχίας και της επιθυμητής διεθνούς δικαιοσύνης.
Το ξέσπασμα της πανδημίας του COVID-19 έχει καταδείξει μια σειρά από αδυναμίες σε όλα τα επίπεδα της παγκόσμιας κοινωνίας. Η παγκόσμια κρίση, αποτέλεσμα της εν λόγω πανδημίας, έρχεται σε μια εποχή κατά την οποία, αφ’ ενός, τα κύματα μετανάστευσης και προσφυγικών ροών προκαλούν έντονες συζητήσεις σχετικά με τη βιωσιμότητα του καθεστώτος προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. αφ’ εταίρου, οι πάλαι ποτέ στέρεοι πυλώνες της διεθνούς φιλελεύθερης τάξης (Ηνωμένες Πολιτείες και Ηνωμένο Βασίλειο) φαίνεται να υποχωρούν από τον κεντρικό ρόλο παγκόσμιας πολιτικής και οικονομικής ηγεσίας στον οποίο βρέθηκαν κατά τη μεταπολεμική και μεταψυχροπολεμική περίοδο. Σε κάποιες περιπτώσεις, οι αδυναμίες αυτές φαίνεται να υπογραμμίζουν σημαντικές τάσεις αλλαγής στο διεθνές σύστημα, οι οποίες προϋπήρχαν αλλά πιθανόν να επιταχυνθούν μέσα στα επόμενα χρόνια λόγω και των συνεπειών της πανδημίας. Ας δούμε όμως πιο αναλυτικά πώς επηρεάζονται τα δύο βασικά επίπεδα της παγκόσμιας κοινωνίας: η διεθνής οργάνωση και το κράτος.
Διεθνής οργάνωση, διεθνής φιλελεύθερη τάξη και παγκοσμιοποίηση: αλλεπάλληλοι, μεταδοτικοί κραδασμοίΜε το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου ιδρύθηκε ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ), με βασικό σκοπό τη διαφύλαξη της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας. Επρόκειτο για τον πρώτο οικουμενικό διεθνή οργανισμό, επίκεντρο ενός εκτεταμένου συστήματος παγκόσμιας διακυβέρνησης μαζί με μια σειρά ειδικευμένων οργανώσεων, που κάλυπτε ολόκληρο σχεδόν το θεματικό φάσμα της εθνικής αρμοδιότητας. Λίγα χρόνια αργότερα, τη δεκαετία του ’50, με τις συνθήκες του Παρισιού και της Ρώμης, ιδρύθηκαν οι Ευρωπαϊκές Κοινότητες. Αποτέλεσαν το πρώτο, επαναστατικό εγχείρημα εκχώρησης κρατικής κυριαρχίας η οποία, μέχρι τότε, αποτελούσε θέσφατο για το πολιτικά και νομικά απροσπέλαστο κράτος. Οι Ευρωπαϊκές Κοινότητες εξελίχθηκαν και άκμασαν και, παρά τα προβλήματα, έκαναν άλλο ένα θαρραλέο βήμα στις αρχές της δεκαετίας του ’90: ιδρύθηκε τότε η Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) η οποία, πέραν του κεκτημένου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (κυρίως οικονομικής φύσεως), πρόσθεσε στο ενωσιακό οικοδόμημα επιπλέον πυλώνες πολιτικής ενοποίησης.
Η ευφορία που κυριάρχησε στο δυτικό κόσμο μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης δημιούργησε αντιλήψεις περί μιας οριστικής νίκης της φιλελεύθερης δημοκρατίας και της οικονομίας της αγοράς, εις βάρος του ολοκληρωτισμού και της κεντρικά σχεδιασμένης οικονομίας.
Η εξέλιξη αυτή έδωσε ώθηση σε ένα αμοιβαία ενισχυόμενο δίπολο, κυρίαρχο πλέον στα πλαίσια της διεθνούς κοινότητας: αφ’ ενός, οι φιλελεύθερες πολιτικές ιδέες και αρχές όπως η προάσπιση των θεμελιωδών δικαιωμάτων και, αφ’ εταίρου, ένα κύμα οικονομικής παγκοσμιοποίησης, με τον καθοριστικό περιορισμό των εμποδίων στις διεθνείς οικονομικές συναλλαγές. Και οι δύο τάσεις έτειναν να περιορίζουν την κρατική κυριαρχία και να θέτουν εν αμφιβόλω τον κεντρικό ρόλο του κράτους ως βασικού δρώντος στα πλαίσια του διεθνούς συστήματος, προς όφελος των διακυβερνητικών οργανισμών, αλλά και δρώντων της ιδιωτικής σφαίρας (πολυεθνικές εταιρείες, μη κυβερνητικοί οργανισμοί κλπ). Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η ΕΕ (σταδιακά αλλά σταθερά) υιοθέτησε μια ενιαία αγορά χωρίς περιορισμούς διακίνησης, ένα ενιαίο νόμισμα, έναν νομικά δεσμευτικό Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, ενώ επισήμως αντιλαμβανόταν τη διαδικασία ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης ως γραμμική και διαρκώς εξελισσόμενη, όπως μαρτυρεί το προοίμιο της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση (“ever-lasting Union”).
