Του Δημήτρη Γαρούφα*

Κάθε χρόνο γίνονται στη χώρα μας σε εθνικό η τοπικό επίπεδο εκδηλώσεις μνήμης για το ολοκαύτωμα των Εβραίων της Θεσσαλονίκης, την γενοκτονία του Ποντιακού και Μικρασιατικού Ελληνισμού, για την θανάτωση πληθυσμιακών ομάδων Ελλήνων στην διάρκεια Βουλγαρικών κατοχών στην Ανατολικη Μακεδονία και Θράκη και στην Γερμανική κατοχή. Οι εκδηλώσεις αυτές δεν είναι και δεν μπορούν να χαρακτηριστούν σοβινιστικές  γιατί στόχος τους είναι να συντηρήσουν την μνήμη και να λειτουργούν αποτρεπτικά υπενθυμίζοντας σε κάθε κατεύθυνση ότι η ανθρωπότητα δεν πρέπει να ξαναζήσει τέτοια γεγονότα.

Οι εκδηλώσεις αυτές θα ήταν πιο αποτελεσματικές αν τα κράτη-θύτες συμμετείχαν σε αυτές τις εκδηλώσεις κάνοντας αυτοκριτική και καταδικάζοντας τα μελανά στίγματα του παρελθόντος τους όπως έχει κάνει η Γερμανία της οποίας διπλωμάτες πάντα παρευρίσκονται  σε εκδηλώσεις μνήμης για τα θύματα της Γερμανικής κατοχής  και είναι σωστή κίνηση η απόφαση της Γερμανίας να χρηματοδοτήσει την ανέγερση Μουσείου για το ολοκαύτωμα των Εβραίων της Θεσσαλονίκης. Η μόνη που ενοχλείται από τέτοιες εκδηλώσεις είναι η Τουρκία και είναι βέβαιο ότι  όπως κάθε χρόνο θα δείξει την ενόχλησή της και στις εκδηλώσεις που θα γίνουν  σε μερικές μέρες για την γενοκτονία του Ποντιακού Ελληνισμού. Καλό θα ήταν βέβαια  η Τουρκία να καταδικάσει το σκοτεινό παρελθόν της Οθωμανικής αυτοκρατορίας και τις γενοκτονίες Αρμενίων και Ελλήνων και άλλων χριστιανικών πληθυσμών  στην προσπάθειά της να  ομογενοποιήσει τον πληθυσμό και δημιουργήσει κράτος Τουρκίας. Αντί να αντιδρά κάθε χρόνο στις εκδηλώσεις που γίνονται από Αρμένιους και ΄Ελληνες το σωστό θα ήταν να συμμετέχει και η ίδια σε αυτές τις εκδηλώσεις αποδεικνύοντας έμπρακτα ότι έμαθε να ξεχωρίζει το σωστό από το λάθος κι΄ ότι θέλει να αλλάξει σελίδα και θα σέβεται πλέον τις μειονότητες και τα ανθρώπινα δικαιώματα…Αυτό θα ήταν το σωστό αλλά είναι κάτι που δεν πρόκειται να κάνει η Τουρκία η οποία όχι μόνο δεν αποδέχεται την ιστορική αλήθεια αλλά με θράσος προσπαθεί να διαστρεβλώσει την ιστορία και με υπερβολικό θρησκευτικό φανατισμό μετατρέπει σε τζαμιά  ιστορικά μνημεία, όπως τον ναό της Αγίας Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη, ενώ στην ευρύτερη περιοχή της Ν.Α Ευρώπης λειτουργεί ως ταραξίας αποδεικνύοντας ότι τα έργα της ειρήνης δεν την ελκύουν…

Θέλω να επισημάνω  ότι η Ελλάδα πρέπει στην ευρύτερη Βαλκανική περιοχή να λειτουργεί ως σταθεροποιητικός παράγοντας και πρότυπο δημοκρατικής χώρας    προβάλλοντας την κοινή Ευρωπαική προοπτική και στηρίζοντας φορείς που προωθούν την Βαλκανική φιλία και συνεργασία .Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι θα διαγράφουμε την ιστορία και βεβαίως ο στιγματισμός σκοτεινών στιγμών της ιστορίας συντελεί στον φρονηματισμό και την μη επανάληψη τέτοιων εγκλημάτων.

Επισημαίνω επίσης ότι ακόμη και στην Τουρκία υπάρχουν και μετριοπαθείς άνθρωποι που τολμούν να μιλούν για ανθρώπινα δικαιώματα  και σεβασμό των κανόνων  του Διεθνούς Δικαίου…Θυμάμαι χαρακτηριστικά πως τον Νοέμβριο του 2006 υποδεχθήκαμε στον Δικηγορικό Σύλλογο Θεσσαλονίκης αντιπροσωπεία προέδρων δικηγορικών συλλόγων από την Τουρκία κι΄ όταν  τους υποδέχθηκα ως πρόεδρος του Δικηγορικού Συλλόγου Θεσσαλονίκης ευχήθηκα στην προσφώνησή μου  η χώρα τους να εμπνέεται από το όραμα της Ευρωπαϊκής προοπτικής με σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των κανόνων του Διεθνούς Δικαίου. Η   απάντησή τους ήταν ότι ακόμη κι αν δεν το ζητά η Ευρώπη ως προαπαιτούμενο πρέπει να διαπνέονται από αυτές τις αρχές για να γίνουν σύγχρονο δημοκρατικό κράτος. Αλλά δυστυχώς στα χρόνια που πέρασαν η Τουρκία έδειξε να λειτουργεί  όχι με όραμα την Ευρωπαϊκή Τουρκία αλλά το παρελθόν της Οθωμανικής αυτοκρατορίας…

Για την ψυχολογία των Τούρκων έγραψε ο διατελέσας Πρέσβης των ΗΠΑ στην Τουρκία Χένρι Μοργκεντάου σε βιβλίο του μεταξύ άλλων: «Μετά από στενή επαφή πεντακοσίων ετών με τον ευρωπαϊκό πολιτισμό, ο σύγχρονος Τούρκος εξακολουθούσε να είναι ακριβώς ο ίδιος με εκείνον που είχε εμφανιστεί το Μεσαίωνα από τις στέπες της Ασίας» (βλ.Henry Morgenthau: «τα μυστικά του Βοσπόρου»,σελ.366,371 εκδ.ΤΡΟΧΑΛΙΑ)

Δυστυχώς και η σημερινή Τουρκία αντιδρά σε όλες τις εκδηλώσεις μνήμης και προσπαθεί η λήθη να σβήσει τα αποτρόπαια γεγονότα που την βαρύνουν από την ιστορική μνήμη ,ενώ δείχνει να νοσταλγεί σε κάποιο βαθμό τις σκοτεινές πτυχές της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Αν επιτευχθεί η ευαισθητοποίηση της διεθνούς κοινής γνώμης και η αναγνώριση των γενοκτονιών και εθνικών εκκαθαρίσεων που διέπραξε στο παρελθόν η Οθωμανική αυτοκρατορία ίσως αρχίσει σιγά-σιγά  και η σύγχρονη Τουρκία να συνειδητοποιεί ότι πρέπει κάνοντας αυτοκριτική να καταδικάσει τις γενοκτονίες που βαρύνουν το παρελθόν της Οθωμανικής αυτοκρατορίας  αλλά και να σταματήσει την προκλητική επιθετικότητα έναντι των γειτόνων της.

