του Θεόδωρου Ατματζίδη, Υποστρατήγου ε.α.
Μια προσέγγιση στο φαινόμενο των δολοφονίων ενός από τους δύο γονείς και της δηλητηρίασης της σχέσης παιδιού – γονέα μετά τον χωρισμό
Υπάρχουν χωρισμοί που, όσο επώδυνοι κι αν είναι, καταφέρνουν να διατηρήσουν κάτι πολύτιμο: την προστασία των παιδιών από τη σύγκρουση των ενηλίκων.
Υπάρχουν όμως και χωρισμοί που δεν τελειώνουν πραγματικά ποτέ…
Δεν συνεχίζονται μέσα από δικαστικές αίθουσες ή οικονομικές διαφορές. Συνεχίζονται μέσα στις ψυχές των παιδιών.
Συνεχίζονται όταν ένας γονέας, συνειδητά ή ασυνείδητα, προσπαθεί να μετατρέψει το παιδί σε σύμμαχο εναντίον του άλλου γονέα.
Όταν ο θυμός, η πικρία, η απογοήτευση ή ακόμη και η επιθυμία εκδίκησης βρίσκουν διέξοδο μέσα από τη σχέση του παιδιού με τον άλλο γονέα.
Τότε το παιδί παύει να αντιμετωπίζεται ως παιδί.
Γίνεται όπλο.
Γίνεται πεδίο μάχης.
Γίνεται το μέσο μέσω του οποίου ένας ενήλικας προσπαθεί να κερδίσει έναν πόλεμο που στην πραγματικότητα δεν θα έπρεπε να υπάρχει.
Και δυστυχώς, σε αυτή τη μάχη δεν υπάρχουν νικητές.
Υπάρχουν μόνο τραυματισμένα παιδιά.
Ο χωρισμός τελειώνει τη σχέση των συντρόφων, όχι τη γονεϊκότητα
Ένα από τα μεγαλύτερα λάθη που παρατηρούνται μετά από έναν δύσκολο χωρισμό είναι η σύγχυση ανάμεσα στον ρόλο του συντρόφου και στον ρόλο του γονέα.
Ένας άνθρωπος μπορεί να υπήρξε κακός σύντροφος.
Μπορεί να υπήρξε μετανιωμένος για την επιλογή συντρόφου, αδιάφορος, ανώριμος ή ακόμη και δυσλειτουργικός μέσα στη συζυγική σχέση.
Αυτό όμως δεν σημαίνει αυτόματα ότι είναι κακός γονέας.
Η γονεϊκότητα αποτελεί μια ξεχωριστή σχέση.
Όταν οι γονείς αδυνατούν να διαχωρίσουν αυτά τα δύο επίπεδα, πολλές φορές αρχίζουν να αντιμετωπίζουν το παιδί ως προέκταση της μεταξύ τους σύγκρουσης.
Και τότε εμφανίζεται ένα από τα πιο καταστροφικά ψυχολογικά φαινόμενα που συναντώνται μετά τον χωρισμό: η συστηματική υπονόμευση της σχέσης του παιδιού με τον άλλο γονέα [1].
Η ψυχολογία πίσω από την ανάγκη εκδίκησης
Για να κατανοήσουμε το φαινόμενο, χρειάζεται πρώτα να κατανοήσουμε τον ανθρώπινο πόνο.
Κανείς δεν παντρεύεται ή δεν δημιουργεί οικογένεια σχεδιάζοντας έναν πόλεμο.
Οι περισσότεροι άνθρωποι ξεκινούν με αγάπη, προσδοκίες και όνειρα.
Όταν αυτά καταρρέουν, γεννιούνται συναισθήματα βαθιάς απογοήτευσης.
Υπάρχουν άνθρωποι που αισθάνονται προδομένοι.
Άλλοι αισθάνονται εγκαταλελειμμένοι.
Άλλοι θεωρούν ότι αδικήθηκαν.
Άλλοι νιώθουν ότι έχασαν χρόνια από τη ζωή τους.
Όλα αυτά τα συναισθήματα είναι ανθρώπινα.
Το πρόβλημα ξεκινά όμως, όταν κάποιος αποφασίζει ότι για να ανακουφιστεί από τον δικό του πόνο πρέπει να προκαλέσει πόνο στον άλλον.
Και τότε εμφανίζεται η πιο επικίνδυνη σκέψη:
«Αν χάσει τα παιδιά του/της, θα καταλάβει τι μου έκανε.»
Πρόκειται για μια ψυχολογική μετατόπιση όπου το παιδί παύει να είναι πρόσωπο και μετατρέπεται σε μέσο τιμωρίας.
