Δύο ξεχωριστούς ποδοσφαιρικούς αγώνες έδωσαν πρόσφατα στη Θεσσαλονίκη οι Εθνικές Ομάδες Τυφλών Ποδοσφαίρου της Ελλάδας και της Γερμανίας. Νίκησαν η συμμετοχή και η συμπερίληψη.
Ένα όνειρο έγινε πραγματικότητα. Πρόκειται για τη διεξαγωγή ενός διεθνούς αγώνα ποδοσφαίρου μεταξύ των ομάδων ποδοσφαίρου τυφλών Ελλάδας και Γερμανίας. Ήταν μια ιδέα του Γενικού Προξενείου της Γερμανίας στη Θεσσαλονίκη. «Αποκόμισα εμπειρίες πού ούτε τις φανταζόμουν. Εντυπωσιάστηκα από το αίσθημα ασφάλειας των ατόμων με οπτική αναπηρία στην κίνηση τους στο χώρο, πως προσανατολίζονται. Όπως μου είπε ένας Γερμανός παίκτης, όταν ξεπερνά αυτόν τον φόβο να περπατήσει στον κενό χώρο, αυτό σημαίνει για αυτόν πραγματική ελευθερία», επισημαίνει, μιλώντας στην Deutsche Welle, o αναπληρωτής γενικός πρόξενος της Γερμανίας στη Θεσσαλονίκη Κάρστεν Μούλερ, που είναι και ο εμπνευστής της δράσης.
Για την γερμανική ομάδα το ταξίδι στη Θεσσαλονίκη αποτέλεσε την έναρξη της προετοιμασίας για το Παγκόσμιο Κύπελλο, στο Μπέρμιγχαμ της Μ.Βρετανίας τον Αύγουστο, όπου η ελληνική ομάδα δεν κατάφερε να προκριθεί.
Σκοπόςείναι η συμπερίληψη
Μονομαχίες και θέαμα προσφέρει και το ποδόσφαιρο τυφλώνΕικόνα: Diogenis Dimitrakopoulos/DW
Το ποδόσφαιρο τυφλών δεν έχει τίποτα να ζηλέψει από το κανονικό ποδόσφαιρο που όλοι γνωρίζουμε. Περίτεχνες ενέργειες και δυνατές μονομαχίες μεταξύ των τυφλών ποδοσφαιριστών Ελλάδας και Γερμανίας προσέφεραν συναρπαστικό θέαμα και δυνατές συγκινήσεις στο κοινό, που παρακολούθησε τα δύο παιχνίδια στο Αθλητικό Κέντρο Μίκρας. Για την ιστορία, η Γερμανία επικράτησε και στους δύο αγώνες με 1-0, με την ελληνική ομάδα να στέκεται επάξια απέναντι σε έναν σαφώς καλύτερο αντίπαλο.
Σε ότι αφορά τους κανόνες: Κάθε ομάδα αποτελείται από πέντε παίκτες εντός γηπέδου, εκ των οποίων ο τερματοφύλακας δεν έχει προβλήματα όρασης και δεν μπορεί να εγκαταλείψει την περιοχή του. Οι παίκτες -εκτός του τερματοφύλακα- φορούν ένα είδος οφθαλμεπιδέσμου, για να εξασφαλίζεται η ισότητα μεταξύ τους, ενώ η μπάλα φέρει ειδικό ηχητικό μηχανισμό, ώστε να γίνεται αντιληπτή από τους παίκτες. Το γήπεδο εμβαδού 40×20 μέτρων περικλείεται από προστατευτικό περίβλημα, ύψους περίπου ενός μέτρου. Κάθε ημίχρονο διαρκεί 15 λεπτά με χρονομέτρηση.
Δήμος Ζαχαρός, ένας από τους πιο έμπειρους Έλληνες παίκτεςΕικόνα: Diogenis Dimitrakopoulos/DW
«Θα μπορούσαμε να πετύχουμε και άλλα τέρματα, είχαμε πολλές ευκαιρίες ως το τέλος. Έπρεπε να προσαρμοστούμε στο γήπεδο, να βρούμε ρυθμό και να ενδυναμώσουμε το ομαδικό μας παιχνίδι και νομίζω τα καταφέραμε», δήλωσε στην Deutsche Welle o αρχηγός της εθνικής ομάδας ποδοσφαίρου τυφλών της Γερμανίας, Αλεξάντερ Φάνγκμαν. Αγωνίζεται από το 2006 και είναι υπεύθυνος αθλητικής ένταξης στην Κρατική Αθλητική Ένωση της Βάδης-Βυρτεμβέργης. Για το μέλλον της συμπερίληψης ατόμων με αναπηρία είναι συγκρατημένα αισιόδοξος. «Πιστεύω ότι γενικά η κινητοποίηση για την εκπλήρωση της ατομικότητας του καθενός γίνεται σεβαστή και βοηθάει τα άτομα με αναπηρία», μας εξηγεί. «Είναι σημαντικά τα εργαλεία προσβασιμότητας, ελπίζω η κατάσταση να βελτιωθεί ακόμη περισσότερο».
Ο Δήμος Ζαχαρός είναι ένας από τους παλαιότερους παίκτες της ελληνικής ομάδας ποδοσφαίρου τυφλών. Έχασε την όραση του στα 21 του έτη. «Όσο με βαστούν τα πόδια μου θα παίζω», λέει χαρακτηριστικά συνεχίζοντας: «Αν παίξεις ποδόσφαιρο ως τυφλός είναι κάτι εξωπραγματικό, η αδρεναλίνη είναι στα ύψη, η ικανοποίηση, όλα είναι πραγματικά απίστευτα». Σε ότι αφορά τα θέματα συμπερίληψης είναι αρκετά προβληματισμένος. «Τα άτομα με ειδικές ανάγκες περνάμε πάρα πολύ δύσκολες καταστάσεις, αν και τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει πάρα πολλά βήματα στα θέματα προσβασιμότητας. Υπάρχουν τεράστιες ανισότητες που όσο περνάει ο καιρός αντί να μειώνονται μεγαλώνουν», λέει χαρακτηριστικά.
Τι χρειάζεται να έχει κάποιος για να παίξει ποδόσφαιρο τυφλών; «Να μη φοβάται. Είναι ένα άθλημα που έχει μια επαφή, που ξεπερνάς τις δυνατότητες σου. Αυτό που έχουμε ως αντίληψη για ένα άτομο με οπτική αναπηρία είναι με ένα μπαστούνι ή με ένα σκύλο-οδηγό σε μια καθημερινότητα να αντιμετωπίζει προκλήσεις, δυσκολίες, εμπόδια. Όταν μπαίνει όμως στον αγωνιστικό χώρο, αφήνει το μπαστούνι ή το σκύλο-οδηγό, τρέχει αυτόνομα, συνεργάζεται μαζί με άλλους και σκοράρει σε τερματοφύλακες που βλέπουν. Είναι κάτι μαγικό, ένα συμπεριληπτικό άθλημα», λέει χαρακτηριστικά ο Ηλίας Μάστορας, πρόεδρος του Τμήματος Ποδοσφαίρου Τυφλών της Διεθνούς Ομοσπονδίας Αθλημάτων Τυφλών (IBSA).
