του Δημήτρη Τσαϊλά, Υποναυάρχου ε.α.

Η Βορειοατλαντική Συμμαχία εισέρχεται στην πιο κρίσιμη περίοδο στρατηγικής προσαρμογής μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες θα εξακολουθήσουν να αποτελούν τον αναντικατάστατο πυλώνα της αποτροπής, η Ευρώπη καλείται να αναλάβει πολύ μεγαλύτερο μερίδιο ευθύνης για την άμυνα και την ασφάλειά της. Διαμορφώνεται σταδιακά ένας ισχυρότερος ευρωπαϊκός πυλώνας του ΝΑΤΟ.

Αυτό όμως δημιουργεί ένα θεμελιώδες ερώτημα. Μπορεί μια Συμμαχία να απαιτεί μεγαλύτερη συνοχή από τα μέλη της, ενώ ταυτόχρονα ανέχεται συμπεριφορές που υπονομεύουν τη συνοχή αυτή;

Η Τουρκία διεκδικεί αναμφίβολα κεντρικό ρόλο στη νέα αρχιτεκτονική ασφαλείας. Η γεωγραφική της θέση, οι ισχυρές ένοπλες δυνάμεις, η αναπτυσσόμενη αμυντική της βιομηχανία και η επιρροή της στη Μαύρη Θάλασσα, στον Καύκασο, στη Μέση Ανατολή και στην Ανατολική Μεσόγειο την καθιστούν σημαντικό παράγοντα για τη Συμμαχία.

Όμως η γεωπολιτική αξία δεν μπορεί να μετατρέπεται σε πολιτική ασυλία.

Καμία χώρα, όσο σημαντική κι αν είναι, δεν μπορεί να διεκδικεί ηγετικό ρόλο σε μια αμυντική συμμαχία και ταυτόχρονα να διατηρεί απειλές χρήσης βίας εναντίον άλλου συμμάχου, να αμφισβητεί κυριαρχικά δικαιώματα και να επιχειρεί τη θεσμική κατοχύρωση αναθεωρητικών αντιλήψεων. Εάν αυτό γίνει αποδεκτό ως «νέα κανονικότητα», τότε το πρόβλημα δεν θα αφορά μόνο την Ελλάδα ή την Τουρκία. Θα αφορά την ίδια την αξιοπιστία του ΝΑΤΟ.

Οι ισχυρές συμμαχίες δεν οικοδομούνται μόνο πάνω στη στρατιωτική ισχύ. Οικοδομούνται πάνω στην εμπιστοσύνη, στην προβλεψιμότητα και στον σεβασμό κοινών κανόνων. Όταν αυτοί οι κανόνες εφαρμόζονται επιλεκτικά, η αποτροπή αποδυναμώνεται και η συνοχή μετατρέπεται σε πολιτικό σύνθημα χωρίς ουσιαστικό περιεχόμενο.

Εδώ ακριβώς βρίσκεται και το πραγματικό δίλημμα της Συμμαχίας. Το νέο, περισσότερο ευρωπαϊκό ΝΑΤΟ δεν μπορεί να εξελιχθεί σε μια συμμαχία δύο μέτρων και δύο σταθμών. Δεν μπορεί να απαιτεί από τα κράτη-μέλη να αυξάνουν τις αμυντικές τους δαπάνες, να ενισχύουν την αποτρεπτική τους ικανότητα και να επιδεικνύουν αλληλεγγύη, ενώ ταυτόχρονα να αποδέχεται τη δημιουργία θεσμικών τετελεσμένων που θίγουν την κυριαρχία άλλων συμμάχων.

Υπό αυτό το πρίσμα ανακύπτει και το ζήτημα της ελληνικής στάσης.

Το δικαίωμα αρνησικυρίας δεν αποτελεί εργαλείο εκβιασμού ούτε πράξη αντισυμμαχικής συμπεριφοράς. Είναι θεσμικό δικαίωμα που υπάρχει ακριβώς για να αποτρέπει αποφάσεις οι οποίες θίγουν ζωτικά συμφέροντα κρατών-μελών. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η μη άσκησή του μπορεί να αποδειχθεί στρατηγικά επιζήμια.

Κατά την άποψή μου, ένα ελληνικό βέτο θα ήταν απολύτως δικαιολογημένο εφόσον συντρέχουν τρεις σωρευτικές προϋποθέσεις.

Πρώτον, εάν το υπό διαμόρφωση νατοϊκό κείμενο ή οι αποφάσεις της επικείμενης Συνόδου στην Άγκυρα δημιουργούν θεσμικό προηγούμενο που ενσωματώνει, άμεσα ή έμμεσα, τουρκικές ερμηνείες για το Αιγαίο ή την Ανατολική Μεσόγειο. Τότε το κόστος της σιωπής θα είναι μεγαλύτερο από το κόστος της αντίδρασης.