Η ανάγκη για εκδίκηση ντύνεται με τον μανδύα της δήθεν προστασίας του παιδιού.
Στην πραγματικότητα όμως υπηρετεί τις συναισθηματικές ανάγκες του ενήλικα και όχι τις ανάγκες του παιδιού. Στο σημείο αυτό χρειάζεται η αυτοκριτική και η επίγνωση των προσωπικών λαθών και παραλήψεων. Και αν αυτό δεν μπορεί να γίνει να ζητήσει βοήθεια από ειδικούς…
Οι μορφές της συναισθηματικής δηλητηρίασης
Η αποξένωση δεν συμβαίνει πάντοτε μέσα από ευθείες απαγορεύσεις.
Πολλές φορές είναι ύπουλη. Σιωπηλή. Σταδιακή.
Ένα ειρωνικό σχόλιο.
Ένα βλέμμα αποδοκιμασίας όταν το παιδί μιλά για τον άλλο γονέα.
Μια συνεχής υπενθύμιση λαθών του παρελθόντος.
Μια αίσθηση ότι το παιδί πρέπει να αποδείξει την αφοσίωσή του.
«Δεν καταλαβαίνω πώς μπορείς να τον/την αγαπάς μετά από όλα όσα μας έκανε.»
«Αν ήξερες την αλήθεια δεν θα ήθελες να τον/την δεις.»
«Εγώ θυσιάστηκα για σένα ενώ εκείνος/η δεν ήταν ποτέ εδώ.»
Αυτές οι φράσεις μπορεί να φαίνονται αθώες.
Για την ψυχή όμως ενός παιδιού είναι εξαιρετικά βαριές.
Το παιδί δεν ακούει απλώς μια πληροφορία.
Ακούει ότι η αγάπη του για τον έναν γονέα πληγώνει τον άλλον.
Και τότε αρχίζει να βιώνει ενοχή.
Και το παιδί παγιδεύεται σε μια αδύνατη επιλογή
Ένα παιδί είναι βιολογικά και ψυχολογικά συνδεδεμένο και με τους δύο γονείς του.
Όταν καλείται να απορρίψει τον έναν, στην πραγματικότητα καλείται να απορρίψει ένα κομμάτι του ίδιου του εαυτού του [2].
Το παιδί βιώνει ένα βαθύ εσωτερικό δίλημμα.
Αν αγαπήσει τον πατέρα, φοβάται ότι προδίδει τη μητέρα.
Αν αγαπήσει τη μητέρα, φοβάται ότι εγκαταλείπει τον πατέρα.
Καμία επιλογή δεν είναι ασφαλής.
Καμία επιλογή δεν το ανακουφίζει.
Το αποτέλεσμα είναι χρόνιο άγχος, εσωτερική σύγκρουση και συναισθηματική εξάντληση.
Οι μακροπρόθεσμες συνέπειες στην ψυχική υγεία
Οι επιστημονικές μελέτες δείχνουν ότι τα παιδιά που εκτίθενται σε έντονες γονικές συγκρούσεις παρουσιάζουν αυξημένα ποσοστά άγχους, κατάθλιψης, χαμηλής αυτοεκτίμησης και δυσκολιών στις μελλοντικές διαπροσωπικές σχέσεις [3][4].
Το τραύμα δεν σταματά στην παιδική ηλικία.
Συχνά ακολουθεί το άτομο και στην ενήλικη ζωή.
Μπορεί να δυσκολεύεται να εμπιστευθεί.
Να φοβάται την εγκατάλειψη.
Να αναπαράγει τις ίδιες συγκρουσιακές συμπεριφορές.
Να αντιμετωπίζει τις σχέσεις ως πεδία μάχης αντί ως χώρους ασφάλειας.
Η ζημιά πολλές φορές γίνεται αντιληπτή χρόνια αργότερα.
Όταν το παιδί ενηλικιωθεί και συνειδητοποιήσει ότι χρησιμοποιήθηκε ως εργαλείο σε μια σύγκρουση που δεν του ανήκε.
Η αόρατη μορφή συναισθηματικής κακοποίησης
Πολλοί άνθρωποι αντιλαμβάνονται εύκολα τη σωματική κακοποίηση.
Δυσκολεύονται όμως να αναγνωρίσουν τη συναισθηματική.
Η συστηματική υπονόμευση της σχέσης ενός παιδιού με τον άλλο γονέα θεωρείται από πολλούς ειδικούς μορφή συναισθηματικής κακοποίησης, επειδή παραβιάζει θεμελιώδεις ψυχολογικές ανάγκες του παιδιού [5].