Εν τούτοις, μέσα από αυτή την πρωτοφανή άνθιση των φαινομένων της διεθνούς οργάνωσης κατά τις προηγούμενες δεκαετίες, καθίστανται πλέον εμφανείς οι αδυναμίες και, ίσως, τα όρια αυτής της διαδικασίας. Σε μία παγκοσμιοποιημένη οικονομία, στα πλαίσια μιας σύνθετης οικονομικής αλληλεξάρτησης με βαθιές ρίζες στα κράτη και τις τοπικές κοινωνίες, με ένα πυκνότατο επικοινωνιακό πλέγμα, οι κραδασμοί (ειδικά οι κρίσεις εκείνες που λόγω του χαρακτήρα τους μεταδίδονται εύκολα) τείνουν να επηρεάζουν ταχύτατα ολόκληρο το παγκόσμιο δίκτυο. Το χαρακτηριστικό αυτό καθιστά τα επιτεύγματα των προηγούμενων δεκαετιών ευάλωτα και τις σχετικές θεωρητικές παραδοχές αναθεωρήσιμες. Π.χ. τα τρομοκρατικά κτυπήματα της 11ης Σεπτεμβρίου 2001 στις Ηνωμένες Πολιτείες και το κύμα τρομοκρατικών κτυπημάτων που ακολούθησε στην Ευρώπη, τη Μέση Ανατολή και αλλού, έφεραν στο προσκήνιο το ζήτημα της προστασίας των ατομικών ελευθεριών. Τα μέσα π.χ. τα οποία χρησιμοποίησε η αμερικανική κυβέρνηση για την αντιμετώπιση του φαινομένου, όπως η κήρυξη ενός «πολέμου κατά της τρομοκρατίας» και ο νόμος Patriot, ήταν χαρακτηριστικά. Ή η χρηματοπιστωτική κρίση του 2008, η οποία ξεκίνησε από τις Ηνωμένες Πολιτείες και, με μεγάλη ευκολία, εξαπλώθηκε στον υπόλοιπο κόσμο, προκαλώντας σοβαρούς τριγμούς στα θεμέλια της ΕΕ και μια μεγάλη ρήξη στις σχέσεις του ευρωπαϊκού βορρά με τον ευρωπαϊκό νότο. Πιο πρόσφατα, η προσφυγική κρίση, απότοκο κυρίως του πολυετούς πολέμου στη Συρία, δημιούργησε κεντρόφυγες τάσεις εντός της ΕΕ ως προς την τήρηση των ανοικτών εσωτερικών συνόρων, αλλά και έντονες συζητήσεις ως προς τη βιωσιμότητα του διεθνούς καθεστώτος εξέτασης αιτήσεων ασύλου, αλλά και των σχετικών ευρωπαϊκών ρυθμίσεων.
Το κράτος: η επιστροφή του Leviathan
Η κρατική κυριαρχία και η σημασία της για το ευρύτερο πλέγμα των διεθνών σχέσεων δύσκολα μπορεί να αμφισβητηθεί. Εκείνο που, όπως έχουμε ήδη αναφέρει, είχε αμφισβητηθεί τις προηγούμενες δεκαετίες ήταν η πρωτοκαθεδρία του κράτους: με την ανάπτυξη των διεθνών οργανισμών, την παγκοσμιοποίηση και την τεχνολογική πρόοδο τα κρατικά σύνορα καθίσταντο, σύμφωνα με αυτή την άποψη, πορώδη και, σε κάποιες περιπτώσεις, μόνο συμβολική σημασία είχαν. Οι κρατοκεντρικές θεωρίες της περιόδου του Ψυχρού Πολέμου, οι οποίες απέδιδαν ιδιαίτερη έμφαση στην κατανομή ισχύος μεταξύ των κρατών και την ισορροπία δυνάμεων ως οι κατ’ εξοχήν θεσμοί άτυπης οργάνωσης του άναρχου διεθνούς συστήματος, αμφισβητήθηκαν. Εν τούτοις, από τα τέλη της προηγούμενης δεκαετίας, η υποχώρηση της παγκόσμιας αμερικανικής πρωτοκαθεδρίας και η έκρηξη νέων γεωπολιτικών ανταγωνισμών σε περιοχές όπως η Μέση Ανατολή και η Ανατολική Ασία, μετέβαλαν άρδην τη συζήτηση. Πλέον αυτό που αμφισβητείται δεν είναι ο ρόλος του κράτους ή της κρατικής κυριαρχίας, αλλά η βιωσιμότητα της διεθνούς οργάνωσης, της διεθνούς φιλελεύθερης τάξης και της παγκοσμιοποίησης.
Περαιτέρω, το κράτος, ως κάτοχος του νόμιμου μονοπωλίου της βίας και ο κατ’ εξοχήν πάροχος ασφαλείας, επανέρχεται ως αυστηρός και απροσπέλαστος νομοθέτης, ένας Leviathan ο οποίος επιχειρεί με κάθε μέσο να διασφαλίσει την εσωτερική τάξη και κοινωνική ηρεμία, εις απάντηση των πολυσύνθετων προκλήσεων της εποχής μας. Ο κλονισμός του φιλελευθερισμού και της σοσιαλδημοκρατίας και η άνοδος της ακροδεξιάς στην ηπειρωτική Ευρώπη, η επέλαση του αυταρχισμού στις παρυφές αυτής, αλλά και η ανάδειξη αμφιλεγόμενων ηγετών (αμφίβολης δέσμευσης απέναντι στην μεταπολεμική διεθνή τάξη) στον αγγλοσαξονικό κόσμο αποτελούν συμπτώματα αυτής της τάσης, με επιταχυντική επίδραση. Είναι εμφανές ότι ο δυτικός κόσμος επαναπροσδιορίζεται και τα ιδεολογήματα των περασμένων δεκαετιών εγκαταλείπονται προς όφελος ενός αναδυόμενου κρατοκεντρισμού. Επιπλέον, η ελλιπής εφαρμογή των αρχών του Καταστατικού Χάρτη του ΟΗΕ και η εσωτερική αμφισβήτηση των μεταπολεμικών πολυμερών ρυθμίσεων συλλογικής άμυνας (π.χ. ΝΑΤΟ), κατατείνουν προς ανάκαμψη της αρχής της αυτοβοήθειας ως του έσχατου μέσου για την ασφάλεια των κρατών από κάθε μορφής εξωτερικές απειλές.