Το ποδόσφαιρο τυφλών σε Ελλάδα και Γερμανία
Στη Γερμανία το ποδόσφαιρο τυφλών διαδίδεται τα τελευταία χρόνια. «Πολλοί άνθρωποι δεν ξέρουν ακόμα στη Γερμανία για το άθλημα. Όσοι ήρθαν σε επαφή με αυτό εντυπωσιάζονται, γι’αυτό και οργανώνουμε τέτοια παιχνίδια», αναφέρει ο Ρολφ Χούσμαν, μάνατζερ της Εθνικής Γερμανίας Τυφλών. Το ποδόσφαιρο τυφλών έγινε περισσότερο γνωστό στη Γερμανία όταν σε αθλητική εκπομπή της δημόσιας τηλεόρασης (ARD) βραβεύτηκε ως «το γκολ του μήνα» ένα τέρμα από το πρωτάθλημα ποδοσφαίρου τυφλών.
Επίσης, διεξάγονται αγώνες επίδειξης σε γερμανικές πόλεις. «Έχω εντυπωσιαστεί με τη γενναιότητα των τυφλών ποδοσφαιριστών. Εντυπωσιάζομαι από τις ικανότητες τους στο ποδόσφαιρο, αλλά και πως ζουν με την αναπηρία τους στην καθημερινότητα τους. Πιστεύουμε ίσως ότι οι τυφλοί άνθρωποι είναι απελπισμένοι. Οι άνθρωποι μας δεν είναι έτσι, έχουν μια ωραία ζωή», αναφέρει ο Χούσμαν.
«Το ποδόσφαιρο τυφλών είναι ένα πολύ ενδιαφέρον ομαδικό άθλημα και καταβάλλουμε κάθε προσπάθεια να το αναδείξουμε. Όπως ο σημερινός αγώνας, να δώσουμε ευκαιρία στους αθλητές μας να αγωνιστούν με ομάδες με υψηλότερο επίπεδο. Δεν είναι εύκολο», τονίζει η Ιωάννα Καρυοφύλλη, Προέδρος της Εθνικής Αθλητικής Ομοσπονδίας Ατόμων με Αναπηρίες. Η Ομοσπονδία έχει τη στήριξη του Υφυπουργείου Αθλητισμού, αλλά αυτό πολλές φόρες δεν είναι αρκετό. «Σε αυτές τις δύσκολες εποχές, αν δεν υπάρχει ένας μεγάλος σημαντικός χορηγός, είναι αδύνατον οι αθλητικοί φορείς όπως εμείς να φέρουν εις πέρας το έργο τους», επισημαίνει.
«Μια μπάλα για όλους»
O πρόεδρος της διεθνούς ομοσπονδίας IBSA Ηλίας ΜάστοραςΕικόνα: Diogenis Dimitrakopoulos/DW
Τα παιδιά με οπτική αναπηρία δε μπορούν να δουν μια μπάλα, μπορούν όμως να την …ακούσουν. Χάρη στη πρωτοβουλία του Ηλία Μάστορα «Α ball for all», μια ειδική μπάλα, πιο ασφαλής για παιδιά με οπτική αναπηρία, που ζυγίζει 250 γραμμάρια, μπαίνει σε μια σχολική τσάντα ταξιδεύει σε όλο τον κόσμο. «Η μαγεία πίσω από αυτή μπάλα είναι ότι δεν πωλείται, αλλά δωρίζεται. Εδώ και πέντε χρόνια κουδουνίζει σε 213 χώρες και περιοχές σε όλον τον κόσμο», λέει ο Μάστορας, που προγραμματίζει σειρά βιωματικών δράσεων στο Euro της Γερμανίας, την επόμενη χρονιά. «Στόχος μου είναι αυτή η μπάλα να κουδουνίσει σε κάθε σπίτι και σχολείο, όπου φοιτά παιδί με οπτική αναπηρία», αναφέρει χαρακτηριστικά.
Κρίσιμες προκλήσεις για τον Άνθρωπο στο μέλλον. Συλλογιστική μιας συνθετικής αντίληψης για τα φύλα, συμβατής με την ελληνότροπη σκέψη και τις αρχές της.
Στην πρώτη ενότητα κάναμε μια λεπτομερή αναγνωστική «χαρτογράφηση» του βιβλίου του Θεόδωρου Ζιάκα για τα φύλα και τις τροπές τους. Στην δεύτερη ενότητα περιγράψαμε τις σύγχρονες επιστημονικές και κοινωνικές αντιλήψεις για τις σχέσεις των φύλων. Στην παρούσα τρίτη και τελευταία ενότητα παραθέτουμε τους προβληματισμούς μας για το «ζήτημα των φύλων», την εξέλιξή του στον βιολογικό-συνειδησιακό χρόνο, καθώς και μια ευρύτερη προσέγγιση στο θέμα, συμβατή με τις ελληνότροπες συνειδησιακές (ηθικές) αρχές της Ελευθερίας – Τόλμης – Μέτρου και τις αντίστοιχες συμπαντικές (φυσικές) αρχές της Οικονομίας – Μη επαναληπτικότητας – Ροής, όπως περιγράφονται στο βιβλίο «Με απλωτές ελληνότροπες» [1].
Ενότητα Γ’ – Σχέσεις μεταξύ των φύλων: προκλήσεις και εξελικτικές τροπές. Συλλογιστική μιας συνθετικής προσέγγισης συμβατής με την ελληνότροπη σκέψη
Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή. Όταν γεννιόμαστε, η ταυτότητά μας καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό έξωθέν μας, αφού τίποτα από όσα μας χαρακτηρίζουν ή μας διαμορφώνουν ως άτομα δεν έχουμε επιλέξει εμείς. Καθώς μεγαλώνουμε, η δυνατότητα επιλογών μας αυξάνεται, με αποτέλεσμα η ταυτότητά μας να προκύπτει ως μια κυματική συνάρτηση μεταξύ εσωτερικών και εξωτερικών παραγόντων, δηλαδή από ένα κυματισμό (μια δομημένη χωροχρονική αλληλεπίδραση) μεταξύ των πεδίων του «εγώ» και του «μη εγώ». Μέσα από αυτή την εμπειρία σχηματίζουμε σταδιακά την εικόνα της ταυτότητάς μας, δηλαδή χτίζουμε το συνειδησιακό αποτύπωμα του ειδώλου μας. Σε αυτή, ας πούμε την «πρώτη φάση» της πορείας μας προς την αναζήτηση της ταυτότητάς μας («ποιος / ποια είμαι;»), έχουμε αποκτήσει μια αρκετά συγκροτημένη ιδέα για τους εαυτούς μας, τόσο ως προς το τί μας ενδιαφέρει αλλά και τον τρόπο με τον οποίο επιθυμούμε να πορευτούμε στη ζωή μας. Έχουμε αποφασίσει ποιες συμπεριφορές και τρόποι σκέψης δεν είναι συμβατές με τις αρχές μας και είμαστε διατεθειμένοι να κάνουμε τις επιλογές μας και να πορευτούμε ανάλογα. Η επόμενη φάση, η δεύτερη, αρχίζει με την παραδοχή ότι η ψυχική-συναισθηματική ωρίμανσή μας προϋποθέτει την υπέρβαση του εγώ, με την έννοια ότι νόημα ύπαρξης και ζωής, σε μεγάλο βαθμό, δίνεται από την ερωτική σχέση που έχουμε με κάποιο άλλο πρόσωπο της επιλογής μας. Έτσι, στην δεύτερη φάση, έχουμε περάσει από το οργανωμένο «εγώ» στο εξίσου οργανωμένο –και κατ’ επιλογήν– «εμείς». Η σχέση εδώ είναι ερωτική διότι ακριβώς βλέπουμε το νόημα πχ. της ευτυχίας μας να περνάει μέσα από ένα άλλο πρόσωπο και όχι από τον εαυτό μας. Με άλλα λόγια, επιλέγουμε να μην ελέγχουμε πια ατομικά την ευτυχία μας, για να αποκτήσουμε πρόσβαση σε μια κοινή συνειδησιακή αλήθεια που είναι πιο διευρυμένη και ανώτερη ακόμα και από την καλύτερη ατομική εκδοχή της.