Δεύτερον, εφόσον έχουν εξαντληθεί όλα τα μέσα της διπλωματίας: οι διαβουλεύσεις, οι συμμαχικές παρεμβάσεις, η νομική τεκμηρίωση και η πολιτική διαπραγμάτευση. Το βέτο δεν μπορεί να αποτελεί την πρώτη επιλογή. Μπορεί όμως να αποτελέσει την τελευταία γραμμή άμυνας.

Τρίτον, εφόσον υπάρχει ολοκληρωμένος σχεδιασμός για τη διαχείριση των συνεπειών του. Η Ελλάδα οφείλει να έχει εξηγήσει στους συμμάχους της ότι δεν εμποδίζει τη λειτουργία της Συμμαχίας· αντιθέτως, υπερασπίζεται τις ίδιες τις αρχές που συγκροτούν το ΝΑΤΟ: τον σεβασμό του διεθνούς δικαίου, την κυριαρχική ισότητα των κρατών και την αποφυγή θεσμικής νομιμοποίησης αναθεωρητικών τετελεσμένων.

Εάν αυτές οι προϋποθέσεις πληρούνται, τότε το ερώτημα δεν είναι γιατί η Ελλάδα θα ασκήσει βέτο. Το πραγματικό ερώτημα είναι γιατί δεν θα το ασκήσει.

Διότι το βέτο, σε αυτή την περίπτωση, δεν θα αποτελεί πράξη αποστασιοποίησης από τη Συμμαχία. Θα αποτελεί πράξη υπεράσπισης της θεσμικής της αξιοπιστίας.

Το ΝΑΤΟ δεν κινδυνεύει όταν ένα κράτος-μέλος υπερασπίζεται τις αρχές του. Κινδυνεύει όταν οι αρχές αυτές γίνονται αντικείμενο πολιτικών εκπτώσεων.

Η νέα ευρωπαϊκή διάσταση της Συμμαχίας δεν θα κριθεί μόνο από το ύψος των αμυντικών δαπανών ή τον αριθμό των ταξιαρχιών που θα διαθέτουν τα κράτη-μέλη. Θα κριθεί από το εάν θα έχει το πολιτικό θάρρος να εφαρμόζει τους ίδιους κανόνες σε όλους.

Διαφορετικά, το ΝΑΤΟ κινδυνεύει να αποκτήσει ισχυρότερες στρατιωτικές δυνατότητες, αλλά ασθενέστερη στρατηγική αξιοπιστία. Και αυτό θα αποτελούσε τη μεγαλύτερη νίκη κάθε αναθεωρητικής δύναμης, χωρίς να χρειαστεί να πέσει ούτε ένας πυροβολισμός.

Ο Δημήτριος Τσαϊλάς είναι απόστρατος Αξιωματικός του Πολεμικού Ναυτικού. Δίδαξε επί σειρά ετών Επιχειρησιακή Σχεδίαση, Στρατηγική και Ασφάλεια στην Ανώτατη Διακλαδική Σχολή Πολέμου. Σήμερα είναι συνεργάτης και ερευνητής του Institute for National and International Security (INIS), του Strategy International (SI) και του Research Institute for European and American Studies (RIEAS).

Μπορεί ο Τραμπ να παρακάμψει το Κογκρέσο για να παραδώσει αυτά τα όπλα στην Άγκυρα; Σε αντίθεση με παλαιότερους ελιγμούς που έγιναν για πωλήσεις όπλων στις χώρες του Κόλπου, οι αμερικανικοί νόμοι εμποδίζουν την εκτελεστική εξουσία να παρακάμπτει τέτοια εμπόδια. Έξι σενάρια για το πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί αυτό το αδιέξοδο.

Yavuz Baydar
25 Ιουνίου

Ενόψει μιας Συνόδου Κορυφής του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα, ο Τραμπ —σε κοινή συνέντευξη Τύπου με τον Γενικό Γραμματέα του ΝΑΤΟ, Μαρκ Ρούτε, στον Λευκό Οίκο— άφησε δημόσια να εννοηθεί ότι θα μπορούσε να φέρει μια «τσάντα δώρων» με F-35 και κινητήρες F-110 για τον Ερντογάν, παρουσιάζοντας τον εαυτό του ως πρόθυμο να «κάνει τον Ερντογάν πολύ ευτυχισμένο», εφόσον μπορούν να ικανοποιηθούν οι νομικές προϋποθέσεις.

Ο αντιπρόεδρος Τζ. Ντ. Βανς πρόσθεσε ότι ο Τραμπ ζήτησε από την ομάδα του να «εξετάσει όλες τις νομικές διαδικασίες» σχετικά με τις απαραίτητες πιστοποιήσεις, αλλά τόνισε πως «αυτό είναι ουσιαστικά θέμα του Κογκρέσου», αναγνωρίζοντας έμμεσα ότι υπάρχουν νομοθετικά εμπόδια.