Τι νέο μας φέρνει ο COVID-19;
Η πανδημία του νέου κορωνοϊού COVID-19 δεν αποτελεί φυσικά κοινωνικό, οικονομικό ή πολιτικό φαινόμενο. Εν τούτοις, ο τρόπος με τον οποίο τα κράτη επιδιώκουν να τον αντιμετωπίσουν, αλλά και ο τρόπος με τον οποίο επηρεάζει την παγκόσμια οικονομία και τις κοινωνίες εν γένει αποτελεί ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον θέμα μελέτης για τις κοινωνικές επιστήμες. Θα μπορούσαμε όμως να υποστηρίξουμε ότι δεν προσθέτει τίποτα στις τάσεις που αναλύονται πιο πάνω, απλώς τις επιβεβαιώνει και τις επιταχύνει.
Αφ’ ενός η παγκοσμιοποίηση κλονίζεται έντονα, ίσως ανεπανόρθωτα: Η σύνθετη αλληλεξάρτηση μεταξύ παραγόντων της δημόσιας και ιδιωτικής σφαίρας φαίνεται να αποτελεί πλέον βασικό σημείο αδυναμίας της παγκόσμιας οικονομίας, ιδιαίτερα η έντονη κινητικότητα που την χαρακτηρίζει (αγαθών, υπηρεσιών, κεφαλαίου και ατόμων). Αυτό ισχύει τόσο λόγω της μεταδοτικότητας της κρίσης, όσο και εξ αιτίας του γεγονότος ότι πλήττονται άμεσα τομείς οι οποίοι στηρίζονται κατ’ εξοχήν σε αυτή την κινητικότητα: ο τουρισμός, οι μαζικές μεταφορές, το λιανικό εμπόριο κ.α. Ο υψηλός δείκτης εξάρτησης των κρατών από τις εισαγωγές αποτελεί σοβαρή αδυναμία των σύγχρονων εθνικών οικονομιών, η οποία επιστρέφει σαν μπούμεραγκ τα κτυπήματα που δέχτηκαν τις προηγούμενες δεκαετίες οι μικρής κλίμακας εθνικές ή τοπικές βιομηχανίες ως αποτέλεσμα της παγκοσμιοποίησης και των οικονομιών κλίμακας (π.χ. η αδυναμία κρατών, ακόμα και βιομηχανικά προηγμένων, να διασφαλίσουν τις ανάγκες τους σε ιατρικά αναλώσιμα).
Αφ’ ετέρου, αναδεικνύεται περαιτέρω σε πολιτικό και κοινωνικό επίπεδο ο μαρασμός των δυτικών αξιών και του διεθνούς ρόλου της Ευρώπης και του αγγλοσαξονικού κόσμου. Η ΕΕ εμφανίζεται για μια ακόμα φορά εσωτερικά διχασμένη ενώπιον μιας κρίσης, οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ηνωμένο Βασίλειο προβάλλουν ως παραδείγματα προς αποφυγή ως προς τη διαχείριση της πανδημίας, ενώ, την ίδια στιγμή, η Κίνα δράττεται της ευκαιρίας να επιδείξει την ετοιμότητά της να περάσει το κατώφλι και να καταστεί η νέα ηγέτιδα δύναμη στο διεθνές σύστημα.
Ως προς το κράτος, αποδεικνύεται ότι δεν υπάρχει τέλειο μοντέλο πρόσληψης και αντιμετώπισης κρίσεων, ιδιαίτερα σε περιπτώσεις κρίσεων με έντονη διαχυτικότητα, όπως είναι η πανδημία του COVID-19. Όσο πιο μικρός και αθέατος είναι ο εχθρός, τόσο πιο δύσκολος είναι στην αντιμετώπιση. Ως εκ τούτου, τα κράτη αναγκάστηκαν να λάβουν μέτρα πρωτοφανή, ιδιαίτερα για τις φιλελεύθερες δημοκρατίες. Εικόνες όπως η σύλληψη πολιτών που βγήκαν για τζόκινγκ, το πλήρες lock-down και η απαγόρευση των κοινωνικών συναθροίσεων και της οικονομικής δραστηριότητας με διατάγματα είναι κάτι για το οποίο κανείς δεν θα στοιχημάτιζε μέχρι και λίγους μήνες προηγουμένως. Είναι εμφανές ότι το κράτος, ακόμη και στις ώριμες φιλελεύθερες δημοκρατίες, παίρνει τα ηνία στα χέρια του με τρόπο που θυμίζει στρατιωτικές δικτατορίες της δεκαετίας του ’70.
Από τον Άννα στον Καϊάφα
Πολύ συχνά, πολιτικές δυνάμεις και κινήματα στην Ευρώπη και τη Β. Αμερική διαφόρων ιδεολογικών αποχρώσεων έστρεφαν τα πυρά τους κατά της παγκοσμιοποίησης, ενώ ασκούσαν έντονη κριτική τόσο στον ΟΗΕ όσο και στην ΕΕ, αλλά και σε άλλα εγχειρήματα διεθνούς οργάνωσης. Με το διεθνές σύστημα να αποβάλλει σταδιακά τα φιλελεύθερα ιδεολογήματα που συνόδευαν τη διεθνή οργάνωση και να κατατείνει ολοένα και περισσότερο προς τον κρατοκεντρισμό και την αρχή της αυτοβοήθειας, πολύ πιθανόν σύντομα να δούμε τις ατομικές ελευθερίες να συρρικνώνονται ακόμη περισσότερο και τις διεθνείς εντάσεις να αυξάνονται. Το μέλλον του δυτικού κόσμου ως το επίκεντρο της παγκόσμιας κοινωνίας διαγράφεται ζοφερό, ιδιαίτερα να λάβει κανείς υπόψη και την άνευ προηγουμένου κρίση ηγεσίας στις δυτικές κοινωνίες.