Πολλοί θεωρούν ότι το «παιγνίδι» τελειώνει εδώ, ότι δηλαδή το σύμπαν, κατά κάποιο τρόπο, εκπληρώνει την αποστολή του στην αμοιβαία ερωτική ευτυχία μιας ερωτικής σχέσης. Δεν συμβαίνει όμως κάτι τέτοιο, μιακαι η δεύτερη φάση είναι απλά μια προετοιμασία για την επόμενη, πολύ πιο απαιτητική, τρίτη φάση. Στην φάση αυτή, το ερωτευμένο ζευγάρι αποφασίζει να κάνει ένα παιδί. Εδώ, τον λόγο αναλαμβάνουν οι θεμελιώδεις συμπαντικές διαδικασίες, τόσο οι φυσικές όσο και οι συνειδησιακές ανάλογές τους –της οικονομίας (με την έννοια της ελευθερίας δόμησης «γενετικής πληροφορίας»), της μη επαναληπτικότητας (τόλμης) και της ροής (μέτρου) [1]. Για παράδειγμα, όσο και να προσπαθήσουν οι γονείς να προεπιλέξουν τα χαρακτηριστικά του παιδιού τους, η φύση πάντα θα έχει ένα ρόλο «μπαλαντέρ», με την έννοια ότι το τελικό αποτέλεσμα δεν είναι δυνατό να είναι προκαθορισμένο (πλήρως προβλέψιμο εκ των προτέρων). Με την γέννηση ενός παιδιού, οι γονείς διευρύνουν το «εμείς οι δύο» της δεύτερης φάσης στο «εμείς οι τρείς» της τρίτης φάσης, το οποίο όμως είναι ποιοτικά διαφορετικό, μια και κανείς δεν έχει επιλέξει κανένα μεταξύ γονιών και παιδιού, εκτός φυσικά από την γονική απόφαση να το φέρουν στον κόσμο.
Παρενθετικά αναφέρουμε εδώ ότι αυτή την απρόβλεπτη –σωστότερα: μη προβλέψιμη– επίδραση της φύσης είχε συλλάβει πρώτος ο Ηράκλειτος («Αἰὼν παῖς ἐστι παίζων, πεσσεύων / παιδὸς ἡ βασιληίη», απόσπ. 52). Πολύ αργότερα, ο Αϊνστάιν αρνήθηκε ότι ο «Θεός παίζει ζάρια» για να διαψευστεί από την σύγχρονη Κβαντική Φυσική, με τον Stephen Hawking να δηλώνει:“All the evidence points to him [God] being an inveterate gambler, who throws the dice on every possible occasion”, κάτι που ουσιαστικά επιβεβαιώνει το πόρισμα ότι «ζάρια του θεού» είμαστε και εμείς οι ίδιοι [3].
Διακινδυνεύουμε μια παρατήρηση εδώ, σχετική με τα παραπάνω. Η κοινωνία, γενικά μιλώντας, θεωρεί απόλυτα φυσιολογικό το θέαμα ενός ετεροφυλόφιλου ζευγαριού ερωτευμένων νέων να φιλιέται πχ. σε ένα παγκάκι. Όμως, η ανεκτικότητα αυτή εξανεμίζεται αν το ζευγάρι που φιλιέται ερωτικά είναι ομοφυλόφιλο. Η ριζική αιτία για την διαφορετική αυτή αντιμετώπιση δεν αποτελεί απαραίτητα «αδικία κατά των φύλων» αλλά έμμεση αναγνώριση αυτού που αναφέραμε παραπάνω: ότι στην πρώτη περίπτωση, από τον ωραίο νεανικό ετεροφυλοφιλικό έρωτα μπορεί κάλλιστα να γεννηθεί ένα (εξίσου ωραίο) παιδί, ενώ από την δεύτερη όχι. Στην πρώτη περίπτωση, αντιλαμβανόμαστε –εν δυνάμει πάντα–ότι «ο Θεός παίζει ζάρια» ενώ στην δεύτερη όχι, με την έννοια (και στις δύο περιπτώσεις) της δυνατότητας (ή όχι) μετάβασης από το δεύτερο στο τρίτο στάδιο, μέσω της γέννησης ενός παιδιού με την φυσική διαδικασία αναπαραγωγής. Αν και, στο απώτερο μέλλον, η σύγκλιση τεχνολογίας, βιολογίας και γενετικής μπορεί κάλλιστα να ανατρέψει αυτά τα δεδομένα άρα και τις κοινωνικές οπτικές τους.
Επανερχόμαστε, σημειώνοντας ότι στη φάση αυτή η ευτυχία των δύο γονέων περνάει –στον μεγαλύτερο βαθμό– όχι πια από τον έναν στον άλλο, αλλά μέσα από το ίδιο το παιδί. Όσα βιβλία και να διαβάσει κανείς, δεν τον προετοιμάζουν για αυτή την εμπειρία, το «βίαιο» (με την καλή έννοια) πέρασμα του νοήματος ύπαρξης και ζωής από τον κατ’ επιλογή ερωτικό σύντροφο σε ένα άλλο –μη επιλογής τους– ανθρώπινο πλάσμα. Η φύση παίρνει την σχέση μεταξύ των ερωτικών συντρόφων, την «τεντώνει» συνειδησιακά, φορτίζοντάς την ώστε να επιτύχει ένα γενετικό «άλμα ενάντια στην φθορά». Συχνά από την φόρτιση αυτή, το συνειδησιακό τέντωμα δηλαδή της γονικής σχέσης, οι γονείς γνωρίζουν άγνωστες πτυχές ο ένας του άλλου, πτυχές για τις οποίες δεν θα ήταν δυνατόν να έχουν γνώση εκ των προτέρων. Αυτές οι «αναπόφευκτες αποκαλύψεις» μπορεί να έχουν θετικές ή αρνητικές επιπτώσεις στη σχέση και στην οικογένεια. Το παιδί δεν είναι ούτε ίδιο με τον πατέρα, ούτε με την μητέρα, ούτε με οποιονδήποτε άλλο άνθρωπο. Η διάρκεια της τρίτης φάσης είναι τέτοια όπου ο γονείς αποκτούν την συνειδησιακή ευρύτητα και ευχέρεια να «βλέπουν» τους εαυτούς τους σε άλλα πρόσωπα με τα οποία δεν συνδέονται γενετικά. Με αυτή την έννοια, το παιδί είναι μια προετοιμασία για την επόμενη φάση, την πιο δύσκολη από όλες τις προηγούμενες.
Οι δοκιμασμένοι και συνειδησιακά ώριμοι γονείς, αφού το παιδί τους έχει πια μεγαλώσει, αντιλαμβάνονται ότι με τον ίδιο τρόπο θα μπορούσαν να νοιαστούν για άλλα παιδιά ή κάποιον συνάνθρωπό τους. Στη φάση αυτή, η συνείδηση αναζητάει το μέγιστο εύρος της, καθώς ανοίγεται διάπλατα στο πεδίο της ίδιας της ανθρώπινης φύσης. Επειδή η τέταρτη φάση συμπίπτει και με τη σοφία της εμπειρίας που χαρίζει ο χρόνος, προσφέρεται περισσότερο από τις προηγούμενες για τις αγαθές εκείνες προθέσεις και πράξεις στην ζωή μας που ωφελούν πολύ πολλούς, όχι μόνο τα πρόσωπα του στενού οικογενειακού μας κύκλου. Η τέταρτη φάση μάς είναι γνώριμη και ως κοινός προορισμός των μεγάλων θρησκειών («αγαπάτε αλλήλους»).