Τι ετοιμάζεται, λοιπόν; Τι θα μπορούσε να περιέχει αυτή η «τσάντα δώρων» και τι δεν θα περιέχει; Το άμεσο ερώτημα που γεννά η δήλωση του Τραμπ είναι αν μπορεί ή όχι να χρησιμοποιήσει την εκτελεστική του εξουσία —όπως έκανε με τα πακέτα πωλήσεων όπλων προς τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και τις χώρες του Κόλπου— ώστε να παρακάμψει, έστω σε κάποιο βαθμό, το πάντα διστακτικό Κογκρέσο.

F-35 εναντίον ρωσικών S-400

Επιτρέψτε μου να μοιραστώ κάποια ανάλυση —βασισμένη σε ανοικτές πηγές— και μερικά σενάρια σχετικά με την περίπλοκη σχέση που έχει κρατήσει το τρίγωνο ΗΠΑ–Τουρκίας–ΝΑΤΟ σε εκκρεμότητα για σχεδόν μία δεκαετία, εξηγημένα με απλά λόγια.

Η Τουρκία απομακρύνθηκε επισήμως από το πρόγραμμα του μαχητικού F-35 Joint Strike Fighter το 2019, μετά την αγορά του ρωσικού αντιαεροπορικού συστήματος S-400. Αυτό ήταν αποτέλεσμα μιας έντονης και παρορμητικής ενέργειας της Άγκυρας, που τροφοδοτήθηκε από την αντίληψη του Ερντογάν ότι πίσω από το αποτυχημένο πραξικόπημα του 2016 βρισκόταν η σκιά της «Δύσης».

Η απομάκρυνση, σε κάθε περίπτωση, έγινε επειδή Αμερικανοί αξιωματούχοι έκριναν ότι οι S-400 αποτελούσαν απειλή για τα μυστικά της τεχνολογίας stealth των F-35.

Τον Δεκέμβριο του 2020, οι ΗΠΑ επέβαλαν κυρώσεις στην τουρκική υπηρεσία αμυντικών προμηθειών, την SSB, βάσει του νόμου CAATSA —του «Νόμου για την Αντιμετώπιση των Αντιπάλων της Αμερικής μέσω Κυρώσεων»— εξαιτίας της αγοράς των S-400. Οι κυρώσεις περιλάμβαναν απαγόρευση έκδοσης αδειών εξαγωγής προς την SSB, καθώς και περιορισμούς σε περιουσιακά στοιχεία και βίζες για την ηγεσία της.

Στη συνέχεια, ο Νόμος περί Εθνικής Άμυνας των ΗΠΑ, ο NDAA, χάραξε μια πολύ αυστηρή νομική γραμμή: το άρθρο 1245 απαγορεύει τη μεταφορά αεροσκαφών F-35, ανταλλακτικών, τεχνικών δεδομένων και υποστήριξης προς την Τουρκία, εκτός εάν οι υπουργοί Εξωτερικών και Άμυνας πιστοποιήσουν γραπτώς ότι η Τουρκία «δεν κατέχει πλέον» τους S-400 και έχει δώσει αξιόπιστες διαβεβαιώσεις ότι δεν θα αποκτήσει ξανά παρόμοια ρωσικά συστήματα.

Αυτός ο περιορισμός του NDAA είναι υποχρεωτικός: χωρίς την πιστοποίηση ότι οι S-400 έχουν φύγει, ο Λευκός Οίκος δεν έχει τη νομική εξουσία να στείλει τα μαχητικά, ακόμη κι αν ο ίδιος ο πρόεδρος το επιθυμεί προσωπικά.

Φωνές από δεξαμενές σκέψης και το Κογκρέσο έχουν αντιδράσει υπενθυμίζοντας σε όλους ότι ο ισχύων νόμος απαγορεύει ρητά τη μεταφορά F-35 στην Τουρκία όσο οι S-400 παραμένουν στο κάδρο, προειδοποιώντας το Κογκρέσο να μην επιτρέψει καμία έμμεση υπονόμευση αυτής της κόκκινης γραμμής.

Μέχρι σήμερα, ο πρόεδρος Ερντογάν έχει αρνηθεί κατηγορηματικά να συμμορφωθεί, προτιμώντας μια επικίνδυνη ισορροπία από απόσταση ανάμεσα στην Ουάσιγκτον και τη Μόσχα.