Το παιδί χρειάζεται να νιώθει ελεύθερο να αγαπά.
Χρειάζεται να νιώθει ότι δεν είναι υποχρεωμένο να επιλέξει στρατόπεδο.
Χρειάζεται να αισθάνεται ότι η αγάπη δεν απαιτεί προδοσία.
Όταν αυτά καταρρέουν, καταρρέει και η αίσθηση ψυχικής ασφάλειας.
Η ψευδαίσθηση της νίκης
Ίσως το πιο τραγικό στοιχείο αυτής της διαδικασίας είναι ότι ο γονέας που αποξενώνει ή ακόμη επιδιώκει την φυσική εξόντωση του άλλου γονέα, συχνά πιστεύει ότι κερδίζει.
Νιώθει δικαιωμένος.
Νιώθει ότι ο άλλος πληρώνει για όσα συνέβησαν.
Στην πραγματικότητα όμως δεν κερδίζει κανείς.
Ο ένας γονέας χάνει τη σχέση με το παιδί του.
Το παιδί χάνει έναν γονέα.
Και ο γονέας που πίστεψε ότι νίκησε, συχνά χάνει την εμπιστοσύνη του παιδιού όταν εκείνο μεγαλώσει και αντιληφθεί τι συνέβη.
Η εκδίκηση μπορεί να προσφέρει στιγμιαία ικανοποίηση.
Δεν προσφέρει όμως ψυχική θεραπεία, ούτε για τα παιδία ούτε για τον έναν γονέα.
Όταν η εκδίκηση μεταμφιέζεται σε γονεϊκή νίκη
Υπάρχουν περιπτώσεις όπου ο χωρισμός δεν βιώνεται απλώς ως το τέλος μιας σχέσης, αλλά ως μια προσωπική ήττα που πρέπει με κάθε τρόπο να αντιστραφεί.
Τότε ο ένας από τους δύο γονείς δεν αρκείται στο να απομακρυνθεί από τον πρώην σύντροφό του. Επιθυμεί να τον τιμωρήσει ή ακόμη να επιζητά την φυσική εξόντωση του άλλου γονέα.
Σε ορισμένες περιπτώσεις η τιμωρία αυτή παίρνει τη μορφή της κοινωνικής απαξίωσης. Σε άλλες τη μορφή της οικονομικής εξόντωσης. Και σε κάποιες από τις πιο οδυνηρές περιπτώσεις παίρνει τη μορφή της ηθικής και συναισθηματικής εξόντωσης μέσω των παιδιών.Το δράμα κορυφώνεται όταν φτάνει να επιθυμεί και να επιδιώκει τη φυσική εξόντωση του άλλου γονέα.
Ο στόχος πλέον δεν είναι η προστασία του παιδιού αλλά η καταστροφή με κάθε τρόπο του άλλου.
Η αφαίρεση της γονεϊκής του ταυτότητας.
Η αποκοπή του από τα παιδιά του.
Η εξαφάνιση της παρουσίας του από τη ζωή τους.
Ο γονέας που λειτουργεί με αυτόν τον τρόπο πιστεύει ότι επιτυγχάνει μια μεγάλη νίκη.
Στην πραγματικότητα όμως δεν καταστρέφεται μόνο ο άλλος γονέας.
Καταστρέφεται σταδιακά και η ίδια η ψυχική σχέση του παιδιού με τον κόσμο.
Η αυτοκαταστροφική διάσταση της γονικής εκδίκησης
Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη που συχνά διαφεύγει της προσοχής.
Η προσπάθεια ηθικής εξόντωσης του άλλου γονέα καταλήγει πολλές φορές να λειτουργεί ως μια μορφή αυτοεξόντωσης.
Γιατί τα παιδιά μεγαλώνουν.
Αναπτύσσουν κρίση.
Συγκρίνουν.
Παρατηρούν.
Αναζητούν απαντήσεις.
Και πολύ συχνά αρχίζουν να συμπληρώνουν τα κομμάτια μιας ιστορίας που μέχρι τότε τους παρουσιαζόταν αποσπασματικά.
Κάποια στιγμή ανακαλύπτουν ότι η αλήθεια ήταν πιο σύνθετη.
Ότι ίσως χρησιμοποιήθηκαν για να εξυπηρετήσουν συναισθηματικές ανάγκες που δεν ήταν δικές τους.
Και τότε η εικόνα του γονέα που χειραγώγησε αρχίζει να αλλάζει.
Η αποκάλυψη αυτή δημιουργεί ένα βαθύ αίσθημα προδοσίας.
Γιατί το παιδί δεν αντιλαμβάνεται μόνο ότι απομακρύνθηκε από έναν γονέα.