Πολύ πιθανόν όμως σύντομα, ιδιαίτερα εάν οι διεθνο-πολιτικές και οικονομικές συνθήκες το επιτρέψουν, τα κράτη να ανακαλύψουν ξανά τις αρετές της διεθνούς συνεργασίας. Είναι σαφές ότι σε περιόδους κρίσης η διεθνής οργάνωση υποχωρεί προς όφελος των πλέον απόλυτων ερμηνειών της κρατικής κυριαρχίας. Μπορεί αυτή τη στιγμή να μην είναι τόσο ορατό, είναι όμως αδιαμφισβήτητο το γεγονός ότι η διεθνής οργάνωση παράγει, εν καιρώ ηρεμίας, εργαλεία που αποδεικνύονται πολύτιμα βοηθήματα εν καιρώ κρίσης. Ο ρόλος π.χ. του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας ίσως αποδειχθεί σημαντικός, όπως και ο ρόλος του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας (ESM), παρά τις διαφωνίες εντός της ΕΕ ως προς τον τρόπο διαχείρισης των οικονομικών συνεπειών της πανδημίας. Τα κράτη (κυρίως οι μεγάλες δυνάμεις) θα πρέπει να εργαστούν σκληρά προκειμένου να διαμορφώσουν μια νέα, βιώσιμη διεθνή τάξη που να ανταποκρίνεται στα δεδομένα της σύγχρονης εποχής.
*Επίκουρος καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας
Για να αντιμετωπίσουν την πανδημία του κορωνοϊού και τις επιπτώσεις, ΗΠΑ και Κίνα πρέπει να μάθουν όχι μόνο να λειτουργούν, αλλά να λειτουργούν μαζί. Η καταστροφική πολιτική Τραμπ και τα σοβαρά λάθη του Πεκίνου.
Δημοσιεύθηκε: 6 Απριλίου 2020 – 08:07
Η ιστορία επιταχύνει σε περιόδους κρίσεων. Αυτή η πανδημία μπορεί από μόνη της να μη μετασχηματίσει τον κόσμο, όμως μπορεί να επιταχύνει αλλαγές που ήδη βρίσκονται σε εξέλιξη.
Μια αλλαγή που βρίσκεται σε εξέλιξη είναι η σχέση μεταξύ της Κίνας, της ανερχόμενης υπερδύναμης, και των ΗΠΑ, της τωρινής υπερδύναμης. Το να είσαι υπερδύναμη δεν αφορά μόνο την ωμή δύναμη, αλλά και το να σε βλέπουν ως ικανό και αξιοπρεπή ηγέτη. Μετά τις νίκες στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και τον Ψυχρό Πόλεμο, οι ΗΠΑ ήταν ένας τέτοιος ηγέτης. Παρά την αύξηση της οικονομικής της ισχύος, η Κίνα δεν είναι. Όμως οι καιροί αλλάζουν. Ο κορωνοϊός μπορεί να επιταχύνει τη διαδικασία.
Ο Kishore Mahbubani, πρώην διπλωμάτης από τη Σιγκαπούρη, έγραψε ένα χαρακτηριστικά προκλητικό βιβλίο για τη μάχη για υπεροχή μεταξύ των δύο υπερδυνάμεων, με τον προκλητικό τίτλο «Έχει κερδίσει η Κίνα;». Η απάντηση, λέει, είναι όχι ακόμα. Αλλά μπορεί. Και αυτό όχι μόνο λόγω του μεγέθους της αλλά και λόγω των λαθών των Αμερικανών, περιλαμβανομένων των λανθασμένων αντιλήψεων για την κινεζική πραγματικότητα.
Ίσως το πιο σημαντικό συμπέρασμα που μπορούμε να βγάλουμε από την ανάλυσή του είναι πως η παγκόσμια επιρροή προκύπτει κυρίως από τις ίδιες μας τις επιλογές. Η Κίνα και οι ΗΠΑ έχουν κάνει μεγάλα λάθη. Όμως η αποτυχία των ΗΠΑ να δημιουργήσουν μια ευημερία που θα τη μοιράζεται ευρύτερα ο πληθυσμός της στο εσωτερικό, και η επιθετική της στάση στο εξωτερικό, αποδεικνύονται πως έχει επιφέρει καίριο πλήγμα. Η κακή προεδρία ενός κακόβουλου ανίκανου είναι το ένα αποτέλεσμα.
Τώρα ήρθε και ο ιός, ένα γεγονός που δεν είχε υπολογιστεί σ’ αυτό το βιβλίο. Ρίχνει σκληρό φως στην ικανότητα και αξιοπρέπεια των υπερδυνάμεων. Το ίδιο και στην αλληλεγγύη της ΕΕ (ή την απουσία της), στην αποτελεσματικότητα των κρατών, στην ευαλωτότητα της χρηματοοικονομικής και στη δυνατότητα για παγκόσμια συνεργασία. Μέσα σε όλα αυτά, οι επιδόσεις των ΗΠΑ και της Κίνας είναι εξέχουσας σημασίας.
Άρα, τι έχουμε μάθει;
Ο νέος κορωνοϊός, που προκαλεί τέτοιο κοινωνικό και οικονομικό χάος, προέκυψε στην επαρχία Hubei της Κίνας. Ελάχιστες αμφιβολίες φαίνεται να υπάρχουν περί τούτου. Τα Εθνικά Ινστιτούτα Υγείας των ΗΠΑ δηλώνουν πως προήλθε από νυχτερίδες. Ανεύθυνα και τραγικά, οι τοπικές αρχές κατέστειλαν τις ειδήσεις για τη μόλυνση, προκαλώντας μια καθυστέρηση τουλάχιστον τριών εβδομάδων στην αντίδραση. Αυτό άφησε τον ιό να εξαπλωθεί στον κόσμο. Στη συνέχεια, όμως, το κινεζικό κράτος ανέλαβε βάναυση δράση, θέτοντας την ασθένεια υπό έλεγχο στη Hubei και σταματώντας την εξάπλωσή της στην Κίνα.