Συνοψίζοντας τα παραπάνω, ας κρατήσουμε ότι την φύση δεν την ενδιαφέρει η ευτυχία μας ή η ευόδωση ή όχι των όποιων συναισθηματικών ή ερωτικών μας επιθυμιών (όσο και αν όλοι έχουμε υποπέσει στο σφάλμα ναπιστέψουμε το αντίθετο, ιδιαίτερα όταν είμαστε νέοι και ερωτευμένοι). Η πορεία από την πρώτη στην τέταρτη φάση είναι μια κλιμακωτή άνοδος, μια σταδιακή διεύρυνση του «εγώ» σε ένα όλο και ποιο πλατύ «εμείς», μέχρι εκεί που αντέχει η συνείδηση του καθενός μας. Η τέταρτη φάση παραμένει «ανοιχτή» συνειδησιακά, δεν την διαδέχεται κάποια άλλη.
Ο Θ. Ζιάκας –αν και ορμώμενος από διαφορετική αφετηρία– συγκλίνει με όσα προαναφέραμε, περιγράφοντάς τα μάλιστα με τρόπο αριστοτεχνικό ([2], σελ. 173-189, 307, καθώς και σχετικές αναφορές στην ενότητα Α΄). Αυτή η –όντως απρόσμενη– σύγκλιση δεν μπορεί παρά να είναι αποτέλεσμα των κοινών «δυνάμεων βάθους», με την έννοια ότι από ένα σημείο και πέρα οι αναλυτικοί τρόποι που, ενώ σέβονται τα φαινόμενα, αναζητούν συστηματικά καθολικές ερμηνείες, συγκλίνουν αναγκαστικά μεταξύ τους περισσότερο από ότι αποκλίνουν.
Μπορούμε τώρα να εξετάσουμε με ποιους τρόπους οι μη ετεροφυλικές σχέσεις οδηγούν (ή όχι) και πώς σε αυτή την σταδιακή διεύρυνση του «εγώ» για να φτάσει στο «εμείς». Το ενδιαφέρον σημείο εδώ είναι ότι, ανεξάρτητα από την απάντηση που επιλέγουμε να δώσουμε στο ερώτημα αυτό, η φύση δεν εστιάζει ούτε στα «ατομικά μας δικαιώματα» ούτε της καίγεται καρφί αν μαίνεται ο «πόλεμος των φύλων» ή όχι. Η φύση εστιάζει αλλού διότι την ενδιαφέρει το γενετικό άλμα που αντισταθμίζει την αύξηση της εντροπίας. Δεν είναι τυχαίο πχ. ότι στα ετερόφυλα ζευγάρια δεν νοείται οι γονείς να προέρχονται από την ίδια οικογένεια. Και εδώ η φύση απαιτεί τόλμη: η σχέση οφείλει να ξεπεράσει τα στεγανά της οικογένειας για να αποφευχθεί η αιμομιξία (incest) και να είναι το παιδί υγιές [4]. Είναι κάτι που δεν συνέβαινε πάντα και παντού. Υπάρχουν πρόσφατες μελέτες κατά τις οποίες η επιμειξία και η αιμομιξία διαμόρφωσαν το προϊστορικό Αιγαίο [5]. Βλέπουμε ότι η φύση θέτει δομικές παραμέτρους για να εξασφαλιστεί το βέλτιστο «γενετικό άλμα» ενάντια στην φθορά. Τα φύλα και οι σχέσεις τους είναι απλά τα μέσα για να επιτευχθεί ο απώτερος σκοπός.
Η σταδιακή διαδικασία «διάνοιξης εύρους» της ανθρώπινης συνείδησης που περιγράψαμε παραπάνω, μπορεί να γίνει με μεθοδευμένο και συστηματικό τρόπο αντί να αφήνεται στην τύχη. Προς τούτο βοηθούν οι ιδέες που παρουσιάζω στο βιβλίο μου [1] και ειδικότερα, στα κεφάλαια για τις ενεργειακές ροές και τα συνειδησιακά μαγνητικά πεδία ([1], σελ. 404-427) και την αρχιτεκτονική ονείρων ([1], σελ. 428-436).
Ο βαθύτερος λόγος που όλα αυτά σχετίζονται στενά μεταξύ τους είναι ότι η ανθρώπινη συνείδηση περνάει σταδιακά από «αφετηριακά» πεδία σε πεδία «προορισμών». Με άλλα λόγια, η συνείδηση που αδυνατεί να γίνει αφετηρία και προορισμός, αρχικά για την ίδια και κατόπιν για άλλες συνειδήσεις, παραμένει ανάπηρη και ανήμπορη να πραγματώσει το «βιωματικό άλμα» που περιγράψαμε παραπάνω.Είναι μια αναπηρία που στην ρίζα της δεν θεραπεύεται, όσα ατομικά ή άλλα δικαιώματα κι αν έχουμε στην διάθεσή μας, διότι οι δυνάμεις που μας χαρίζουν την πρόσβαση στα πεδία αυτά είναι καθαρά αυθυπερβατικές, δηλαδή υπερβαίνουν το άτομο σε οποιαδήποτε εκλεπτυσμένη ή εξελιγμένη έκφανσή του. Στο βαθμό που τα «ατομικά δικαιώματα» κάνουν ευκολότερο τον εγκλωβισμό στο άτομό μας, δεν βοηθούν αλλά δυσκολεύουν τη μετάβαση αυτή, παγιδεύοντας ταυτόχρονα και την συνειδησιακά μετασχηματιστική δύναμη που εμπεριέχει.
Δεν είναι τυχαίο ότι η δομική μη-επαναληπτικότητα στο σύμπαν αντιστοιχεί στην συνειδησιακή τόλμη [1]. Διότι απαιτεί τόλμη να αντικρύσεις τον εαυτό σου και –ό,τι κι αν δεις στον συνειδησιακό σου καθρέφτη– να πεισθείς ότι δεν αρκείς για να βρεις νόημα ύπαρξης και ζωής. Από το σημείο αυτό και πέρα έχεις μετασχηματιστεί διότι ζεις τη ζωή σου αναζητώντας τρόπους (πώς) και λόγους (γιατί) να υπερβείς το εγώ σου, να ρισκάρεις πιο πολλά και πιο σημαντικά εκτός του, στο αχαρτογράφητο –και μη ελεγχόμενο από εσένα– πεδίο του «μη εγώ». Είναι ένα νησιωτικό ελληνότροπο άνοιγμα, από την περιοριστική σιγουριά της ξηράς («εγώ») στην ανοιχτή αβεβαιότητα της θάλασσας («μη εγώ»).
Στο όχι πολύ απώτερο μέλλον, οι ραγδαίες εξελίξεις στα πεδία της γενετικής και της τεχνολογίας θα επηρεάσουν και θα αλλάξουν ακόμα και τις πιο θεμελιώδεις παραμέτρους της ανθρώπινης ζωής όπως εμείς την γνωρίζουμε. Αν και δύσκολα μπορεί να κάνει κάποιος ακριβείς προβλέψεις, η ακάθεκτη πορεία προς μια όλο και μεγαλύτερη διαχειριστική αποτελεσματικότητα –άρα και μεγαλύτερη δυνατότητα δομικού και παραμετρικού ελέγχου σχεδόν όλων των βιολογικών διαδικασιών– δεν αφήνει περιθώρια για αμφισβήτηση. Στο μέλλον θα επηρεαστούν οι τρόποι με τους οποίους οι άνθρωποι θέτουν προτεραιότητες, λαμβάνουν αποφάσεις, δομούν σχέσεις μεταξύ τους και γενικότερα ζουν τη ζωή τους.