Σε κάθε περίπτωση η Ε.Ε  και οι χώρες μέλη της, αλλά και όλες οι δημοκρατικές χώρες, οφείλουν παραμερίζοντας οφέλη και σκοπιμότητες να στέλνουν  διαχρονικό μήνυμα στην Τουρκία  ότι η απεμπόληση του αυτοκρατορικού συμπλέγματος από το οποίο διακατέχεται  είναι προαπαιτούμενο για να λειτουργεί ως σύγχρονο κράτος στην Ν.Α Ευρώπη.

• Δικηγόρος-πρώην πρόεδρος του Δικηγορικού Συλλόγου Θεσσαλονίκης.
• “Δημοκρατία”

Το Σιν Φέιν θριαμβεύει στη Β. Ιρλανδία, οι Σκωτσέζοι προετοιμάζουν δημοψήφισμα και οι Ουαλοί μάλλον το σκέφτονται. Καταρρέει η άλλοτε κραταιά Μεγάλη Βρετανία;

Όχι, δεν ανακάλυψε την όμορφη Άνδρο το Γερμανικό Πρακτορείο Ειδήσεων (DPA). Απονέμει τον τίτλο της «Μικράς Αγγλίας» με σκωπτική και μάλλον απαισιόδοξη διάθεση στην άλλοτε κραταιά Μεγάλη Βρετανία, για την οποία διερωτάται μήπως βρίσκεται στα πρόθυρα της κατάρρευσης. Λίγες ώρες είχαν περάσει μετά τις τελευταίες εκλογές στη Σκωτία για να διαπιστώσει η τοπική πρωθυπουργός Νίκολα Στάρτζεον πως «εντείνεται η αίσθηση ότι το Ηνωμένο Βασίλειο, στην παρούσα μορφή του, δύσκολα μπορεί να ανταποκριθεί στις ανάγκες της Σκωτίας, της Ουαλίας, της Βόρειας Ιρλανδίας, ίσως ακόμη και της Αγγλίας».

Όλες οι τελευταίες εκλογικές αναμετρήσεις σε βρετανικό έδαφος φαίνεται να παγιώνουν το συμπέρασμα ότι όλο και λιγότεροι είναι διατεθειμένοι να υπαχθούν στην απευθείας διακυβέρνηση του Λονδίνου. Χαρακτηριστικό και πλέον πρόσφατο παράδειγμα αποτελεί η Βόρεια Ιρλανδία, το μικρότερο «έθνος» του Ηνωμένου Βασιλείου και οι ιστορικές εξελίξεις που καταγράφονται εκεί μετά τις τελευταίες τοπικές εκλογές. Για πρώτη φορά στις εκλογές αυτές θριαμβεύει το Σιν Φέιν, ένα κόμμα που διακηρύσσει ως κύριο στόχο του την επανένωση με τη Δημοκρατία της Ιρλανδίας.

Το «στοίχημα» της δημογραφίας

Την ένωση με την Δημοκρατία της Ιρλανδίας επιδιώκουν οι πολιτικοί του Σιν Φέιν

Ασφαλώς, ο δρόμος για την επανένωση του «πράσινου νησιού» θα είναι μακρύς και επίπονος, αν μη τι άλλο λόγω των δικλείδων ασφαλείας που προβλέπει η νομοθεσία για να εξισορροπείται η ισχύς των καθολικών με εκείνη των προτεσταντών σε μία χώρα που, μέχρι πριν λίγα χρόνια, είχε βυθιστεί σε εμφύλιο πόλεμο. Σύμφωνα πάντως με τελευταίες δημοσκοπήσεις το 30% των Βορειοιρλανδών βλέπει πλέον θετικά την επανένωση του νησιού, ενώ το 2014 το αντίστοιχο ποσοστό δεν ξεπερνούσε το 6%. Επιπλέον, οι υποστηρικτές της επανένωσης έχουν στο πλευρό τους τις …δημογραφικές εξελίξεις.

Εκτιμάται ότι σήμερα ζουν στη Βόρειο Ιρλανδία περισσότεροι καθολικοί, που παραδοσιακά στηρίζουν την επανένωση της Ιρλανδίας, παρά προτεστάντες, οι οποίοι στην πλειονότητά τους θέλουν να παραμείνουν πιστοί στο βρετανικό στέμμα. Αλλά μετά το Brexit ακόμη και μεταξύ των «Ενωτικών» υπάρχουν πλέον πολλοί νέοι άνθρωποι, που προσδοκούν καλύτερες συνθήκες ζωής στην Ιρλανδία, μία χώρα-μέλος της ΕΕ.

Δημοψήφισμα το 2023 στη Σκωτία;

Δημοψήφισμα φαίνεται να προετοιμάζει η πρωθυπουργός της Σκωτίας Νίκολα Στάρτζεον

Στη Σκωτία το κυβερνών Εθνικό Κόμμα (SNP) της πρωθυπουργού Στάρτζεον κατάφερε να βελτιώσει τα ποσοστά του στις τελευταίες δημοτικές εκλογές και εξετάζει τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος για την ανεξαρτησία στα τέλη του 2023. Σύντομα θα δρομολογήσει την απαραίτητη νομοθεσία, εξήγγειλε η ίδια μετά τις δημοτικές εκλογές. Ωστόσο, για τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος είναι απαραίτητη η συγκατάθεση του βρετανού πρωθυπουργού Μπόρις Τζόνσον, ο οποίος μέχρι στιγμής αρνείται κάθε συζήτηση. Το 2014, σε προηγούμενο δημοψήφισμα, οι Σκωτσέζοι είχαν ψηφίσει υπέρ της παραμονής τους στο Ηνωμένο Βασίλειο, Όμως, ισχυρίζονται πολλοί σήμερα, το Brexit έχει αλλάξει τα δεδομένα.Την τελευταία λέξη αναμένεται να έχουν τα δικαστήρια.