Αντιλαμβάνεται ότι στερήθηκε χρόνια σχέσης, αναμνήσεων και συναισθηματικών δεσμών.
Και τότε η οργή που κάποτε στρεφόταν προς τον αποξενωμένο γονέα μπορεί να στραφεί προς εκείνον που δημιούργησε την αποξένωση.
Η εργαλειοποίηση των παιδιών ως μορφή συναισθηματικής κακοποίησης
Ένα από τα πιο επώδυνα στοιχεία αυτής της διαδικασίας είναι η μετατροπή του παιδιού σε εργαλείο.
Το παιδί παύει να αντιμετωπίζεται ως ξεχωριστή προσωπικότητα.
Γίνεται μέσο επίτευξης ενός στόχου.
Γίνεται αγγελιοφόρος.
Γίνεται μάρτυρας.
Γίνεται σύμμαχος.
Γίνεται δικαστής.
Καλείται να αξιολογήσει ποιος έχει δίκιο και ποιος άδικο.
Καλείται να σηκώσει συναισθηματικά βάρη που κανονικά ανήκουν στους ενήλικες.
Αυτό το φαινόμενο συνδέεται με αυτό που η βιβλιογραφία περιγράφει ως «γονεοποίηση» (parentification), δηλαδή την αντιστροφή των ρόλων, όπου το παιδί καλείται να καλύψει συναισθηματικές ανάγκες του γονέα αντί να προστατεύεται από αυτόν [8].
Η εργαλειοποίηση αυτή αποτελεί μια ιδιαίτερα επιβλαβή μορφή συναισθηματικής κακοποίησης.
Όχι επειδή αφήνει εμφανή σημάδια.
Αλλά επειδή αφήνει αόρατα τραύματα.
Όταν το παιδί μεγαλώνει και βλέπει την αλήθεια
Πολλά παιδιά που ενηλικιώνονται αρχίζουν να επανεξετάζουν όσα άκουσαν.
Αναρωτιούνται.
Συγκρίνουν.
Παρατηρούν.
Και συχνά αντιλαμβάνονται ότι υπήρξαν θύματα μιας μακροχρόνιας χειραγώγησης.
Αυτή η συνειδητοποίηση μπορεί να είναι εξαιρετικά επώδυνη.
Γιατί δεν συνοδεύεται μόνο από θυμό.
Συνοδεύεται από πένθος.
Πένθος για τα χρόνια που χάθηκαν.
Για τις στιγμές που δεν έζησαν.
Για τη σχέση που δεν πρόλαβαν να χτίσουν.
Πολλές φορές συνοδεύεται και από ένα βαθύ ερώτημα:
«Γιατί με χρησιμοποίησαν;»
Τι πραγματικά χρειάζονται τα παιδιά
Τα παιδιά δεν χρειάζονται τέλειους γονείς.
Χρειάζονται ώριμους γονείς.
Γονείς που μπορούν να διαχωρίσουν τον προσωπικό τους πόνο ή αποθημένο από τις ανάγκες των παιδιών.
Γονείς που κατανοούν ότι το παιδί δεν είναι δικαστής.
Δεν είναι σύμμαχος.
Δεν είναι θεραπευτής.
Δεν είναι όπλο.
Είναι παιδί.
Και χρειάζεται χώρο να αγαπά χωρίς φόβο.
Να εκφράζεται χωρίς ενοχές.
Να μεγαλώνει χωρίς να κουβαλά βάρη που ανήκουν στους ενήλικες.
Επίλογος
Η μεγαλύτερη δοκιμασία ενός γονέα δεν είναι να αγαπά όταν όλα πηγαίνουν καλά.
Είναι να συνεχίζει να προστατεύει το παιδί του ακόμη και όταν ο ίδιος πονά ή θεωρεί ότι αδικείται.
Η πραγματική γονεϊκή ωριμότητα φαίνεται τη στιγμή που ένας άνθρωπος αποφασίζει να μην χρησιμοποιήσει το παιδί του για να πολεμήσει τις δικές του μάχες.
Κανένας χωρισμός δεν δικαιολογεί τη συναισθηματική ομηρία ενός παιδιού.
Κανένας θυμός δεν δικαιολογεί τη δηλητηρίαση μιας γονικής σχέσης.
Κανένα προσωπικό μίσος δεν αξίζει περισσότερο από την ψυχική υγεία ενός παιδιού.
Γιατί στο τέλος της ημέρας, οι γονείς μπορεί να χωρίσουν ή να διακόψουν κάθε σχέση.
Το παιδί όμως θα συνεχίσει να κουβαλά μέσα του και τους δύο.