Από τη σύγκλιση αυτή, τα τελευταία χρόνια έχουν δημιουργηθεί ασύλληπτες νέες δυνατότητες, ικανές να επηρεάσουν την εξέλιξη του ανθρώπινου είδους. Ενδεικτικά αναφέρουμε την μέθοδο CRISPR με την οποία ανοίγει η δυνατότητα για την επέμβαση και διόρθωση «λαθών» στο ανθρώπινο –και όχι μόνο– DNA. Στην ουσία, το DNA κάθε είδους, συμπεριλαμβανομένου και του ανθρώπου, γίνεται ένα απλό «κείμενο» (text), το οποίο μπορεί κάποιος να «επιμεληθεί» (edit) μέσω της μεθόδου CRISPR και CRISPR-Cas9, όπως ακριβώς κάνουμε όταν γράφουμε, σβήνουμε, αποκόβουμε και επικολλούμε ένα κείμενο στον υπολογιστή μας [6].
Οι δυνατότητες είναι σημαντικές και πρωτοφανείς, με αποτέλεσμα να έχει ήδη δημιουργηθεί ένα νέο ερευνητικό πεδίο «γονιδιακής επεξεργασίας» (gene editing). Ενώ η έρευνα στην τεχνολογία επεξεργασίας γονιδίων είναι ενεργή από τη δεκαετία του 1990, οι πρόσφατες εξελίξεις στην ευκολία χρήσης του CRISPR έχουν πυροδοτήσει σημαντικό ενθουσιασμό στη βιοϊατρική κοινότητα. Η επεξεργασία γονιδίων μέσω της μεθόδου CRISPR έχει τη δυνατότητα να διαμορφώσει το θεραπευτικό τοπίο των γενετικά καθορισμένων ασθενειών, όπως η β-θαλασσαιμία (β-thalassemia) και η δρεπανοκυτταρική αναιμία (sickle cell disease). Τα επόμενα χρόνια, η ανάπτυξη της τεχνολογίας CRISPR θα αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τις μονογονιδιακές και πολυγονιδιακές ασθένειες. Ενώ συνεχίζουν να υπάρχουν ανησυχίες σχετικά με την ασφάλεια και τη χορήγηση του CRISPR, οι ερευνητές εξακολουθούν να επιδιώκουν να κατανοήσουν καλύτερα την επίδρασή του στην ικανότητα του σώματος να αναγνωρίζει και να επισκευάζει το κατεστραμμένο DNA. Ως αποτέλεσμα, οι εφαρμογές για εξατομικευμένη ιατρική στο μέλλον θα είναι σημαντικές και εκτεταμένες [7].
Εύλογα εδώ ίσως αναρωτηθεί ο αναγνώστης, πώς σχετίζεται η μέθοδος CRISPR με τις σχέσεις των φύλων, πέρα πχ. από την μελλοντική θεραπεία γενετικών ασθενειών; Η πλήρης απάντηση θα δοθεί από το μέλλον σταδιακά. Η τεχνολογία CRISPR είναι απλά ένα σημείο (data point) σε μια ιλιγγιώδη πορεία προς την Δαρβινική «αυτο-εξέλιξη» του ανθρώπου, με την έννοια ότι ο άνθρωπος (και όχι κάποιες φυσικές συνθήκες ή δυνάμεις) θα δημιουργεί τις προϋποθέσεις της βιολογικής εξέλιξής του στο χρόνο. Αν και η πορεία αυτή δεν είναι προβλέψιμη εκ των προτέρων, τα βασικά χαρακτηριστικά της είναι αναμφισβήτητα: ο άνθρωπος θα στηρίζεται όλο και λιγότερο σε βιολογικές διαδικασίες οι οποίες υπόκεινται στον έλεγχο της φύσης και περισσότερο σε διαδικασίες που ελέγχονται δομικά (structurally) και παραμετρικά (parametrically) από τον ίδιο τον άνθρωπο. Μια από αυτές τις διαδικασίες που θα επηρεαστούν σίγουρα θα είναι και η αναπαραγωγική.
Στο μέλλον, ο άνθρωπος θα αναγκαστεί να αντιμετωπίσει τους περιορισμούς (constraints / limitations), τις ασυμμετρίες και αναποτελεσματικότητες (inefficiencies) που είναι άρρηκτα συνδεδεμένες με την συμβατική διαδικασία αναπαραγωγής. Αυτές καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα, από γενετικές ασθένειες στο έμβρυο μέχρι το γεγονός ότι το σώμα και η ζωή της γυναίκας φέρουν το φορτίο που απαιτεί μια εννεάμηνη εγκυμοσύνη. Δεν είναι τυχαίο ότι ακόμα και η ίση μεταχείριση ανδρών-γυναικών στους χώρους εργασίας σκοντάφτει στην αντίληψη ότι η εγκυμοσύνη μειώνει την παραγωγικότητα της γυναίκας. Επιπρόσθετα, το «παράθυρο γονιμότητας» για τις γυναίκες είναι πολύ μικρότερο από αυτό των αντρών. Η γυναικεία γονιμότητα μειώνεται σημαντικά μετά τα 35, ενώ αντίθετα η γονιμότητα των ανδρών δεν υπόκειται σε σοβαρούς ηλικιακούς περιορισμούς. Για μια γυναίκα, η επιλογή μεταξύ καριέρας και οικογένειας είναι μια πολύ πιο δύσκολη απόφαση από ότι για έναν άνδρα.
Εδώ πρέπει να σημειώσουμε ότι η τεχνολογία δεν λύνει πάντα στη ρίζα τους τα προβλήματα. Συνήθως δημιουργεί τις προϋποθέσεις για να διαχειριστούμε καλύτερα τις επιπτώσεις τους. Πάρτε για παράδειγμα το κυκλοφοριακό. Παλιότερα ήταν πλήρες χάσιμο χρόνου. Σε λίγα χρόνια η μεταφορά στις πόλεις θα γίνεται με αυτο-οδηγούμενα οχήματα, πλήρως διασυνδεδεμένα, όπου οι επιβάτες θα μπορούν να κάνουν ένα σωρό άλλα, πιο ευχάριστα και παραγωγικά, πράγματα, χωρίς να αφιερώνουν προσοχή στην οδήγηση ή την κυκλοφορία. Το κυκλοφοριακό θα συνεχίσει μεν να υπάρχει αλλά δεν θα μας επηρεάζει διότι θα έχουμε την δυνατότητα να διαχειριστούμε τις επιπτώσεις του. Με την ίδια λογική, η σύγκλιση για την οποία μιλήσαμε παραπάνω δεν θα λύσει απαραίτητα το πρόβλημα των φύλων και των σχέσεών τους, αλλά θα επιτρέψει την διαχείριση διαδικασιών που θεωρούνται περιοριστικές και άρα αναποτελεσματικές. Μια από αυτές είναι ότι τα παιδιά γεννιούνται αποκλειστικά από την σεξουαλική σχέση άνδρα-γυναίκας, η οποία άλλωστε αποτελεί –σωστότερα: αποτελούσε– και την μοναδική «φυσική οδό» αναπαραγωγής. Αυτό ήδη όμως αρχίζει να αλλάζει: η επιστήμη της εμβρυολογίας προσφέρει δυνατότητες σε ομοφυλόφιλα ή ετεροφυλόφιλα ζευγάρια να κάνουν παιδιά με χρήση εξωσωματικής γονιμοποίησης, παρένθετης μητέρας ή ανώνυμου δωρητή σπέρματος. Στο μέλλον θα υπάρξουν και άλλοι εναλλακτικοί τρόποι αναπαραγωγής, ώσπου να φτάσουμε στο σημείο να πραγματοποιούνται ελάχιστες γεννήσεις πια με τον «παλιό τρόπο αναπαραγωγής».