Επιστρέφουμε λοιπόν στο ερώτημα: θα μπορούσε ο Τραμπ να καταφύγει στην εκτελεστική του εξουσία για να γεμίσει αυτή την «τσάντα δώρων»;

Εδώ αρχίζει το πιο δύσκολο μέρος. Ας θυμηθούμε τι συνέβη στο παρελθόν. Το 2019, το Στέιτ Ντιπάρτμεντ του Τραμπ χρησιμοποίησε τη ρήτρα έκτακτης ανάγκης του Νόμου περί Ελέγχου Εξαγωγών Όπλων, του AECA, για να προωθήσει πωλήσεις όπλων αξίας περίπου 8,1 δισεκατομμυρίων δολαρίων προς τη Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, επικαλούμενο την απειλή του Ιράν ώστε να κηρύξει «έκτακτη ανάγκη» και να παρακάμψει τη συνήθη προηγούμενη εξέταση από το Κογκρέσο.

Το Κογκρέσο απάντησε με πολλαπλά ψηφίσματα αποδοκιμασίας κατά αυτών των πακέτων πώλησης όπλων προς τις χώρες του Κόλπου, όμως ο Τραμπ τα άσκησε βέτο και οι ψήφοι για την ανατροπή του βέτο δεν επαρκούσαν. Έτσι, οι πωλήσεις προχώρησαν, παρά τη σημαντική διακομματική αντίθεση.

Αργότερα, στο πλαίσιο των Συμφωνιών του Αβραάμ, η κυβέρνηση ενημέρωσε το Κογκρέσο για μια προτεινόμενη πώληση προηγμένων οπλισμένων drones και F-35 στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. Και εκεί, οι προσπάθειες της Γερουσίας να μπλοκάρει τη συμφωνία για τα F-35 και τα drones απέτυχαν, αφήνοντας ανέπαφο το σχέδιο της κυβέρνησης.

Το βασικό σημείο σε όλη αυτή την υπόθεση είναι το εξής: στις περιπτώσεις της Σαουδικής Αραβίας και των ΗΑΕ, ο Τραμπ αξιοποίησε τις έκτακτες εξουσίες του AECA και το προεδρικό βέτο, αλλά κινούνταν μέσα σε ένα νομικό πλαίσιο που εξακολουθούσε να επιτρέπει τις πωλήσεις όπλων, εφόσον το Κογκρέσο δεν μπορούσε να συγκεντρώσει πλειοψηφία δύο τρίτων για να ανατρέψει το βέτο. Δεν αψηφούσε, δηλαδή, μια συγκεκριμένη νομοθετική απαγόρευση, όπως αυτή που επιβάλλει για την Τουρκία το άρθρο 1245 του NDAA.

Ποια είναι, λοιπόν, τα επίσημα εργαλεία του Τραμπ χωρίς νέα νομοθεσία;

Βάσει του Νόμου περί Ελέγχου Εξαγωγών Όπλων, του AECA, ο πρόεδρος μπορεί:

Να ενημερώσει το Κογκρέσο για μια προτεινόμενη μεγάλη πώληση όπλων και να προχωρήσει, εφόσον το Κογκρέσο δεν εγκρίνει ψήφισμα αποδοκιμασίας μέσα στη νόμιμη προθεσμία.

Να κηρύξει «έκτακτη ανάγκη», ώστε να συντομεύσει ή να παρακάμψει τη συνήθη περίοδο αναμονής, όπως έκανε το Στέιτ Ντιπάρτμεντ για τη Σαουδική Αραβία και τα ΗΑΕ το 2019, και στη συνέχεια να ασκήσει βέτο σε τυχόν ψηφίσματα αποδοκιμασίας, βασιζόμενος στο ότι το Κογκρέσο δεν θα καταφέρει να ανατρέψει το βέτο.

Ωστόσο, ο AECA δεν του επιτρέπει να παρακάμψει μια ρητή απαγόρευση που έχει ενσωματωθεί σε άλλους νόμους. Ρυθμίζει μόνο τη διαδικασία, όχι τους βασικούς κανόνες επιλεξιμότητας που το Κογκρέσο έχει έκτοτε θέσει για την Τουρκία και τα F-35.

Ο νόμος CAATSA επιβάλλει κυρώσεις για σημαντικές συναλλαγές με τον ρωσικό αμυντικό τομέα, αλλά περιέχει μηχανισμούς εξαίρεσης ή καθυστέρησης, εφόσον ο πρόεδρος πιστοποιήσει ότι η άρση των κυρώσεων εξυπηρετεί το συμφέρον της εθνικής ασφάλειας των ΗΠΑ και ενημερώσει το Κογκρέσο.