Όσο για τους Ουαλλούς, στο δημοψήφισμα του Brexit το 2016 οι περισσότεροι είχαν ψηφίσει υπέρ της αποχώρησης από την ΕΕ, σε αντίθεση με ό,τι συνέβη στη Βόρεια Ιρλανδία και στη Σκωτία. Όμως η υλοποίηση του Brexit έχει προκαλέσει τεράστια απογοήτευση. Σε δημοσκοπήσεις που έγιναν το 2014 μόνο ένα ποσοστό 5% στήριζε την ανεξαρτησία της Ουαλίας, ενώ σήμερα το ποσοστό έχει εκτοξευθεί στο 30%. Στις τελευταίες δημοτικές εκλογές το κόμμα των Πρασίνων, που τάσσεται υπέρ της ανεξαρτησίας, κατάφερε να αυξήσει τα ποσοστά του. Ο πολιτικός επιστήμων Ρίτσαρντ Γουίν υπολογίζει ότι ο αριθμός των Ουαλών που αυτοπροσδιορίζονται ως Βρετανοί έχει μειωθεί από 27% σε 19% και υποστηρίζει ότι το Brexit είναι κυρίως μία «αγγλική υπόθεση».

Στήριξη στη Β.Ιρλανδία και στο ενωτικό κόμμα DUP υπόσχεται ο Μπόρις Τζόνσον

Στο Ηνωμένο Βασίλειο κανείς δεν υποστηρίζει το Brexit με τόση έμφαση όσο ο συντηρητικός πρωθυπουργός Μπόρις Τζόνσον. Αυτός είναι και ο λόγος που τον μισούν σε πολλές περιοχές της χώρας. Στη Σκωτία και την Ουαλία, αλλά και στην πόλη του Λονδίνου, το συντηρητικό κόμμα καταγράφει σοβαρές απώλειες. Ο πρώην γενικός γραμματέας των Συντηρητικών Κρις Πάτεν θεωρεί ότι «ένα μέρος του κόμματος έχει μεταμορφωθεί σε συνονθύλευμα με εθνικιστικές και λαϊκιστικές αναφορες».

Τα εμπόδια της ανεξαρτησίας

Σημαίες της Σκωτίας και της ΕΕ έξω από το Κοινοβούλιο της Σκωτίας στο Εδιμβούργο

Αρκούν όμως όλα αυτά για να δρομολογήσουν τις διαδικασίες για την ανεξαρτησία; Στη Βόρεια Ιρλανδία τα συνταγματικά κωλύματα δυσχεραίνουν τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος. Στη Σκωτία πολλοί φοβούνται ότι μια απόσχιση από τη Μεγάλη Βρετανία οδηγεί σε οικονομική εξαθλίωση. Στην Ουαλία το φιλοβρετανικό Εργατικό Κόμμα παραμένει κυρίαρχο του παιχνιδιού, έχοντας καταφέρει να συνταιριάξει τις εθνικιστικές με τις συνδικαλιστικές παραδόσεις. «Κι όμως, οι εκλογές της περασμένης εβδομάδας αποτελούν ένα ακόμη βήμα στην πορεία που έχουμε ήδη χαράξει», σχολιάζει η ενημερωτική ιστοσελίδα Open Democracy. «Και η κυβέρνηση Τζόνσον δεν κάνει και τίποτα για να μας μεταπείσει».

Μπένεντικτ φον Ίμχοφ (DPA)

Επιμέλεια: Γιάννης Παπαδημητρίου

DW

του Κ. ΚΥΡΙΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Η Ευρώπη έχει εισέλθει αμετάκλητα στην περιδίνηση των συνεπειών μιας σφοδρής συστημικής σύγκρουσης που κλιμακώθηκε ραγδαία με καταλύτη το Ρωσοουκρανικό και μαίνεται ανεξέλεγκτη συμπαρασύροντας ολόκληρη την Ευρασία στα αχαρτογράφητα νερά μιας ευρύτατης και κυρίως μιας πολυδιάστατης αναθεωρητικής ατζέντας…

Ο αδόκιμος τρόπος με τον οποίον ουσιαστικά επεβλήθη η βίαια ενσωμάτωση των Ευρωπαϊκών χωρών στην χορογραφία αυτής της σύγκρουσης, ακύρωσε πλήρως το έτσι κι αλλιώς αναιμικό γεωπολιτικό κεφάλαιο της οικονομικοπολιτικής τους ενοποίησης και αντικαθιστά ταχύτατα το επίπλαστο συγκριτικό πλεονέκτημα της Οικονομικής τους ευμάρειας, με ένα καθεστώς παραλυτικής ομηρίας το οποίο αποδομεί σταδιακά μια σειρά από κρίσιμες παραμέτρους που συνέθεσαν την φυσιογνωμία της μεταπολεμικής Ευρωπαϊκής ισχύος.

Σε αυτό το Ευρωπαϊκό περιβάλλον, που ορίζεται πλέον ως χώρος συνύπαρξης πολλαπλών, σύνθετων, στρατηγικών αλλά και υβριδικών απειλών, η ανισομέρεια διευρύνεται, οι υποβόσκοντες ανταγωνισμοί αναμένεται να προσλάβουν συγκρουσιακό χαρακτήρα και οι πανηγυρισμοί των πρώτων ημερών για την υποτιθέμενη Ευρωπαϊκή αποφασιστικότητα να σφυρηλατηθεί μια ενιαία στάση απέναντι στο «τέρας του Βορρά», παραχωρούν σταδιακά την θέση τους σε ένα ιδιότυπο «ο σώζων εαυτόν σωθήτω», που εμφανίζεται πλέον αμείλικτο, όσο απομυθοποιείται η ευκολία με την οποία χτίστηκαν οι προσδοκίες για την υποτιθέμενη αποτελεσματικότητα του συντονισμένου Δυτικού «αντιπολεμικού» εκβιασμού.