Σταδιακά λοιπόν, μειώνεται εξελικτικά η χρησιμότητα (utility) του «παλιού οργανικού αναπαραγωγικού μοντέλου» με όλα όσα η μείωση αυτή συνεπάγεται. Στο απώτερο μέλλον, τα δύο φύλα και οι παραλλαγές τους (οι οποίες υπήρχαν ανέκαθεν όπως αναφέραμε και παραπάνω) θα έχουν λιγότερες διαφορές –άρα περισσότερες ομοιότητες– μεταξύ τους. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι αλλάζει κάτι στην ανάλυση που κάναμε παραπάνω για τα τέσσερα στάδια συνειδησιακής διεύρυνσης. Στο μέλλον θα δοθούν στα ομοφυλόφιλα ζευγάρια ή ακόμα και σε ανύπαντρα άτομα ακόμα περισσότερες επιλογές για να γίνουν γονείς. Όμως, ενώ σήμερα η μετάβαση από το δεύτερο στο τρίτο (και κατά συνέπεια στο τέταρτο) στάδιο σχεδόν πάντα προϋποθέτει ετερόφυλους γονείς, στο μέλλον αυτή η μακροχρόνια οργανική σύμβαση θα διαταραχτεί. Ως αποτέλεσμα αυτής της διαταραχής, η πρόσβαση στο τρίτο και τέταρτο στάδιο θα διευρυνθεί, κάτι που θα θεωρηθεί σημαντική επιτυχία στο πεδίο των μελλοντικών ατομικών δικαιωμάτων του ανθρώπου.
Στην μελλοντική αυτή κοινωνία μεγαλύτερη σημασία θα έχουν οι τρόποι συμπεριφοράς και όχι τα φυλετικά στερεότυπα ή οι μεταξύ τους σχέσεις. Όπως και σήμερα υπάρχουν γονείς που λατρεύουν τα παιδιά τους και θυσιάζονται για αυτά, έτσι και στο μέλλον αυτές οι συμπεριφορές θα διαχωριστούν μεν από τα φυλετικά στερεότυπα του παρελθόντος, θα συνεχίσουν όμως να υπάρχουν για να διαμορφώνουν τον χαρακτήρα των παιδιών που θα γίνουν άλλωστε και αυτά κάποτε γονείς, σε μια κοινωνία όπου τα «φύλα» ήταν χαρακτηριστικά ενός μακρινού, «οργανικά ασύμμετρου» παρελθόντος.
Στα παραπάνω πρέπει να προσθέσουμε την αναπόφευκτη σύγκλιση στο μέλλον της οργανικής φύσης του ανθρώπου με την τεχνολογία, είτε αυτή επιτρέπει την παράλληλη βίωση μιας «επαυξημένης πραγματικότητας» είτε οδηγεί σε μια στενότερη σχέση μεταξύ σωματικών/εγκεφαλικών λειτουργιών και ηλεκτρονικής τεχνολογίας, πχ. έξυπνων αισθητήρων ή τεχνητής νοημοσύνης. Ήδη τα «έξυπνα τηλέφωνα» έχουν γίνει τόσο απαραίτητα στην καθημερινότητά μας, που και μόνο η ιδέα να χάσουμε ξαφνικά το τηλέφωνό του μας προκαλεί πανικό (ιδιαίτερα στους νεότερους). Στο όχι και τόσο μακρινό μέλλον, η αμιγής οργανικότητα της φύσης του ανθρώπου θα «εμπλουτιστεί» για να βελτιωθούν αδυναμίες που θα θεωρούνται ως αναποτελεσματικές. Παραδείγματα: η απώλεια πολύτιμων γνώσεων που συνοδεύει έναν ανθρώπινο θάνατο ή η μεγάλη δαπάνη σε χρόνο και χρήμα για την εκμάθηση βασικών γνώσεων και δεξιοτήτων θα αποτελέσουν μελλοντικούς στόχους για ανάπτυξη λύσεων αυξημένης αποτελεσματικότητας, κάτι που μπορεί να γίνει με νευρωνικές διεπαφές εγκεφάλου-υπολογιστή (mind-machine interface). Αυτό θα μεταφέρει τα σημερινά έξυπνα τηλέφωνα πολύ πιο «κοντά» στον εγκέφαλό μας, από όπου μπορούν να μας οδηγήσουν σε άλματα αποτελεσματικότητας, μια και δεν θα απαιτούνται συνεχείς ταυτοποιήσεις/ υπαγορεύσεις ή διορθώσεις τυπογραφικών λαθών σε όλο και βασανιστικά μικρότερα πληκτρολόγια. Κλειδί για όλα αυτά είναι η σύμμετρη ανάπτυξη στα πεδία της τεχνητής νοημοσύνης, της μικροηλεκτρονικής αλλά και των κβαντικών υπολογιστών, τα οποία θα ξεκλειδώσουν τεράστια πεδία επίλυσης περίπλοκων προβλημάτων σε πραγματικό χρόνο [8]-[11]. Από το σημείο αυτό και πέρα, κάθε απόπειρα αποσύνδεσης της οργανικής νοημοσύνης του ανθρώπου από το λογισμικό «εμπλουτισμού» της θα είναι απλά αυτοκτονική. Όταν αυτά πια καθιερωθούν, η αναζήτηση βελτίωσης της αποτελεσματικότητας είναι φυσικό να φτάσει και στην «ρίζα του προβλήματος» που δεν είναι άλλη από την συμβατική διαδικασία αναπαραγωγής του ανθρώπου. Αυτό προφανώς θα επηρεάσει και τα φύλα, αν και μέχρι τότε η ιδέα του «φύλου» θα θεωρείται ήδη παρωχημένη, στερούμενη δηλαδή «ζωτικής πληροφορίας».
Είναι πολύ δύσκολο για εμάς να διακρίνουμε πώς ακριβώς θα πραγματοποιηθούν όλα αυτά. Για τον ίδιο λόγο, θα ήταν εξίσου δύσκολο για έναν αρχαίο Αθηναίο να φανταστεί ότι στη εποχή μας θα έχουμε μια «πλαστική ταυτότητα» χωρίς την οποία δεν θα μπορούμε να λειτουργήσουμε ως πολίτες ή ένα «έξυπνο τηλέφωνο» χωρίς το οποίο δεν μπορούμε καν να διαχειριστούμε την ίδια την καθημερινότητά μας.
Όμως αυτά δεν είναι ούτε επαναστατικά πράγματα, ούτε καινούργια. Από όταν εμφανίστηκε στην γη, ο άνθρωπος συνεχώς προσαρμόζεται στο περιβάλλον του αλλά και προσαρμόζει το περιβάλλον του στις επιλογές του. Η ενέργεια που παράγεται από αυτή την «κυματική κίνηση», ενώ είναι αδύνατον να προβλεφθεί λεπτομερώς, γνωρίζουμε ότι τείνει μαθηματικά προς μια ολοένα αυξανόμενη αποτελεσματικότητα καθώς και μεγαλύτερο έλεγχο των φυσικών φαινομένων που επηρεάζουν τη ζωή του. Η σύγκλιση εγκεφάλου (mind) και μηχανής (machine) και γενικότερα οργανικής φύσης και τεχνολογίας είναι απλά η επόμενη φάση σε αυτή την αδιάλειπτη εξελικτική πορεία του ανθρώπινου είδους.