Πάντα πρόθυμος να φανεί χρήσιμος στον «αγαπητό του φίλο» Ερντογάν, ο Τραμπ χρησιμοποίησε τακτικές καθυστέρησης πριν επιβληθούν τελικά οι κυρώσεις στην Τουρκία τον Δεκέμβριο του 2020. Ωστόσο, από τη στιγμή που τέθηκαν σε ισχύ οι κυρώσεις του CAATSA και ο NDAA, ο αποκλεισμός της Τουρκίας από τα F-35 ενισχύθηκε νομικά. Μια άρση μόνο των κυρώσεων CAATSA δεν θα άνοιγε αυτόματα ξανά τον δρόμο για τα F-35.

Η μόνη άμεση νομική οδός βάσει του ισχύοντος δικαίου είναι να πιστοποιήσουν τα υπουργεία Εξωτερικών και Άμυνας ότι η Τουρκία δεν κατέχει πλέον τους S-400 και, επιπλέον, ότι δεν θα αποκτήσει ξανά παρόμοια ρωσικά συστήματα. Αν και υπάρχει κάποιο περιθώριο ερμηνείας από τον Λευκό Οίκο ως προς το τι σημαίνει «κατέχει», αυτή η ερμηνεία θα εξεταζόταν εξονυχιστικά από το Κογκρέσο — και από τα δικαστήρια.

Στην πράξη, ο Τραμπ μπορεί να πιέσει τους νομικούς του συμβούλους να αναζητήσουν στενές ερμηνείες —για παράδειγμα, αν οι S-400 αποσυναρμολογηθούν, απομακρυνθούν από το τουρκικό έδαφος ή τεθούν υπό αμερικανική φύλαξη— αλλά οποιαδήποτε πιστοποίηση που θα έμοιαζε με νομικό τέχνασμα θα προκαλούσε αγωγές, εμπόδια από το Κογκρέσο και νέους νομοθετικούς φραγμούς.

Και για τους δύο ηγέτες, ο χρόνος είναι κρίσιμος. Ο Ερντογάν θέλει να εξασφαλίσει μια αναζωπύρωση της δημοτικότητάς του, καθώς διαμορφώνει το πολιτικό σκηνικό για μια νέα προεδρική θητεία στις εκλογές του επόμενου έτους ή στις αρχές του 2028. Βλέπει τη σφυρηλατημένη συμμαχία του με τον Τραμπ ως βασικό πλεονέκτημα για τις περαιτέρω φιλοδοξίες του να παγιώσει μια αδιαπέραστη απολυταρχία.

Για τον Τραμπ, μια επιτυχία στην εξωτερική πολιτική στη Μέση Ανατολή είναι κρίσιμη πριν από τις ενδιάμεσες εκλογές. Και για τους δύο ηγέτες, ο Νοέμβριος φαίνεται να αποτελεί ένα άτυπο χρονικό όριο για την ολοκλήρωση των κινήσεων. Αν ο Τραμπ χάσει τον έλεγχο της Βουλής των Αντιπροσώπων, η πρόοδος στο ζήτημα θα γίνει εξαιρετικά δύσκολη.

Σενάριο 1: «Καθαρή συμμόρφωση» — Η Τουρκία απαλλάσσεται από τους S-400

Ο Τραμπ μπορεί να χρησιμοποιήσει την επιρροή του και την υπόσχεση των μαχητικών για να πιέσει τον Ερντογάν να:

Απομακρύνει τους S-400 από το τουρκικό έδαφος — είτε επιστρέφοντάς τους στη Ρωσία, είτε μεταφέροντάς τους σε τρίτη χώρα, είτε αποσυναρμολογώντας τους υπό επαληθεύσιμη αμερικανική ή νατοϊκή επιτήρηση.

Υπογράψει δεσμευτικές διαβεβαιώσεις ότι δεν θα αγοράσει στο μέλλον ρωσικά συστήματα που θα μπορούσαν να απειλήσουν τα μυστικά των F-35 και να κινηθεί προς μια αμερικανική ή νατοϊκά συμβατή λύση αεράμυνας, για παράδειγμα το σύστημα Patriot.

Μόλις γίνει αυτό, τα υπουργεία Εξωτερικών και Άμυνας θα μπορούσαν αξιόπιστα να πιστοποιήσουν τη συμμόρφωση, οι κυρώσεις CAATSA κατά της SSB θα μπορούσαν να αρθούν ή να παγώσουν, και η κυβέρνηση θα μπορούσε να ενημερώσει ξανά το Κογκρέσο για μεταβίβαση F-35 στην Τουρκία, προκαλώντας το να εγκρίνει —και στη συνέχεια να καταφέρει να υπερβεί— ψηφίσματα αποδοκιμασίας.

Αυτό το σενάριο πιθανότατα θα εξακολουθούσε να αντιμετωπίζει σκληρή διακομματική αντίσταση, αλλά η νομική του βάση θα ήταν στέρεη: η νομοθετική προϋπόθεση, δηλαδή να μην υπάρχουν S-400, θα είχε εκπληρωθεί. Έτσι, η σύγκρουση θα επέστρεφε στην κανονική πολιτική των πωλήσεων όπλων, δηλαδή στην «business as usual» κατάσταση.