Και κάθε φορά που ένας γονέας προσπαθεί να καταστρέψει την εικόνα του άλλου, ένα κομμάτι της ψυχής του παιδιού πληγώνεται μαζί του.
Βιβλιογραφία
- Baker, A. J. L. (2007). Adult Children of Parental Alienation Syndrome. W.W. Norton & Company.
- Warshak, R. A. (2015). “Ten Parental Alienation Fallacies That Compromise Decisions in Court and in Therapy”. Professional Psychology: Research and Practice, 46(4), 235–249.
- Kelly, J. B., & Emery, R. E. (2003). “Children’s Adjustment Following Divorce: Risk and Resilience Perspectives”. Family Relations, 52(4), 352–362.
- Amato, P. R. (2000). “The Consequences of Divorce for Adults and Children”. Journal of Marriage and Family, 62(4), 1269–1287.
- Harman, J. J., Bernet, W., & Harman, J. (2019). “Parental Alienation: The Blossoming of a Field of Study”. Current Directions in Psychological Science, 28(2), 212–217.
- Johnston, J. R. (2005). “Children of Divorce Who Reject a Parent and Refuse Visitation”. Family Court Review, 43(1), 10–26.
- Gardner, R. A. (1998). The Parental Alienation Syndrome. Creative Therapeutics.
- Hooper, L. M. (2007). “The Application of Attachment Theory and Family Systems Theory to the Phenomena of Parentification”. The Family Journal, 15(3), 217–223.
- Boszormenyi-Nagy, I., & Spark, G. M. (1973). Invisible Loyalties: Reciprocity in Intergenerational Family Therapy. Harper & Row.
- Baker, A. J. L., & Verrocchio, M. C. (2015). “Parental Bonding and Parental Alienation as Correlates of Psychological Maltreatment in Adults”. Journal of Child and Family Studies, 24(10), 2937–2945.
Όλες αυτές οι ”βιβλιογραφικές” γνώσεις -που αναφέρονται στο εξαιρετικό άρθρο του Στρατηγού -για τα αίτια των διαζυγίων και τα αποτελέσματα στα παιδιά(συνήθως ανήλικα) ”συμποσούνται” σε δύο αιτίες όταν οι σύζυγοι έφθαναν παλιά στον Αστυνόμο της περιοχής και τώρα στον συμβολαιογράφο ή το τάμπλετ (χωρίζουν και με mail.
”Έχει φιλενάδα, είναι αδιάφορος ,τεμπέλης και βάναυσος”,
ή ”έχει φίλο ,είναι αδιάφορη ,ανοικύρευτη , χωρίς φροντίδα για τα παιδιά”, στην δε ερώτηση τι θα γίνουν τα παιδιά μετά το διαζύγιο η απάντηση ήταν έχουμε παππού και γιαγιά -είχαν κιόλας- και τα παιδιά ”δεν θα χαθούν” και τα περισσότερα παιδιά όντως δεν χάνονταν και ειδικ;a όσα κατέληγαν σε Ορφανοτροφεία -όπως το Παπάφειο εδώ στη Θεσσαλονίκη- πρόκοβαν περισσότερο από τα παιδιά που δεν είχαν τέτοιες περιπέτειες.
Εν τω μεταξύ η Εκκλησία τότε ήταν ”κλώσα” για τα ορφανά και τα παιδιά των χωρισμένων γονέων. ΤΩΡΑ ,τώρα
πως να πεις και να πείσεις τους γονείς -που η Αριστερά τους ονόμασε συντρόφους-, που σε μεγάλη μειοψηφία συγκατοικούν και συμβιώνουν με υπογραφή ενός συμβολαιογραφικού εγγράφου , που κάνουν χωριστά διακοπές , που δεν έχουν ή δεν θέλουν τους πάππους και τις γιαγιές , που δεν έχουν καμιά επαφή με την χριστιανική διδασκαλία και εκκλησία , που συνεννοούνται με τα έξυπνα κινητά ΟΤΙ ανέκαθεν ,
ΤΟ ΝΑ ΕΧΕΙΣ ΠΑΙΔΙΑ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΟΤΙ ΑΠΟΔΕΧΕΣΑΙ ΤΗΝ ΑΠΩΛΕΙΑ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ ,ΧΡΗΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΜΕΡΙΚΕΣ ΦΟΡΕΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΚΑΡΙΕΡΑΣ ΣΟΥ .
Υ.Γ Μήπως και αυτή είναι η κυριότερη αιτία που μειώνονται οι γεννήσεις στην Ελλάδα μας;;;.
Σταύρος Αθαν.Ναλμπάντης