Η πορεία σύγκλισης ανθρώπου και μηχανής που περιγράψαμε παραπάνω δεν θα είναι άμοιρη σοβαρών υπαρξιακών διλλημάτων. Τα πιο βασικά: τί ακριβώς συνιστά ανθρώπινη συνείδησηκαι ανθρώπινη φύση; Μέχρι ποιο σημείο η μηχανή συγκλίνει μεν αλλά δεν κυριαρχεί στην φύση του ανθρώπου; Το ερώτημα δεν είναι θεωρητικό αλλά πρακτικότατο: πέρα από ένα σημείο σύγκλισης, ο άνθρωπος θα κινδυνέψει να μετασχηματιστεί από δημιούργημα σε κατασκεύασμα, με όλα όσα κάτι τέτοιο συνεπάγεται, όχι μόνο για την ύπαρξή του αλλά και για την ιδέα που ο ίδιος έχει για αυτήν.
Θα έχει μεν «απομαγεύσει» ακόμα και την αβεβαιότητα–αναποτελεσματικότητα που χαρακτηρίζει την συμβατική διαδικασία της αναπαραγωγής αλλά με τίμημα την αποξένωσή του από τις θεμελιώδεις αρχές του σύμπαντος. Η πιθανή μελλοντική «μετάπτωση» του ανθρώπου από δημιούργημα σε κατασκεύασμα θα του στερήσει αυτόματα και την πρόσβαση στον θάνατο –με την έννοια του ολικού, μη προβλέψιμου, ανεπίστροφου οργανικού αφανισμού του– άρα και τον ίδιο τον λώρο που ανάγει το συντομότατο διάστημα μιας ανθρώπινης ζωής σε μια μικρογραφία της ζωής του ίδιου του σύμπαντος [1, σελ. 275-276, 433-436].
Η αρχή της «μη επαναληπτικότητας» αναγκάζει το σύμπαν να παίρνει συνεχώς –απρόβλεπτα εκ των προτέρων– ρίσκα, αρνούμενο πεισματικά να προβλεφθεί με βεβαιότητα «εκ των έσω» και κατά δεύτερο, η αρχές της οικονομίας και της ροής εξασφαλίζουν ότι η συμπαντική φθορά (εντροπία), δηλαδή η πορεία προς μια «ενεργειακή δημοκρατία» στον συμπαντικό χώρο (θερμοδυναμικός θάνατος) είναι μια πορεία αδιάλειπτη και αναπόφευκτη. Παρόλα αυτά θα διακινδυνεύσουμε την πρόβλεψη ότι η μελλοντική λύση θα προκύψει μάλλον συνθετικά, δηλαδή μέσα από την αρμονική σύνθεση των επιμέρους προσεγγίσεων και προβληματισμών σχετικά με τα φύλα και την εξελισσόμενη δυναμική των μεταξύ τους σχέσεων. Αυτή η λειτουργική σύνθεση λόγων είναι στην ουσία ο τρόπος που ανέκαθεν η ελληνική σκέψη προσέγγιζε την αλήθεια που διαθέτει αξιώσεις καθολικότητας στο χώρο (φυσικό και συνειδησιακό) και τον χρόνο (ατομικό και ιστορικό). Αναγκαία συνθήκη για αυτό είναι η έντιμη κατάθεση και ανταλλαγή απόψεων καθώς και ένας ειλικρινής διάλογος, όχι για να δικαιωθούν (ήνα δικαιολογηθούν επιλεκτικά) επιμέρους προσωπικές πεποιθήσεις αλλά για να προκύψει συνθετικά το νέο μέσα από το παλαιό. Σκοπός γραφής του κειμένου είναι να συμβάλει εποικοδομητικά σε μια ουσιαστική σύνθεση Λόγων.
Στην αντιμετώπιση των υπαρξιακών – οντολογικών προβλημάτων που αναπόφευκτα θα αντιμετωπίσει ο άνθρωπος του μέλλοντος δεν περισσεύει κανείς απολύτως, ανεξαρτήτως φύλου. Ίσως το σύμπαν, έχοντας ήδη υποψιαστεί την τραγικότητα της μοίρας του ανθρώπου, αναγκάζεται να παίρνει όλο και μεγαλύτερα ρίσκα, (αυτο)καταργώντας επιτυχημένα στερεότυπα εκατοντάδων αιώνων μέσα σε μερικές δεκαετίες. Αυτό και μόνο ας μας προβληματίσει, ώστε να κατανοήσουμε βαθύτερα το «τί», «πώς» και «γιατί» οι τρόποι των φύλων είναι αυτοί που είναι, να δούμε δηλαδή σε βάθος συνειδησιακό τις ειδοποιές ομοιότητες και διαφορές τους. Θα μπορέσουμε έτσι να προσεγγίσουμε εντιμότερα τα άλλα φύλα, όχι μόνο για να εμβαθύνουμε τις σχέσεις μας μαζί τους, αλλά για να μετασχηματιστούμε οι ίδιοι συνειδησιακά. Αν για παράδειγμα ένα άνδρας δενμπορεί να δει σε μια γυναίκα τόλμη ή γενναιότητα, ή μια γυναίκα σε έναν άνδρα να αναγνωρίσει ψυχική ευαισθησία, τόση που να εμπνέει αλληλοσεβασμό, δεν έχουμε τολμήσει να προβληματιστούμε αρκετά. Αν ένας πατέρας αδυνατεί να αντιληφθεί πώς μπορεί να είναι ταυτόχρονα στις σχέσεις του γενναίος και ευαίσθητος, τολμηρός και υποστηρικτικός, ή μια μητέρα να είναι αυστηρή και ταυτόχρονα γεμάτη αγάπη, υπομονή και έγνοια για το παιδί της, έχουμε να καλύψουμε πολύ δρόμο, όχι μόνο για να καταργήσουμε τα γνωστά στείρα στερεότυπα αλλά για να τα αντικαταστήσουμε με τρόπους και συμπεριφορές που μας οδηγούν σε μια αρμονικότερη σχέση με την ίδια την ανθρώπινη φύση μας. Με αυτό ως αφετηριακή αρχή, μπορούμε να προσεγγίσουμε εντιμότερα το μέλλον, για να συμβάλλουμε εποικοδομητικά στις προκλήσεις για την ταυτότητα της φύσης του ανθρώπου που –ιδιαίτερα οι νέοι– άνθρωποι θα κληθούν να αντιμετωπίσουν και να διαχειριστούν στο μέλλον.
Ίσως να μην είναι αργά για να ανακαλύψουμε τις βαθύτερες κινητήριες δυνάμεις πίσω από τις επιλογές της φύσης, στις ευγενείς ποιότητες και χαρακτηριστικούς τρόπους αντίληψης και συμπεριφοράς που τα φύλα όχι μόνο κάνουν δυνατές, αλλά ανάγουν σε πηγές δύναμης ζωής, ευτυχίας και νοήματος ύπαρξης για κάθε άνθρωπο ανεξαιρέτως. Από αυτή την γνώση, σε συνδυασμό με ψυχική δύναμη και εντιμότητα ίσως μπορέσουμε νασυνθέσουμε λύσεις με καθολικότερες αξιώσεις στο πεδίο της αλήθειας, διορθώνοντας λάθη, αντιστρέφοντας ιστορικές τάσεις και κοινωνικούς δείκτες δεκαετιών. Αλλιώς είμαστε, ως είδος πια, άξιοι (και ανάξιοι) της μοίρας μας.