Σενάριο 2: «Δημιουργική» πιστοποίηση, με τους S-400 στο περιθώριο

Μια πιο επιθετική νομική στρατηγική θα ήταν να υποστηριχθεί ότι η Τουρκία «δεν κατέχει πλέον» τους S-400 με λειτουργική έννοια, ακόμη κι αν το υλικό παραμένει φυσικά εντός της χώρας. Το σύστημα θα μπορούσε να τοποθετηθεί σε σφραγισμένη αποθήκευση υπό αμερικανική ή νατοϊκή επίβλεψη, πλήρως αποσυνδεδεμένο από οποιοδήποτε τουρκικό ή νατοϊκό δίκτυο αεράμυνας. Επιπλέον, ευαίσθητα εξαρτήματα ραντάρ και λογισμικού θα μπορούσαν να αφαιρεθούν ή να μεταφερθούν, με την Τουρκία να δεσμεύεται ότι δεν θα ενεργοποιήσει ξανά το σύστημα.

Η ομάδα του Τραμπ θα μπορούσε να υποστηρίξει ότι μια τέτοια διαμόρφωση ανταποκρίνεται στο πνεύμα του νόμου και να τη χρησιμοποιήσει για να δικαιολογήσει την πιστοποίηση, ώστε στη συνέχεια να κινηθεί προς την επανεκκίνηση των μεταβιβάσεων F-35.

Όμως η διατύπωση του NDAA —«δεν κατέχει πλέον τους S-400»— είναι αρκετά αυστηρή, και τα σκληροπυρηνικά μέλη και των δύο κομμάτων πιθανότατα θα αμφισβητούσαν οποιαδήποτε «δημιουργική» ερμηνεία ως αντίθετη προς την πρόθεση του Κογκρέσου, απαντώντας με νέες ρητές απαγορεύσεις, κοινοβουλευτικά μπλοκαρίσματα ή δικαστικές προσφυγές.

Πολιτικά, αυτό το σενάριο κινδυνεύει να προκαλέσει σύγκρουση όχι μόνο με τους Δημοκρατικούς, αλλά και με Ρεπουμπλικάνους που είχαν προηγουμένως στηρίξει την κόκκινη γραμμή για τα F-35 στην Τουρκία, ενδεχομένως διασπώντας τον ίδιο τον συνασπισμό του Τραμπ στη Γερουσία.

Σενάριο 3: Απόπειρα παράκαμψης του Κογκρέσου

Ο Τραμπ θα μπορούσε να προσπαθήσει να «ανακυκλώσει» το προηγούμενο των χωρών του Κόλπου:

Να χρησιμοποιήσει τις έκτακτες εξουσίες του AECA για να επιταχύνει ένα πακέτο προς την Τουρκία ή να μετακινήσει τα μαχητικά σε άλλη χώρα, για παράδειγμα σε έναν σύμμαχο του ΝΑΤΟ, που στη συνέχεια θα συνεργαζόταν με την Τουρκία, παρουσιάζοντας την κίνηση ως επείγουσα για την αποτροπή απέναντι στη Ρωσία ή το Ιράν.

Να ασκήσει βέτο σε τυχόν ψηφίσματα αποδοκιμασίας και να βασιστεί στους Ρεπουμπλικάνους της Γερουσίας, μαζί με ορισμένους Δημοκρατικούς, ώστε να αποτραπεί η πλειοψηφία δύο τρίτων που απαιτείται για την ανατροπή του βέτο, όπως συνέβη με τις πωλήσεις στη Σαουδική Αραβία και τα ΗΑΕ.

Το πρόβλημα εδώ είναι ότι οποιοδήποτε σχήμα σχεδιασμένο για να διοχετεύσει έμμεσα τα μαχητικά στην Άγκυρα θα θεωρηθεί προσπάθεια ακύρωσης του νόμου του Κογκρέσου. Οι επιτροπές του Κογκρέσου ήδη χρησιμοποιούν άτυπα μπλοκαρίσματα για να εμποδίζουν παραδόσεις F-35 ακόμη και σε ρυθμίσεις φιλικές προς την Τουρκία, ενώ ανώτεροι Ρεπουμπλικανοί έχουν διατηρήσει ισχυρό φρένο σε οποιαδήποτε κίνηση F-35 προς την Τουρκία, παρά το έντονο lobbying του Ερντογάν.

 Σενάριο 4: Όλα εκτός από τα F-35

Ο Τραμπ μπορεί πολύ πιο εύκολα να προσφέρει ένα πακέτο που θα σταματά λίγο πριν από την πραγματική παράδοση μαχητικών F-35.