Σε σχέση με τον πληθυσμό, ο ρυθμός θνησιμότητας της Κίνας ήταν πολύ χαμηλός. Τόσο η αρχική καταστολή των κακών ειδήσεων όσο και η κλίμακα της αντίδρασης είναι χαρακτηριστικά ενός καταπιεστικού μεν, αποτελεσματικού δε, κράτους (βλ. διαγράμματα).
Η αποτελεσματική αντίδραση στην ασθένεια θα είχε μεγάλο οικονομικό κόστος στην Κίνα. Όμως το κράτος ενθάρρυνε τους εργοδότες να διατηρήσουν τους υπαλλήλους τους, ενώ παράλληλα παρείχε στήριξη στις επιχειρήσεις για να το πράξουν. Το επίσημο ποσοστό της αστικής ανεργίας έχει αυξηθεί ελάχιστα. Η μεγαλύτερη ομάδα θυμάτων, ως συνήθως, ήταν οι μετανάστες εργάτες. Η Κίνα μπορεί τώρα να ξανα-ανοίξει την οικονομία, αν και υπάρχει κίνδυνος, καθώς θα το κάνει, να εκδηλωθεί ένα δεύτερο κύμα της ασθένειας.
Οι ΗΠΑ είχαν δικές τους μορφές άρνησης, που, είναι ντροπιαστικό, αλλά προέκυψαν από τον ίδιο τον πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ, καθώς και τεράστιες αποτυχίες στην ενίσχυση των τεστ και της παροχής εξοπλισμού, όπως συνέβη και στο Ηνωμένο Βασίλειο. Ο Jeffrey Sachs του Πανεπιστημίου Columbia έχει γράψει για τις κακές προθέσεις και την αναποτελεσματικότητα που βλέπουμε. Οι μολύνσεις εξαπλώνονται με τρομακτικό ρυθμό στη χώρα. Θα μπορούσαν τα πράγματα να γίνουν χειρότερα. Η Ιταλία και η Ισπανία δείχνουν το πόσο χειρότερα. Ωστόσο, οι ΗΠΑ έχουν το επιπλέον μειονέκτημα ενός ελαττωματικού συστήματος υγείας.
Οι ΗΠΑ, όπως και άλλες χώρες υψηλού εισοδήματος, έχουν αντιδράσει τώρα με την «κοινωνική αποστασιοποίηση», αν και ο κ. Τραμπ την επέκτεινε με απροθυμία, καθώς και μια δημοσιονομική απάντηση ύψους 2 τρισ. δολαρίων. O Roman Frydman του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης υποστηρίζει πως αυτό δεν είναι ούτε αρκετά μεγάλο, δεδομένης της κλίμακας της αμερικανικής οικονομίας, ούτε σωστά επικεντρωμένο: μόνο ένα εικοστό του ποσού αυτού θα πάει στα νοσοκομεία, ενώ λείπουν χρήματα από τις πολιτειακές και τοπικές κυβερνήσεις. Και το χειρότερο, σύμφωνα με τον βετεράνο αγωνιστή κατά της διαφθοράς Frank Vogl, είναι ένας πόρος ύψους 500 δισ. δολαρίων για μεγάλες εταιρείες που πιθανότατα θα βρίσκεται υπό τον μη εποπτευόμενο έλεγχο του κ. Τραμπ, κάτι που έρχεται σε αντίθεση με τη βούληση του Κογκρέσου.
Οι θεμελιώδεις αμερικανικές αρχές της δημοκρατίας και της ατομικής ελευθερίας παραμένουν ελκυστικές για πολλούς στον κόσμο, παρά την παγκόσμια άνοδο του λαϊκιστικού αυταρχισμού. Το σθένος της ιδιωτικής οικονομίας της μπορεί στο τέλος να μας σώσει όλους. Σήμερα, όμως, οι ΗΠΑ χάνουν τη φήμη τους ως προς τη στοιχειώδη ικανότητα, που ήδη δέχθηκε ισχυρό πλήγμα από τον μακρύ κατάλογο των μάταιων πολέμων και τη χρηματοπιστωτική κρίση του 2007-2009.
Τμήματα της κυβέρνησης, κυρίως η Federal Reserve, παραμένουν αποτελεσματικά για την ώρα, αν και κανένας δεν γνωρίζει τι θα συμβεί στην περίπτωση επανεκλογής του Τραμπ. Όμως η θεμελιώδης ικανότητα του συχνά μισητού «αποτελεσματικού κράτους» -ο προάγγελος οποιουδήποτε περίπλοκου αστικού πολιτισμού- έχει πραγματικά σημασία. Σε αυτούς τους καιρούς της κρίσης, η απουσία του είναι θανάσιμη. Μια κυβέρνηση που βρίσκεται σε πόλεμο με την επιστήμη και με τους δικούς της μηχανισμούς, είναι πλέον ορατή σε όλους.
Για εμάς που πιστεύουμε στη φιλελεύθερη δημοκρατία, αυτές οι αποτυχίες των ΗΠΑ πονάνε: προσδίδουν αξιοπιστία στην ιδέα πως ο αυταρχισμός λειτουργεί καλύτερα. Όμως ο θάνατος της αξιοπρέπειας και της ικανότητας στις δυτικές κυβερνήσεις έχει μεγαλύτερη σημασία. Η έλευση της πανδημίας είναι μια παγκόσμια ηθική πρόκληση. Είναι απαραίτητο να αντιμετωπίσουμε την εξάπλωση της ασθένειας, να διαχειριστούμε τα χρηματοπιστωτικά σοκ, να σταθεροποιήσουμε την οικονομία και να βοηθήσουμε τους αδύναμους. Οι ΗΠΑ πρέπει να παίξουν μεγάλο ρόλο. Δεν υπάρχει εναλλακτική για τον ρόλο αυτόν.