Κατά τα λοιπά… Μετά από 80 ημέρες πολέμου, ένας πρώτος απολογισμός αν μη τι άλλο επιβεβαιώνει ότι:

Πρώτον: Η Ουκρανία καταστράφηκε μεν, αλλά στρατιωτικά δεν της επέτρεψαν να καταρρεύσει, ενώ το κεφάλαιο του εδαφικού της διαμελισμού δεν θα ανοίξει και τυπικά, όσο μπορεί ακόμη, με την διαρκή στήριξη των Δυτικών, να λειτουργεί ως παράγοντας κατατριβής της Ρωσικής συμβατικής στρατιωτικής μηχανής.

Δεύτερον: Η Ρωσία στρατηγικά δεν καταγράφει επιτυχίες και η αποτελεσματικότητα της εμπλοκής της στο πεδίο έχει απομυθοποιηθεί με τρόπο μάλλον δραματικό. Διαθέτει ωστόσο σημαντικά εργαλεία στρατηγικού εκβιασμού που ενεργοποιεί στοχευμένα στο νεο-ψυχροπολεμικό περιβάλλον της εν εξελίξει συστημικής σύγκρουσης, αγοράζοντας χρόνο και «πουλώντας» αυξημένο ειδικό βάρος που απαιτεί να προσμετρηθεί σοβαρά στην διαμόρφωση της νέας ισορροπίας ισχύος.

Τρίτον: Οι ΗΠΑ εμφανίζουν μεν μια αυξημένη διεθνή κινητικότητα (ASEAN, AUKUS, Τόκιο κλπ) στην προσπάθειά τους να χτίσουν το μέτωπο των προθύμων για τις απαιτήσεις της κορυφαίας στρατηγικής σύγκρουσης, ωστόσο στο επίκεντρο του ενδιαφέροντός τους παραμένουν οι εξελίξεις στο Ουκρανικό πεδίο, η συμπεριφορά των «απείθαρχων» της Ανατολ. Ευρώπης και των «ευάλωτων» των Βαλκανίων και φυσικά η γεωπολιτική και οικονομική καθυπόταξη της Ευρώπης εν συνόλω.

Τέταρτον: Η Ευρωπαϊκή Ένωση πληρώνει ήδη πολύ ακριβά το τίμημα της βεβιασμένης όσο και απερίσκεπτης στοίχισής της πίσω από τις νεο-ηγεμονικές απαιτήσεις των Αμερικανών. Και το πληρώνει, όχι μονάχα εξ αιτίας των επιπτώσεων από τα πακέτα των κυρώσεων που υιοθέτησε και τα οποία δεν είχε ουσιαστικά την δυνατότητα να υποστηρίξει… Το πληρώνει και εξ αιτίας των δευτερογενών συνεπειών αυτού του γεωπολιτικού μικρομεγαλισμού που διευρύνει τους όρους της πολλαπλής ομηρίας της και αναμένεται να εγκαινιάσει και τυπικά την διαδικασία της αποκαθήλωσης κρίσιμων παραμέτρων που αποτέλεσαν την βάση των Ευρωπαϊκών Συνθηκών οι οποίες βαίνουν ταχύτατα προς καθολική αναθεώρηση.

Έτσι… Η πολιτική Ευρώπη, παραδομένη στα «στιβαρά χέρια» μιας υβριδικής γενιάς χαρτογιακάδων, λογιστών, τεχνοκρατών και διαχειριστών της πολιτικής διοίκησης, στην προσπάθειά της να ξεπεράσει εαυτόν και να συμπεριφερθεί ως ισχυρός δρων σε μια σύνθετη και δυναμική γεωπολιτική σκακιέρα, κατάφερε ένα αδιανόητο τριπλό αυτοκτονικό πλήγμα σε βάρος του πολιτικού εποικοδομήματος το οποίο διοικεί και φυσικά σε βάρος των λαών της. Κατάφερε…

• Α. Να μετασχηματίσει βίαια την Οικονομία της σε πολεμική Οικονομία ισχυροποιώντας όλα τα παραλυτικά χαρακτηριστικά που ενσωματώνονται σε μια τέτοια εξέλιξη…
• Β. Να εγκλωβιστεί σε ένα καθεστώς πολλαπλής γεωπολιτικής ομηρίας από την οποία δεν υπάρχουν σοβαρά περιθώρια συντεταγμένης διαφυγής. Και…
• Γ. Να υποβαθμιστεί σε ζώνη προσαυξημένων κινδύνων γεωπολιτικής αποσταθεροποίησης με προεκτάσεις απρόβλεπτες ακόμη και στο άμεσο μέλλον.

Όλα τα παραπάνω, ΔΕΝ συνιστούν διαπιστώσεις που περιγράφουν απλώς την καινούρια κατάσταση στην οποία έχει περιέλθει η ΕΕ εξ αιτίας των επιλογών της ηγεσίας της και της ανταγωνιστικής δολιότητας με την οποία την αντιμετωπίζουν οι Αμερικανοί.

Είναι τα νέα κρίσιμα θεμελιώδη που αποτυπώνουν πλέον την Ευρώπη ως ένα υποβαθμισμένο γεωπολιτικό μέγεθος που είναι πρακτικά αδύνατον να υποδεχτεί την νέα γεωοικονομική πραγματικότητα και τις προκλήσεις της με τον «αέρα» του ισχυρού δρώντα.

Αυτή η Ευρώπη επέλεξε συνειδητά αν και απερίσκεπτα να υποβαθμιστεί σε «καταναλωτής» ενώ θα μπορούσε να είναι «παραγωγός» και μέχρι τότε «προνομιακός χρήστης» της καύσιμης και ηλεκτρικής ενέργειας για τις ανάγκες της βιομηχανικής και καταναλωτικής της υποδομής… Και κυρίως επέλεξε να υποβαθμιστεί σε «καταναλωτής» με τους δυσμενέστερους δυνατούς όρους.