Κινητήρες F-110 και άλλα εξαρτήματα που βρίσκονται ήδη σε αμερικανικές αποθήκες ή προορίζονται για στόλους συμμαχικών χωρών.

Πρόσθετα αεροσκάφη F-16 Block, πακέτα εκσυγχρονισμού, πυρομαχικά και άλλη υποστήριξη που ήδη συζητούνται ή έχουν εγκριθεί για την Τουρκία.

Αυτά τα είδη υπόκεινται σε ζητήματα που σχετίζονται με τον νόμο CAATSA, αλλά δεν καλύπτονται από τη συγκεκριμένη νομοθετική απαγόρευση που αφορά τα F-35. Ο Τραμπ μπορεί να χρησιμοποιήσει έκτακτες ειδοποιήσεις και προεδρικά βέτο για να τα διευκολύνει, παρά τις αντιρρήσεις του Κογκρέσου, όπως ακριβώς έκανε με τη Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα.

Ένα τέτοιο μερικό «πακέτο δώρων» επιτρέπει στον Τραμπ να ισχυριστεί ότι αποκαθιστά τις σχέσεις και ενισχύει τη νότια πτέρυγα του ΝΑΤΟ, κερδίζοντας χρόνο μέχρι να επιλυθεί επίσημα το ζήτημα των S-400.

Μέχρι στιγμής, αυτό είναι το σενάριο που συνδέεται περισσότερο με τη λεγόμενη «τσάντα δώρων».

Σενάριο 5: «Διαπραγματευμένη» νομοθετική αλλαγή

Η κυβέρνηση θα μπορούσε να διαπραγματευτεί με τους ηγέτες του Κογκρέσου για να τροποποιηθεί ή να καταργηθεί το άρθρο 1245 του NDAA, ανταλλάσσοντας παραχωρήσεις —όπως αυστηρότερες απαιτήσεις ενημέρωσης, περιορισμούς στη χρήση τουρκικών βάσεων ή στην πρόσβαση σε τεχνολογία, ή παράλληλες κυρώσεις κατά της Ρωσίας— με μια υπό όρους επανεκκίνηση της μεταβίβασης F-35.

Αυτό θα μπορούσε να ενταχθεί σε ένα ευρύτερο νομοσχέδιο σχετικό με το ΝΑΤΟ ή την Ουκρανία, ή να συνδεθεί με μια μεγαλύτερη συμφωνία για την πολιτική στη Μέση Ανατολή, θυμίζοντας τον τρόπο με τον οποίο η συμφωνία για τα F-35 προς τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα ενσωματώθηκε στο πλαίσιο των Συμφωνιών του Αβραάμ.

Δεδομένου του ισχυρού ιστορικού διακομματικής κριτικής κατά της Τουρκίας, μια τέτοια αλλαγή θα ήταν πολιτικά εξαιρετικά δύσκολη. Ωστόσο, ο Τραμπ θα μπορούσε να προσπαθήσει να την παρουσιάσει ως αναγκαία για να κρατηθεί η Τουρκία αγκυροβολημένη στο ΝΑΤΟ —και μακριά από τη Ρωσία και το Ιράν.

Αν αλλάξει η νομοθεσία, τότε τα εκτελεστικά εργαλεία του Τραμπ —οι έκτακτες εξουσίες του AECA, τα βέτο και οι εξαιρέσεις από τον CAATSA— θα μπορούσαν να λειτουργήσουν σε ένα πιο ευνοϊκό περιβάλλον, καθιστώντας μια μελλοντική μεταβίβαση F-35 νομικά εφικτή.

Σενάριο 6: Στρατηγική σύνδεση και «σταδιακή προσέγγιση»

Τέλος, ο Τραμπ θα μπορούσε να αντιμετωπίσει το ζήτημα των F-35 ως μέρος μιας ευρύτερης «μεγάλης συμφωνίας».

Να χρησιμοποιήσει την υπόσχεση των μαχητικών και των κινητήρων ως μοχλό πίεσης για την τουρκική συνεργασία σε ζητήματα όπως η πρόσβαση στη Μαύρη Θάλασσα, η Συρία ή οι κυρώσεις κατά του Ιράν, προχωρώντας βήμα-βήμα: πρώτα αναβαθμίσεις F-16 και κινητήρες, μετά βιομηχανική συμμετοχή, και μόνο πολύ αργότερα τα ίδια τα αεροσκάφη.

Με κάθε βήμα, θα μπορούσε να ωθεί την Άγκυρα πιο κοντά στα δυτικά πρότυπα αεράμυνας και μακριά από την επιχειρησιακή χρήση των S-400, προετοιμάζοντας το έδαφος για μια μελλοντική πιστοποίηση ότι το σύστημα έχει ουσιαστικά εξαφανιστεί ή καταστεί άνευ σημασίας.