Μας θύμισαν πως κανένας άνθρωπος δεν είναι απομονωμένος σε μια πανδημία. Όπως υποστηρίζει ο Gordon Brown, «από αυτή την κρίση πρέπει να προκύψουν μεταρρυθμίσεις στη διεθνή αρχιτεκτονική και ένα νέο επίπεδο παγκόσμιας συνεργασίας». Για να συμβεί αυτό, πρέπει ορισμένα κράτη να ηγηθούν. Οποιαδήποτε παγκόσμια τάξη βασίζεται στη συνεργασία μεταξύ των ισχυρών κρατών. Κίνα και ΗΠΑ δεν πρέπει απλώς να λειτουργούν. Πρέπει να λειτουργούν μαζί, αναγνωρίζοντας τα πολλά κοινά τους συμφέροντα και ανεχόμενες τις βαθιές διαφορές τους.
Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, ανακοίνωσε πριν από λίγες ημέρες την αναστολή του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης, που μέχρι τώρα ήταν ένας από τους θεμέλιους λίθους της ευρωζώνης. Τα εθνικά προγράμματα σταθερότητας θα αντικατασταθούν έτσι με μια κίνηση από μέτρα τόνωσης της οικονομίας, χωρίς να γίνεται ασφυκτικός έλεγχος στα όρια του ελλείμματος και του χρέους. Ακόμη και η πολύ ορθόδοξη Γερμανία ενέκρινε ένα πακέτο βοήθειας της οικονομίας απέναντι στην απειλή του κορονοϊού. Η εξήγηση: λίγο νωρίτερα, το ινστιτούτο IFO είχε δώσει στη δημοσιότητα μια μελέτη που ανέφερε ότι το κόστος της πανδημίας θα ξεπεράσει πιθανότατα όλα όσα είναι γνωστά για οικονομικές κρίσεις ή φυσικές καταστροφές στη Γερμανία τις τελευταίες δεκαετίες. Τι πραγματισμός όταν πρόκειται για τη Γερμανία!
O στόχος είναι να αποτραπούν οι επιπτώσεις μιας ύφεσης και, βραχυπρόθεσμα, ενός άλλου «διαβολικού τριμήνου» όπως ήταν το τέταρτο τρίμηνο του 2008, όπου όλα φαίνονταν δυνατά, ακόμη και η κατάρρευση ολόκληρου του χρηματοπιστωτικού συστήματος.
Ακολουθήθηκε τότε η «επεκτατική λιτότητα», που κατάργησε το πραγματικό νόημα της έννοιας της λιτότητας. Για πολλές δεκαετίες, το νόημα της τελευταίας ήταν να τεθούν κανόνες για να δοθεί τέλος σε έναν ξέφρενο καταναλωτισμό και να καταπολεμηθεί η κλιματική αλλαγή. Ποια ακριβώς στιγμή χάθηκε η μάχη της πραγματικής λιτότητας και έφτασε η λέξη αυτή να γίνει η αυταρχική σημαία των μέτρων που έλαβε η τρόικα; Σιγά-σιγά, η έννοια της λιτότητας έχασε τα αρχικά της χαρακτηριστικά και έγινε συνώνυμη διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων όπως οι περικοπές των κοινωνικών υπηρεσιών, η μείωση των μισθών και η συρρίκνωση του κράτους προνοίας.
Με αφορμή τον θάνατο του Ρικάρντο Ντίεθ-Χοσλάιτνερ, προέδρου της Λέσχης της Ρώμης, αξίζει να θυμηθούμε ότι λίγους μήνες πριν από την πρώτη πετρελαϊκή κρίση της δεκαετίας του ’70 αυτή η ΜΚΟ ανέθεσε στο ΜΙΤ μια μελέτη με τίτλο «Τα όρια της ανάπτυξης», όπου αναφερόταν ότι αν συνεχίζονταν με τον ίδιο ρυθμό η αύξηση του παγκόσμιου πληθυσμού, η εκβιομηχάνιση, η ρύπανση του περιβάλλοντος, η παραγωγή τροφίμων και η εκμετάλλευση των φυσικών πόρων, η Γη θα έφτανε στο ανώτατο όριο ανάπτυξής της σε 100 χρόνια.
Ενας ιταλός πολιτικός, ο γενικός γραμματέας του Κομμουνιστικού Κόμματος Ενρίκο Μπερλινγκουέρ, ήταν εκείνος που επικαιροποίησε αυτή τη μελέτη και παρουσίασε μια εκδοχή της λιτότητας πολύ διαφορετική από αυτή που επιβλήθηκε στους ευρωπαίους πολίτες κατά την προηγούμενη οικονομική κρίση. Όπως έγραψε σε ένα μικρό δοκίμιο με τίτλο Λιτότητα, «μια πιο λιτή κοινωνία μπορεί να είναι μια κοινωνία πιο δίκαιη, λιγότερο άνιση, πραγματικά ελεύθερη, πιο δημοκρατική, πιο ανθρώπινη».
(*) O Xοακίν Εστεφανία είναι ισπανός δημοσιογράφος, πρώην διευθυντής της El País
Pantelis Ikonomou, a retired IAEA inspector, writes:
The Non-Proliferation Treaty (NPT) International Review Conference scheduled for April 2020 has been postponed to April 2021 due to the coronavirus outbreak. This has delayed an official outburst in the international community due to the divide between the NPT nuclear weapon states, including their close allies and the vast majority of the international community. The reason for the world rift is the frustration of most states with the lack of progress in nuclear disarmament, as agreed by the NPT.
Control and nonproliferation of nuclear weapons are gradually weakening with the termination of the Intermediate-Range Nuclear Forces (INF) treaty between the US and Russia, the US withdrawal from the Iran nuclear deal (JCPOA), and the upcoming expiration of the New START treaty. While the world focuses on the coronavirus crisis, North Korea is increasing its nuclear weapons activities and missile tests. At the same time, the US is proceeding with testing hypersonic missiles and tightening the noose around Iran’s neck, a state much weakened by the coronavirus outbreak and US nuclear sanctions.