Στην αθέατη πλευρά της αλυσίδας των συνεπειών οι οποίες δρομολογήθηκαν και ανατροφοδοτούνται στο περιθώριο αυτής της σύγκρουσης, θα πρέπει να καταγραφούν τρεις ακόμη κρίσιμες παράμετροι, η ύπαρξη και η δράση των οποίων υπονομεύουν έτι περαιτέρω το κλονισμένο Ευρωπαϊκό Οικοδόμημα συμβάλλοντας στην γεωπολιτική του αποδυνάμωση, στην ακύρωση των προσπαθειών που αποσκοπούν στην πολιτική του ανασύνταξη και στον ευρύτερο περιφερειακό του ευνουχισμό. Οι παράμετροι αυτοί είναι…

Ο επικίνδυνος ρόλος των Βρετανών οι οποίοι επιμένουν να σπρώχνουν την πολεμική σύγκρουση στα άκρα, επενδύοντας στην καθολική περιφερειακή απορρύθμιση…

Ο βρώμικος ρόλος Ζελένσκι ο οποίος μετά την ολοκλήρωση των παρελάσεών του στα κοινοβούλια της Υφηλίου σπεύδει να ρουφιανέψει όσους τον στήριξαν προσβλέποντας σε επιλεκτικούς προσεταιρισμούς ικανούς να εξασφαλίσουν την πολιτική του μακροημέρευση με πρώτιστη στήριξη αυτή των Αμερικανών και με «σπονδή» την συμβολή του στην πολιτική ακύρωση όσων θα μπορούσαν να πρωταγωνιστήσουν σε πρωτοβουλίες Ευρωπαϊκής γεωπολιτικής χειραφέτησης. Και φυσικά…

Ο ύπουλος ρόλος Ερντογάν και της γεωπολιτικά υπερδραστήριας Τουρκίας, που επιτίθεται, αμφισβητεί, συνδιαλέγεται αλλά και εκβιάζει, αποσπώντας θέσεις και διεκδικώντας μερίδιο στην ισχύ που ανακατανέμεται σε μια κρίσιμη ιστορικά εποχή.

Όσο για την Ελλάδα, ως κομμάτι αυτού του γεωπολιτικού ντιρλαντά που έσπευσε να στοιχηθεί αναφανδόν πίσω από τις Αμερικανικές απαιτήσεις, τα πράγματα δείχνουν πολύ πιο απλά και δεν αναγκάζουν κανέναν σοβαρά σκεπτόμενο πολίτη να αναλωθεί σε σύνθετες και σοβαρές πολιτικές αναλύσεις.

Ο πρωθυπουργός της χώρας ετοιμάζεται για το ταξίδι του στις ΗΠΑ και ενώ οι πολίτες θέλουν να ελπίζουν πως εκεί θα τεθούν προβλήματα και θα αποσπαστούν δεσμεύσεις που θα ισχυροποιούν την περιφερειακή θέση της χώρας και θα εγγυώνται το αδιαπραγμάτευτο των κυριαρχικών της δικαιωμάτων, όλα δείχνουν πως το πλουσιότερο πρωθυπουργικό βιογραφικό και η πολύτιμη φωτογραφία μπροστά από το τζάκι, δεν συμβαδίζουν με αυτές τις προσδοκίες και καλό θα είναι να κρατάμε μικρό ή και καθόλου καλάθι κατά την επιστροφή του Έλληνα πρωθυπουργού.

Και για να μην υπάρχουν αμφιβολίες αναφορικά με την κυβερνητική αποφασιστικότητα, κάποιοι φρόντισαν να ανασύρουν τους σκελετούς του νεο-μακαθρισμού από τον απόπατο της ιστορίας, και να τους αναθέσουν να ζητάνε κομμένα κεφάλια σκεπτόμενων επιστημόνων που τολμούν να αναλύουν με σοβαρότητα τα πραγματικά δεδομένα και να περιγράφουν με νηφαλιότητα τα διαδραματιζόμενα αυτήν την δύσκολη εποχή.

Ας τολμήσει λοιπόν η κυβέρνηση να αποδείξει με την στάση και τις αποφάσεις της, ότι αυτά τα σκύβαλα δεν λειτουργούν κατ’ εντολή και για λογαριασμό της…

Του Αγαθάγγελου Γκιουρτζίδη*

«[…] Πες στον αγαπητό σου γέροντα Μπουτόβσκι, ότι εγώ με αληθινή ευχαρίστηση διαβάζω το βιβλίο του για τους ολυμπιακούς αγώνες – πρώτον είναι ενδιαφέρον από μόνο του, και δεύτερον όλη η μπροσούρα είναι γραμμένη σε ευμενές πνεύμα και αμερόληπτα, κάτι που για ‘μένα είναι ιδιαίτερα ευχάριστο επειδή, γενικά σε μας [στην Ρωσία] είναι καθιερωμένο να βρίζουμε το κάθε τι ελληνικό και να βλέπουμε όλα στην Ελλάδα με μια δόση εχθρότητας. […]»*.

* Απόσπασμα από την επιστολή της Όλγας βασίλισσας των Ελλήνων προς τον ανιψιό της αυτοκράτορα της Ρωσίας Νικόλαο Β΄. Βλ.: Соколовская О.В., Греческая королева Ольга Константиновна – «Под молотом судьбы», Москва, 2011, С. 39

Στην ιστορία της Ρωσίας η ιδεολογία κατέχει μείζονα θέση, καθώς η ύπαρξη του κράτους, των δομών και λειτουργιών του, κάθε φορά, καθοριζόταν από την κυρίαρχη ιδεολογία της κάθε περιόδους. Τέτοιες μπορούμε να διακρίνουμε (κυρίως) τρεις: τη βυζαντινή, την πανσλαβιστική και την κομμουνιστική.

Η ανάπτυξη του πολιτικού συστήματος του Κράτους των Ρως μετά τον εκχριστιανισμό, σε γενικές γραμμές αντιστοιχούσε στο δυτικοευρωπαϊκό μοντέλο εκείνης της εποχής, το κύριο γνώρισμα του οποίου ήταν οι διάφορες κρατικές οντότητες, ή μορφώματα τα οποία καθ’ όλη τη διάρκεια της ιστορικής τους παρουσίας επιχειρούσαν να υπερασπίσουν και έτσι να διατηρήσουν την κυριαρχία τους και τα δικαιώματα επί των εδαφών και των ανθρώπων που συνιστούσαν κάθε ένα από αυτά.

Το πρότυπο αυτού του πολιτικού μοντέλου ήταν οι αρχαιοελληνικές πόλεις οι οποίες είχαν ως βασικό χαρακτηριστικό την αυθυπαρξία ενός πολιτικού κέντρου για κάθε μία από αυτές ενώ όλες μαζί συνιστούσαν το σύνολο του τότε ελληνικού κόσμου.

Από τον 10^ο αιώνα, υπό την επήρεια του προτύπου της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας άρχισε στη Δυτική Ευρώπη η διαδικασία σχηματισμού της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας (962-1806). Στην Ανατολική Ευρώπη παρόμοιες διαδικασίες θα ξεκινήσουν από τα μέσα του 15^ου αιώνα, αλλά στο διάστημα αυτό το Κράτος των Ρως κατακτήθηκε από τους Μογγόλους και βρέθηκε για δύο αιώνες υπό το ζυγό της Χρυσής Ορδής. Εδώ πρέπει να σημειώσουμε, ότι το ρωμαϊκό μοντέλο δεν προϋποθέτει την ύπαρξη άλλων πολιτικών κέντρων επιρροής. Αυτό το πρότυπο το επιδίωκαν οι περισσότεροι αυτοκράτορες της Δυτικής Ευρώπης.