Αυτή η «σταδιακή» προσέγγιση δεν λύνει από μόνη της το νομικό πρόβλημα, αλλά αγοράζει χρόνο. Επιτρέπει στον Τραμπ να δείξει στον Ερντογάν απτά οφέλη χωρίς να παραδώσει F-35, ενώ ταυτόχρονα δίνει στο Κογκρέσο πολλαπλά σημεία παρέμβασης αν θεωρήσει ότι η κόκκινη γραμμή των S-400 υπονομεύεται.

Συμπερασματικά, λοιπόν, μπορούμε να πούμε το εξής: σε σύγκριση με την περίπτωση των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων —όπου ο Τραμπ χρησιμοποίησε τις έκτακτες εξουσίες του AECA και τα προεδρικά βέτο για να περάσει συμφωνίες όπλων μέσα από ένα εχθρικό Κογκρέσο— το πρόβλημα Τουρκίας/F-35 περιορίζεται από μια συγκεκριμένη νομοθετική απαγόρευση, η οποία συνδέει τη μεταβίβαση των F-35 με την τύχη των S-400. Αυτό καθιστά μια καθαρή «εκτελεστική παράκαμψη» πολύ δυσκολότερη.

Πέρα από την κούρσα με τον χρόνο, υπάρχει επίσης το περίπλοκο ζήτημα της Ανατολικής Μεσογείου. Το δόγμα της Τουρκίας περί «Γαλάζιας Πατρίδας» και οι συνακόλουθες κινήσεις της —μαζί με την επιθετική, αλυτρωτική ρητορική σχετικά με ορισμένα νησιά του Αιγαίου— έχουν ενοχλήσει βαθύτατα την Αθήνα, έναν ακόμη σύμμαχο στο ΝΑΤΟ. Αυτό έχει οδηγήσει σε στρατιωτική ενίσχυση και στη δημιουργία νέων συμμαχικών σχημάτων απέναντι στην Άγκυρα. Σε αυτό το πλαίσιο, η Ελλάδα θα συνεχίσει οπωσδήποτε να επιμένει στη θέσπιση αυστηρών εγγυήσεων κατά εχθρικών ενεργειών από σύμμαχο προς σύμμαχο. Το Ισραήλ, το οποίο βρίσκεται σήμερα σε μεγάλη γεωπολιτική αντιπαράθεση με την Τουρκία, δεν θα μείνει αδρανές σε αυτή τη διπλωματική διελκυστίνδα.

Το ρεαλιστικό εγχειρίδιο κινήσεων του Τραμπ για μια νατοϊκή «τσάντα δώρων» περιστρέφεται επομένως γύρω από τα εξής: να προκαλέσει κάποια μορφή αποδέσμευσης ή απενεργοποίησης των S-400· να επιδιώξει δημιουργικές αλλά ριψοκίνδυνες νομικές πιστοποιήσεις· να προσφέρει μερική αποζημίωση μέσω F-16, κινητήρων και άλλων συστημάτων· να πιέσει αυστηρά την Άγκυρα να συμπεριφέρεται σύμφωνα με τις στρατηγικές του ΝΑΤΟ· και, μακροπρόθεσμα, να αναδιαμορφώσει τον νόμο μαζί με το Κογκρέσο, αντί απλώς να τον υπερπηδήσει.

Πηγές: Κογκρέσο, Στέιτ Ντιπάρτμεντ, Reuters, CBS, ABC, AP.

Ο Γιαβούζ Μπαϊντάρ είναι αρχισυντάκτης του Ahval, ενός διαδικτυακού ειδησεογραφικού ιστότοπου που δημοσιεύεται στα αγγλικά, τα τουρκικά και τα αραβικά. Ο Μπαϊντάρ είναι Τούρκος δημοσιογράφος, blogger και ακτιβιστής υπέρ της ελευθερίας και της ανεξαρτησίας των μέσων ενημέρωσης.

Ο Μπαϊντάρ ζει εκτός Τουρκίας από το αποτυχημένο πραξικόπημα του 2016.   Σύμφωνα με το Nordic Monitor, «δεκάδες κορυφαίοι δημοσιογράφοι και ακαδημαϊκοί της Τουρκίας έγιναν αντικείμενο ποινικών ερευνών με κατασκευασμένες κατηγορίες περί τρομοκρατίας» μετά το αποτυχημένο πραξικόπημα του 2016, μεταξύ αυτών και ο Μπαϊντάρ.

Το Palomar είναι δωρεάν, αλλά για να στηρίξετε τις προσπάθειές μου να προστατεύσω την ανεξάρτητη δημοσιογραφία, μπορείτε να εξετάσετε το ενδεχόμενο να γίνετε συνδρομητής επί πληρωμή.