In a recent statement supported by 13 Nobel Prize laureates, atomic scientists warned that the world is closer to a nuclear catastrophe than at any time since 1945. The risk of a nuclear war is now higher than ever before due also to the increasing number of uncontrolled cyberattacks and the rising probability of a mistake in calculation or an accident.
Qualitative and costly upgrading (“modernization”) is compensating for a quantitative decrease of nuclear arms. The related military expenditures are disproportionate to national health care expenditures. According to the Geneva Centre for Security Policy, the four nuclear weapon states USA, Russia, UK, and France plan to spend more than $1 trillion for “modernizing” their nuclear arsenals and delivery means over the next ten years. At the same time these very states, hit by the coronavirus, responded with delay and dysfunction to the pandemic due to shortages of vital medical supplies.
Characteristic of this grave reality is the case of the nuclear-powered US aircraft carrier Theodore Roosevelt. This strategic spearhead was hit by the coronavirus some days ago. The lives of 5000 crew members were at risk, as was the prestige of the United States. The commander of the aircraft carrier sent a stark warning to his superiors urging them to act decisively in order to save the sailors’ lives from the virus spread. Some days later his letter leaked to the news media. The response was quick: the commander was relieved of his duties.
In this climate of fear and despair, how could politicians persuade the mostly uninformed international public that wide-spread conspiracy theories of the creation of the corona virus at American, Chinese or Canadian laboratories, as part of a military biological weapon, are all scientifically disproven? How could governments and world leaders, convince their citizens and the international community that they are able to protect them from a global catastrophe ? How credible are leaders who do not personally follow nor publicly apply the universal instructions of the World Health Organization, e.g. wearing face protection and testing as many citizens as possible?
The strategy of addressing a pandemic essentially considers, as any other comprehensive security plan does, three key components: prevention, detection and response. The appropriate measures for detecting and responding to the Covid-19 outbreak should stem from a holistic national security plan addressing pandemics. Such national plans ought to have been developed and be continuously updated by competent experts and thoroughly implemented under capable leadership. This is the global strategy for tackling the risks of all major threats, anthropogenic or not, whether military, humanitarian, or ecological.
Mankind’s most effective weapon is scientific knowledge and people’s solidarity. Moreover, in periods of global crises history has shown that real leaders have made the difference. This time the emperor has no clothes.
Του Αλκη Καλλιαντζίδη, Οικονομολόγου, 
Tony Andréani, φιλοσόφου, Daniel Bachet, κοινωνιολόγου, Ludivine Bantigny, ιστορικού, Benoît Borrits, δοκιμιογράφου, Clément Caudron, μηχανικού, Thomas Coutrot, οικονομολόγου, Alexis Cukier, φιλοσόφου, Pierre Dardot, φιλοσόφου, Nicolas Dessaux, αρχαιολόγου, Emmanuel Dockès, νομικού, Bernard Friot, κοινωνιολόγου και οικονομολόγου, Janine Guespin, επίτιμης καθηγήτριας, Sylvie Larue, εκπαιδευτικού, Christian Laval, κοινωνιολόγου, Mathilde Larrère, ιστορικού, Gaëlle Maillard, συνδικαλίστριας, Sylvie Mayer, ευρωβουλευτίνας περιόδου (1979-1994), François Morin, οικονομολόγου, Christine Poupin, συνδικαλίστριας, Jacques Richard, λογιστή, Jean Sève, ιστορικού, Jean-Michel Toulouse, πρώην διευθυντή νοσοκομείου, Pierre Zarka, πρώην διευθυντή της εφημερίδας του Κ.Κ. Γαλλίας l’Humanité όπως δημοσιεύθηκε στις 2 Απριλίου 2020 στην ηλεκτρονική έκδοση της Libération με τίτλο : «Σώζουμε τον καπιταλισμό ή αλλάζουμε την οικονομία ;» (Sauver le capitalisme ou changer d’économie?).
σημαντική ύφεση. Οι κυβερνήσεις και τα διεθνή χρηματοπιστωτικά ιδρύματα δεν έχουν παρά μόνο ένα μότο : «σώστε την οικονομία» ! Αλλά για ποια οικονομία μιλάμε; Διερωτάται η Συλλογικότητα.
οποία λειτουργούν οι μέτοχοι και οι κάτοχοι των μετοχών. Έτσι, η συλλογικότητα εργασίας είναι αυτή που συγκροτεί την επιχείρηση (!). (Ο καπιταλιστής που ρίσκαρε τα λεφτά του για να δημιουργηθεί η επιχείρηση είναι σαν να μην υπήρξε ποτέ). Κατά τη Συλλογικότητα ο σκοπός της επιχείρησης δεν είναι να κερδίζει (είναι να χάνει;), αλλά να παράγει και να πωλεί αγαθά και υπηρεσίες, για να επιτύχει μια προστιθέμενη αξία. Η κεφαλαιουχική εταιρεία είναι η πιο διαδεδομένη νομική μορφή της επιχείρησης στην οποία οι μέτοχοι ενθυλακώνουν, με τη μορφή του κέρδους, ένα μέρος της προστιθέμενης αξίας, κάτι που δεν συμβαίνει με τους τεχνίτες και με τους Συνεταιρισμούς (Scop). Οι μισθοί και οι εισφορές κοινωνικής ασφάλισης είναι μια οφειλή και όταν οι μέτοχοι δεν μπορούν να τις τιμήσουν, η εξουσία πρέπει να περιέρχεται στα χέρια των μισθωτών για τη διασφάλιση της επιχείρησης (Όλοι θυμόμαστε τη μη βιωσιμότητα στις αποκληθείσες «προβληματικές 
επιχειρήσεις» στην Ελλάδα του 1982-1983 που οι ιδιοκτήτες τους έλεγαν στο κράτος «πάρτε τες» για να απαλλαχθούν από τα βάρη τους). Αυτό θέλει να αποφεύγει πάση θυσία το γαλλικό κράτος, λέει η Συλλογικότητα. Ωστόσο, δεν εναπόκειται στο κράτος, δηλαδή στους πολίτες και στους φορολογούμενους του, να υποκαταστήσουν τις επιχειρήσεις στην καταβολή μισθών και εισφορών κοινωνικής ασφάλισης. Κάνοντας αυτό, το κράτος προστατεύει τις εταιρείες που, όπως η Amazon, επωφελούνται από την τρέχουσα κρίση. Σε περίοδο μείωσης της παραγωγής, οι μισθοί και οι εισφορές κοινωνικής ασφάλισης πρέπει να παρέχονται συλλογικά από το σύνολο των επιχειρήσεων (!) (πώς άραγε 😉 και, εάν δεν το μπορούν, οι εργαζόμενοι πρέπει να αναλάβουν 
τον έλεγχό τους. Ο στόχος της κρατικής παρέμβασης είναι μόνο να σωθεί ο καπιταλισμός και καθόλου η πραγματική οικονομία, ισχυρίζεται η Συλλογικότητα.