Κατά την περίοδο του μογγολοταταρικού ζυγού παρατηρείται βαθμιαία εξασθένηση των χαρακτηριστικών του δυτικοευρωπαϊκού μοντέλου (όπως αυτό περιγράφεται παραπάνω) στο Κράτος των Ρως. Η απελευθέρωση απ’ το ζυγό συμπίπτει με την αρχή της διαμόρφωσης του νέου πολιτικού μοντέλου, το οποίο φαίνεται ότι δέχεται βαθιά επιρροή από την υστερορωμαϊκή ή -όπως συνηθίζετε να την αποκαλούν- βυζαντινή ή ανατολικορωμαϊκή ιδεολογία. Αυτή συνέδεε το ρωμαϊκό πολιτικό υπόδειγμα με τον Χριστιανισμό. Οι Ρως εισήλθαν σ’ αυτή την περίοδο με τον γάμο του Ιωάννη Γ΄ με την Ζωή (Σοφία) Παλαιολογίνα, η οποία έφερε μαζί της ως προίκα το σύμβολο αυτής της ιδεολογίας^. τον δικέφαλο αετό.

Από εκείνη την περίοδο ανοίγει μία νέα σελίδα στην ιστορία του ρωσικού κράτους: επί του Ιωάννη Δ΄ -ο επονομασθείς και Τρομερός- από Μεγάλο Πριγκιπάτο της Μόσχας που ήταν μετεξελίχθηκε στο Ρωσικό Βασίλειο [1]. Τότε έγινε και η οριστική υιοθέτηση του υστερορωμαϊκού -βυζαντινού- πολιτικού μοντέλου και η εγκατάλειψη του δυτικοευρωπαϊκού.

Η διαδικασία της διαμόρφωσης του νέου κράτους υπό την επιρροή της βυζαντινής ιδεολογίας ολοκληρώθηκε κατά την περίοδο της κυριαρχίας του Πέτρου του επονομαζόμενου Μεγάλου. Αυτός ανεβαίνοντας στον θρόνο δέχθηκε τον τίτλο του Ηγεμόνα, Βασιλεία και Μεγάλου Πρίγκιπα των Ρως, ενώ στο απόγειο της βασιλείας του έλαβε από την γερουσία τον τίτλο του Αυτοκράτορα πάσης Ρωσίας [2], σηματοδοτώντας μ’ αυτόν τον τρόπο το πέρασμα στη Ρωσική Αυτοκρατορία. Εδώ πρέπει να αναφέρουμε ότι η ονομασία Ρωσία είναι μέρος της βυζαντινής παράδοσης, καθώς έτσι στο Ανατολικό Ρωμαϊκό Κράτος (Βυζάντιο) ήταν γνωστό το Κράτος των Ρως [3].

Η μετά από αυτά ανάπτυξη της Ρωσικής Αυτοκρατορίας υπήρξε ραγδαία χάρη στο γεγονός ότι ενσωμάτωσε τέτοια γνωρίσματα του ρωμαϊκού προτύπου όπως η διαρκής εδαφική εξάπλωση, η μη κληρονομική διαδοχή στο θρόνο, η εξέλιξη στα δημόσια αξιώματα βάσει των αξιολογικών κριτήριων και ανεξαρτήτως καταγωγής και θρησκεύματος, η εισροή διακεκριμένων σε διάφορους τομείς αλλοδαπών, η θρησκευτική ελευθερία κ.ά.

Πανσλαβισμός

Το επίπεδο αυτής της ανάπτυξής έφτασε στο σημείο ώστε ο γαλλικός πολιτισμός έγινε πολιτισμός της ρωσικής αριστοκρατίας. Αλλά, η εισβολή του Ναπολέοντα στην Ρωσία, η επική Μάχη του Μποροντινό, η παράδοση και η ακόλουθη αποτέφρωση της Μόσχας, η υποχώρηση και καταστροφή της Μεγάλης Στρατιάς που επέτρεψε τελικά την κατάληψη του Παρισιού, αποτέλεσαν σημείο καμπής, μετά από το οποίο στην Ρωσία άρχισε η εκτροπή από την διαμόρφωση της υπερεθνικής ρωσικής ταυτότητας προς την αναζήτηση της αυτής εθνικής. Παράλληλα, με τον εξωτερικό παράγοντα (η εισβολή του Ναπολέοντα) καθοριστικό ρόλο στην διαδικασία αυτή έπαιξε η εξέγερση των Δεκεμβριστών [4].

Ακριβώς από εκείνη την περίοδο στην Ρωσία αρχίζει η εποχή της διαμόρφωσης και αργότερα της επιβολής του Πανσλαβισμού ως κυρίαρχης ιδεολογίας. Φορείς της θα γίνουν οι Σλαβόφιλοι στους κύκλους των οποίων αναπτύχθηκε στη συνέχεια ο ρωσικός εθνικισμός και ο ρωσικός σωβινισμός.

Παρ’ όλο που η ιδεολογία του Πανσλαβισμού βρήκε πρόσφορο έδαφος στην Ρωσία, πρέπει να σημειώσουμε ότι η ιδεολογία αυτή είναι πολιτικό παράγωγο της ιστορικά εχθρικής προς την Ρωσία ιδεολογίας, και συγκεκριμένα του Καθολικισμού.

Πρώτος πανσλαβιστής ήταν ο καθολικός ιεραπόστολος Γιούρι Κριζάνιτς, με καταγωγή από την Κροατία, οποίος προπαγάνδιζε την ιδέα της ενότητας των σλαβικών λαών. Ο Κριζάνιτς ήταν απόφοιτος του Ελληνικού Κολλεγίου του Αγίου Αθανασίου, το οποίο ιδρύθηκε από το Βατικανό για να υπηρετήσει την προπαγάνδα της Ουνίας ανάμεσα στους οπαδούς της ελληνικής πίστης.

Το 1659 ο Κριζάνιτς πήγε στη Μόσχα για να υπηρετήσει στην αυλή του τσάρου. Σύντομα, λόγω της στάσης του στα εκκλησιάστηκα ζητήματα εξορίστηκε στο Τομπόλσκ της Σιβηρίας όπου έγραψε τα κύριο έργο του, την πραγματεία «Πολιτική». Το βασικό μήνυμά του ήταν η απελευθέρωση όλων των σλαβικών λαών από το ξένο ζυγό και η ένωσή τους σε ένα κράτος [5]. Ο Πανσλαβισμός του Κριζάνιτς προϋποθέτει τη συγκρότηση ενός κράτους βάσει της σλαβικής φυλετικής ταυτότητας. Αυτό αυτόχρημα σημαίνει ότι ο ακρογωνιαίος λίθος της ιδεολογίας του Πανσλαβισμού είναι η αρχή του διαχωρισμού από τους άλλους λαούς. Βρίσκεται δηλαδή στον αντίποδα της βυζαντινής ιδεολογίας η οποία βασίζεται στην αρχή της διαμόρφωσης του κράτους μέσω της ενοποίησης των λαών, με μία ενιαία, υπερεθνική, κοινωνικοπολιτική ταυτότητα. Επομένως, κατ’ ουσίαν ο Πανσλαβισμός ήταν εξ’ αρχής αντίθετος με τη βυζαντινή ιδεολογία, δηλαδή αυτή που διαμόρφωσε τη Ρωσία μέσω της ενσωμάτωσης και ενοποίησης των λαών, μετατρέποντάς την από περιφερειακό κράτος σε μεγάλη αυτοκρατορία. Μ’ αυτόν τον τρόπο ο Πανσλαβισμός έθεσε στην Ρωσία τις απαραίτητες προϋποθέσεις για τον διαχωρισμό των λαών, και επαγωγικά τη διάσπαση των δυνάμεων που συνέθεταν το ίδιο το κράτος.

Αξίζει να αναφερθεί ότι τον 18^ο αιώνα στην Ρωσία παρατηρείται ενεργητική κι επιτυχής διαδικασία διαμόρφωσης της ρωσικής υπερεθνικής κοινωνικοπολιτικής ταυτότητας. Η διαδικασία αυτή σηματοδοτήθηκε από τον Μεγάλο Πέτρο και υποστηρικτές της ήταν γνωστές προσωπικότητες όπως οι Λομονόσωφ, Τατίσεφ, Καραμζίν και άλλοι.

Τον 19^ο αιώνα όμως, λόγω των προαναφερθέντων περιστάσεων, παρατηρήθηκε στροφή από την ρωσική υπερεθνική ταυτότητα στην ρωσική εθνική ταυτότητα.

Την ίδια περίοδο στο Νέο Κόσμο εξελισσόταν η διαδικασία της διαμόρφωσης αμερικανικής υπερεθνικής κοινωνικοπολιτικής ταυτότητας, η οποία συνεχίζει με επιτυχία να ακολουθείται έως και σήμερα, κάτι το οποίο δεν ισχύει στην περίπτωση της Ρωσίας, διότι αυτή υπέστη δύο μεγάλες πτώσεις με καταστροφικές συνέπειες κατά τη διάρκεια του 20^ού αιώνα

Κομμουνισμός

Τα γεγονότα του 1917, στην αρχή το πραξικόπημα του Φεβρουαρίου και στη συνέχεια η Επανάσταση του Οκτωβρίου, σηματοδότησαν την επικράτηση του Κομμουνισμού, της νέας ιδεολογίας στην Ρωσία.

Ο Κομμουνισμός κληρονόμησε από τις προγενέστερες ιδεολογίες και εφάρμοσε στη Σοβιετική Ένωση δύο αντίθετα μοντέλα. Συγκεκριμένα, στην σφαίρα της κοινωνικής πολιτικής, από την βυζαντινή ιδεολογία «δανείστηκε» το μοντέλο της διαμόρφωσης υπερεθνικής σοβιετικής ταυτότητας, ενώ στην σφαίρα της διοικητικής και εδαφικής οργάνωσης, από την πανσλαβιστική ιδεολογία «υιοθέτησε» το μοντέλο του διαχωρισμού των λαών βάσει της εθνικής τους ταυτότητας.

Και τα δυο αυτά μοντέλα λειτούργησαν και παρήγαγαν αποτελέσματα τον 20^ό αιώνα. Έτσι κατά την εξωτερική πολιτική κρίση του 1941-1945, προβλήθηκε η βυζαντινή ιδεολογία, όταν η υπερεθνική σοβιετική ταυτότητα κατάφερε να ανατρέψει την εξωτερική απειλή. Ενώ το 1991 όταν η Σοβιετική Ένωση βρέθηκε αντιμέτωπη με την εσωτερική πολιτική κρίση, τότε δηλαδή που οι ίδιες οι μείζονες διοικητικές χωρικές υποδιαιρέσεις οι οποίες δημιουργήθηκαν βάσει της εθνικής ταυτότητας αποτέλεσαν απειλή για το κράτος, προκρίθηκε το μοντέλο που «υιοθετήθηκε» από την πανσλαβιστική ιδεολογία. Μετά απ’ αυτό οι εν λόγο υποδιαιρέσεις εξελίχτηκαν σε κυρίαρχα εθνικά κράτη, σηματοδοτώντας την διάλυση της ΕΣΣΔ, η οποία επισφραγίστηκε από τις τρεις σλαβικές δημοκρατίες την Λευκορωσία, Ουκρανία και την Ρωσία.

Στην εξωτερική πολιτική μία από τις συνέπειες της κυριαρχίας του Πανσλαβισμού ήταν η εκβολή της Ελλάδας από την σφαίρα των ενδιαφερόντων της Ρωσίας, αλλά και η διαμόρφωση της αρνητικής εικόνας του Έλληνα και της Ελλάδας στο περιβάλλον της ρωσικής ελίτ [6].

Στα Βαλκάνια η πολιτική γραμμή ευνόησε τη Βουλγαρία, αλλά, ήδη από τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο η Βουλγαρία, η οποία όφειλε την ανεξαρτησία της στην Ρωσία, συντάχθηκε στο πλευρό των Κεντρικών Δυνάμεων. Κατά τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο η Βουλγαρία ξανά βρέθηκε στο αντίπαλο στρατόπεδο.