Πολλοί αρχίζουν να ελπίζουν ότι το τέλος της πανδημίας θα είναι μια ευκαιρία να επανεξετάσουμε τα πρότυπα παραγωγής και διαβίωσής μας, να αποτρέψουμε τον οικολογικό κίνδυνο που απειλεί την ανθρωπότητά μας. Ειδικά επειδή λιγότερη παραγωγή σημαίνει περισσότερος ελεύθερος χρόνος, περισσότερος χρόνος για τον εαυτό μας. Και εάν εξαλείφαμε τις περιττές παραγωγές; Και εάν σταματούσαμε τις προγραμματισμένες στρατηγικές απαξίωσης των επιχειρήσεων; Και εάν, αντί να ανακυκλώνουμε τις συσκευασίες, μια πηγή νέας ρύπανσης, δεσμευόμασταν σε μια προσέγγιση μηδενικών αποβλήτων; Και εάν, έχοντας μειώσει σημαντικά τη μεταφορά αγαθών, αλλάζαμε τα μεμονωμένα μέσα μεταφοράς μας για να ευνοήσουμε τη σιδηροδρομική μεταφορά σε βάρος του αεροπλάνου και του 
αυτοκινήτου; Αυτό σημαίνει να επανεξεταστούν τα σχέδια ιδιωτικοποίησης των σιδηροδρόμων. Και εάν σταματούσαμε να θεωρούμε τον μη εμπορικό τομέα (την κοινωνική οικονομία δηλαδή) ως ένα «φορτίο» που επιβαρύνει την ανταγωνιστικότητα των κεφαλαιουχικών εταιρειών, προκειμένου να έχουμε μια δημόσια υγεία, αντάξια μιας ανθρώπινης και αξιοπρεπούς κοινωνίας ;
επενδύσεις. Και οι πολίτες πρέπει να είναι σε θέση να καθορίζουν τις κύριες κατευθύνσεις της οικονομίας μέσω ενός κοινωνικοποιημένου χρηματοπιστωτικού συστήματος. Η κοινή άσκηση μιας τέτοιας οικονομικής δημοκρατίας προϋποθέτει ότι η ζωή μας απελευθερώνεται από τον κίνδυνο των αγορών τις οποίες καθόλου δεν ελέγχουμε. Κι ενώ η ανθρωπότητά μας σήμερα βρίσκεται σε μια καμπή, που της επιτρέπει να σώσει την ύπαρξή της, μέρος της αριστεράς και της πολιτικής οικολογίας παραμένουν σιωπηλοί επί αυτής της ευκαιρίας που φέρνει μέσα της τις προσδοκίες της, ήτοι : τη διαφύλαξη του περιβάλλοντος και την εξαφάνιση της εργασιακής εκμετάλλευσης και της αγοραίας αλλοτρίωσης.
Του Παναγιώτη Μπαλακτάρη, Δικηγόρου
Του Δημήτρη Κωνσταντακόπουλου 
του ΠΑΝΤΕΛΗ ΣΑΒΒΙΔΗ
είναι η διαπίστωσή μου, που εύχομαι να είναι λανθασμένη, ότι η Ελλάδα, η χώρα μας, δεν έχει μια γεωπολιτική ανάλυση ως λυδία λίθο στην εξωτερική της πολιτική.
Ο Τριακονταετής πόλεμος είχε κατά κύριο λόγο να κάνει με τη μετάβαση από φεουδαρχικές κοινωνίες βασισμένες σε παραδόσεις και ισχυρισμούς οικουμενικότητας στο σύγχρονο πολιτειακό σύστημα που βασίζεται στο raison d’etat.
Το διεθνές σύστημα που διατηρήθηκε περισσότερο χωρίς κανένα μεγάλο πόλεμο ήταν εκείνο που προέκυψε από το Συνέδριο της Βιέννης.
ανάλυσης για να μπορέσει να βγει από το λαβύρινθο νέων περιπλοκών. Και αυτό δεν είναι καθόλου εύκολο.
Αμερική και Ευρώπη έχουν κοινό συμφέρον να αποφύγουν αχαλίνωτες γερμανικές και ρωσικές πολιτικές που θα ανταγωνίζονται η μία την άλλη για το κέντρο της ηπείρου.
Τηρουμένων των αναλογιών η Τουρκία θυμίζει τη Γερμανία του μεσοπολέμου κυρίως στο ό,τι και οι δύο ήταν και είναι αναθεωρητικές δυνάμεις.
Το εθνικό συμφέρον της Ελλάδος επιβάλει να μην κυριαρχήσει στην περιοχή καμιά δύναμη.
Η Μεγάλη Βρετανία και η Γαλλία προτίμησαν να αφήσουν το γερμανικό επανεξοπλισμό να πάρει το δρόμο του επειδή στην κυριολεξία δεν ήξεραν τι άλλο να κάνουν.
του Joaquin Estefanía (*)
April 6, 2020