Συνοψίζοντας, τα αποτελέσματα της εποχής του Πανσλαβισμού και του Κομμουνισμού, παρατηρούμε ότι στην πραγματικότητα ο βασικός στόχος του Πανσλαβισμού, δηλαδή η δημιουργία των σλαβικών κρατών υλοποιήθηκε σχεδόν κατά 100%, με την διαφορά, ότι τα περισσότερα απ’ αυτά τα κράτη ιδρύθηκαν μεν με το ουσιαστικό ενδιαφέρον και την αρωγή της Ρωσίας, δεν ενώθηκαν όμως ποτέ με αυτή.

Στο σημείο αυτό θα ήθελα να εστιάσω στο γεγονός του πόση δύναμη μπορεί να έχει μία ιδέα. Μπορούσε άραγε ο κροάτης καθολικός, να υποθέσει, ότι η ιδέα του θα υλοποιηθεί από τους θρησκευτικούς του αντιπάλους, τους ορθόδοξους Ρώσους, προς βλάβη του ίδιου του κράτους τους, τη Ρωσία; Είναι σίγουρο πως όχι, όπως δεν μπορούσαν να το αντιληφθούν και οι οπαδοί του Πανσλαβισμού στην Ρωσία.

Επισημαίνουμε εδώ ότι κατά τη γνώμη μας η συνειδητοποίηση της λανθασμένης επιλογής δεν έχει γίνει αντιληπτή ακόμη, ούτε και σήμερα. Αποτέλεσμα αυτής της «επιλογής», του Πανσλαβισμού, είναι το ότι ιδεολογικά κι εδαφικά η Ρωσία «οπισθοδρόμησε» στις αρχές του 18^ου αιώνα, βρέθηκε δηλαδή και πάλι στην εποχή του Μεγάλου Πέτρου, δηλαδή στην αρχή της εποχής που άκμασε η βυζαντινή ιδεολογία. Δηλαδή, τόσος χρόνος και χώρος χαμένος από δύο λανθασμένες επιλογές!

Από το 1991 ξεκίνησε μία νέα φάση της ιστορίας της Ρωσίας. Στο άρθρο 12, εδάφιο 2 του Συντάγματος της Ρωσικής Ομοσπονδίας αναφέρεται, ότι «Καμία ιδεολογία δεν μπορεί να καθιερώνεται με την ιδιότητα της κρατικής και υποχρεωτικής». Στην πραγματικότητα δεν είναι απαραίτητο η ιδεολογία να αναφέρεται στο Σύνταγμα, αλλά και αυτό δεν σημαίνει ότι η σύγχρονη ιστορία της Ρωσίας εξελίσσεται έκτος των αξόνων οι οποίοι τέθηκαν από τις προγενέστερες ιδεολογίες.

Με την διάλυση της Ε.Σ.Σ.Δ. και την ίδρυση της Ρωσικής Ομοσπονδίας, έγινε και πάλι επίκαιρη και άρχισε να χρησιμοποιείται η ρωσική υπερεθνική κοινωνικοπολιτική ταυτότητα, η οποία είναι ευχερώς αποδεκτή από τους λαούς της Ρωσίας. Η σύσταση των ομοσπονδιακών περιφερειών αποτελεί ένα βήμα για την δημιουργία υπερεθνικών χωρικών διοικητικών μονάδων στόχος των οποίων είναι η πρόληψη της απειλής διαιρετικών φαινομένων με εθνικά κριτήρια και προσδοκίες κατάσταση η οποία κληρονομήθηκε από το κομμουνιστικό παρελθόν. Ταυτόχρονα, η Ρωσία περνά από το στάδιο μιας ελαφράς μορφής εθνικισμού ως παλίνδρομο σύνδρομο του Πανσλαβισμού.

Επίλογος

Κλείνουμε εδώ το κείμενο αυτό με ένα σχόλιο. Παρατηρώντας τις αντίστοιχες εξελίξεις στις Η.Π.Α. βλέπουμε ότι εδώ και 250 χρόνια με επιτυχία εφαρμόζεται το μοντέλο της υπερεθνικής ταυτότητας το οποίο αποσκοπεί, μεταξύ άλλων και στην ελαχιστοποίηση των εσωτερικών «τριβών». Στην Ευρωπαϊκή Ένωση το σχέδιο για τη δημιουργία της ευρωπαϊκής ταυτότητας βρίσκεται ακόμη σε νηπιακό στάδιο.

Και η Ρωσία στο ίδιο στάδιο βρίσκεται. Εκεί τίθεται το ζήτημα της επιλογής μεταξύ του υπερεθνικού και του φυλετικού μοντέλου  πολιτικής ταυτότητας. Το πρώτο μοντέλο, όποτε ακολουθήθηκε οδήγησε στην σε βάθος χρόνου ενίσχυση και ανάπτυξη του κράτους, ενώ το δεύτερο προκάλεσε φαινομενικά μία (βραχυπρόθεσμη) ενίσχυση, μετά την οποία αναπόφευκτα ακολούθησε, και μάλιστα σε πολύ συντομότερο χρόνο, η εσωτερική κοινωνικοπολιτική κρίση και η διάλυση.

Βιβλιογραφία:

1. Хорошкевич А. Л.Символы русской государственности, М.: Издательство МГУ, 1993. С. 40
2. Шубинский С. Н. Исторические очерки и рассказы, 6-е изд., СПб., 1911, С. 44–51.
3. Соловьёв А. В.«Византийское имя России» // Византийский временник, 1957, № 12, С. 134–155. De Cerim., II, cap. 15 (Bonnae, 1829, P. 594 sq); De admin, imperio, cap. 9 (Bonnae, 1840, P. 74 sq.).
4. Δεκεμβριστές, (Dekabristy) ονομασία που αποδόθηκε στους Ρώσους επαναστάτες, οι οποίοι πήραν μέρος στην εξέγερση κατά του τσαρικού καθεστώτος που ξέσπασαν τον Δεκέμβριο του1825στην Αγία Πετρούπολη.
5. Русское государство в половине XVII века. Рукопись времен царя Алексея Михайловича (Т. 2. М., 1859–1860), С. 115–116
6. Βλ. στην αρχή του άρθρου το απόσπασμα από την επιστολή της Όλγας βασίλισσας των Ελλήνων προς τον ανιψιό της αυτοκράτορα της Ρωσίας Νικόλαο Β΄.

Αγαθάγγελος Γκιουρτζίδης

Ελληνο-Ρωσικό κοινωνικό φόρουμ. Μόσχα, 05.10.2016

*Ο Αγαθάγγελος Γκιουρτζίδης είναι Ιστορικός, Υποψήφιος Διδάκτορας, Εκτελεστικός Διευθυντής Ιδρύματος Ελληνικών Ερευνών Μόσχας.