Θα ήθελα να εκφράσω τις ειλικρινείς ευχαριστίες μου στην Dr. Μάργκαρετ Παπαδάκη, την Αριάννα Παπαδάκη και την Dr. Σούζαν Μακντόναλντ για τις πολύτιμες συμβουλές και παρατηρήσεις τους στην πορεία συγγραφής αυτού του κειμένου. Ευχαριστώ τον κ. Θ. Ζιάκα για τα ενθαρρυντικά του λόγια και για την εμπιστοσύνη του. Όταν υπάρχει μια «κατ’ αλήθειαν» σχέση μεταξύ προσώπων, η ασυμφωνία Λόγων δεν είναι παρά μιαγόνιμη αφορμή για να προκύψει συνθετικά μια νέα προσέγγιση που υπερβαίνει την όποια ασυμφωνία με τέτοιο τρόπο ώστε η πρόσβαση στην αλήθεια να αποκτά ισχυρότερες αξιώσεις καθολικότητας και αρμονίας από τις επιμέρους εκδοχές της, ακόμα και στις πιο εκλεπτυσμένες τους εκφάνσεις.
[6] CRISPR. Wikipedia. Η Αμερικανίδα ερευνήτρια Jennifer Doudna τιμήθηκε με το Nobel Χημείας 2020 για την πρωτοποριακή εργασία της πάνω στην μέθοδο CRIRPR-Cas9.
Κινήσεις αυτονόμησης από την ασφυκτική επικυριαρχία των ΗΠΑ οδηγούν στην ίδια κοίτη διαφορετικές επιδιώξεις
Το τελευταίο διάστημα πυκνώνουν οι εξελίξεις που δείχνουν τις ΗΠΑ υπό μια διπλή πίεση. Φυγόκεντρες κινήσεις στην περιφέρεια του συστήματος. Μια σειρά πολύ ανόμοιων χωρών, με διαφορετική θέση και μέγεθος στο παγκόσμιο σύστημα, με διαφορετικό μείγμα κινήτρων η καθεμιά τους, επιχειρούν να εξασφαλίσουν βαθμούς αυτονομίας-κυριαρχίας. Απέναντι σε μια Δύση που όλο και περισσότερο, προκειμένου να διατηρήσει τη συνοχή της ηγεμονίας της, είναι υποχρεωμένη να μην αφήνει περιθώρια αποκλίσεων (πολύ περισσότερο ενδιάμεσων θέσεων) ακόμα και σε οργανικούς της συμμάχους.
Από την άλλη μεριά: Μεγάλες ρηγματώσεις εντός Δύσης. Ανάμεσα σε ΗΠΑ και Ευρώπη με τους μεγάλους παίκτες της τελευταίας (Γερμανία, Γαλλία) να παρουσιάζουν το χαρακτηριστικό είδος των αντιδράσεων «από θέση υποτέλειας». Εκείνων των τύπων αντιδράσεων που όταν αρχίζουν να εμφανίζονται συχνότερα, δίνουν ενδείξεις ότι η επιβολή της ηγεμονικής δύναμης (στην περίπτωσή μας των ΗΠΑ) αρχίζει να παρουσιάζει σημαντικές διαλείψεις.
Στον αντίποδα σχηματίζεται ένα εντυπωσιακά ανομοιογενές σύνολο δυνάμεων που με κινητήρα του την Κίνα δείχνει να παρουσιάζει υπολογίσιμες δυνατότητες τραβήγματος χωρών στην σφαίρα επιρροής του και προβάλλει με επιταχυνόμενους ρυθμούς ως ανταγωνιστικός προς τη Δύση παγκόσμιος πόλος ισχύος. Είναι χαρακτηριστικό ότι στον δημόσιο λόγο τελευταία, κάνουν ορμητικά την εμφάνισή τους νέα προβλήματα και το αντίστοιχο λεξιλόγιο που τα περιγράφει –αποδυτικοποίηση, αποδολλαριοποίηση– και πως σοβαροί προβληματισμοί και «δεύτερες σκέψεις» για τη φορά που δείχνουν να έχουν πάρει οι εξελίξεις, περιλαμβάνουν και φωνές του πιο βαθέος αμερικανικού και δυτικού γενικότερα κατεστημένου. Αξίζει επομένως να δώσουμε ιδιαίτερη προσοχή στα ζητήματα αυτά.
Δύο προκαταρκτικές παρατηρήσεις είναι εδώ αναγκαίες. Πρώτα απ’ όλα, η σύγκρουση κοσμοκρατορικών δυνάμεων που οδήγησε στον πόλεμο περί την Ουκρανία, δείχνει να ξεπερνά τους αρχικούς σχεδιασμούς όλων των εμπλεκομένων και να δοκιμάζει τα όρια και τις εφεδρείες τους. Η κάθε αρχική επιτυχία (τόσο η επιβολή των ΗΠΑ στην Ευρώπη όσο και η ρωσική προσάρτηση εδαφών της Ουκρανίας) έχει φέρει μαζί της τους σπόρους μελλοντικών αδιέξοδων καταστάσεων. Η κάθε κίνηση και οι ανταπαντήσεις που αυτή προκαλεί, παράγει δύσκολα διαχειρίσιμες δευτερογενείς συνέπειες και η σύγκρουση δεν παύει να απλώνεται και να κλιμακώνεται. Από την άλλη μεριά, το υπάρχον σύστημα παγκοσμιοποίησης φαίνεται να είναι πολύ δύσκολα υπερβάσιμο. Ακόμα κι αν περιοριστούμε μόνο στην Ευρώπη: Την ώρα που οι ΗΠΑ πιέζουν για μια απομόνωση της Κίνας, οι γερμανικές και άλλες ευρωπαϊκές επενδύσεις στην Κίνα δε σταματάνε να αυξάνονται σε κρίσιμους κλάδους (χημική βομηχανία). Για τμήματα του ευρωπαϊκού βιομηχανικού κεφαλαίου η «εξοδος» προς Κίνα είναι όρος επιβίωσης. Οι πρόσφατες δηλώσεις Μακρόν («είμαστε σύμμαχοι των ΗΠΑ αλλά όχι υποτελείς»), της Ούρσουλα Φον Ντερ Λάιεν («η Κίνα είναι εταίρος και δεν υπάρχει προοπτική αποσύμπλεξης αλλά απομείωσης των κινδύνων της σχέσης μας») αλλά και της προέδρου της ΕΚΤ Κρ. Λαγκάρντ («πρέπει να αποφευχθεί μια ανεξέλεγκτη άνευ ορίων σύγκρουση με την Κίνα, προσυπογράφω ως προς αυτό τη θέση του Κίσινγκερ») δίνουν μηνύματα σε όχι και τόσο διπλωματική γλώσσα, για το πόσο προχωρημένοι είναι οι ενδοδυτικοί ανταγωνισμοί και τα επερχόμενα αδιέξοδα. Το πυκνότατο δίχτυ εμπορικών και κεφαλαιακών αλληλοσυνδέσεων – ροών που χαρακτηρίζει την «παγκοσμιοποίηση» δεν φαίνεται πως μπορεί να διαρραγεί χωρίς να προκληθούν κατακλυσμιαίες μεταπτώσεις που δεν θα άφηναν καμία πλευρά αλώβητη. Ακόμα και πολύ πριν να φτάσουν τα πράγματα σε μια άμεση πολεμική αναμέτρηση. Το τοπίο περιλαμβάνει τόσο τους συχνά αφανείς δεσμούς ανάμεσα σε κατά τα άλλα αντιπάλους / ανταγωνιστές όσο και τις γεωπολιτικές ισορροπίες μεγάλων χωρών που είναι υποχρεωμένες να στέκονται ανάμεσα στους δύο κόσμους (η Ινδία αν και είναι ίσως η πιό χαρακτηριστική περίπτωση δεν είναι καθόλου η μόνη)
Δείχνουν ενίσχυση οι τάσεις «αποδυτικοποίησης» -«αποδολλαριοποίησης»
Η στάση των ΗΠΑ απέναντι στη Ρωσία όπως διαμορφώθηκε μετά την έναρξη του πολέμου στην Ουκρανία έχει πυροδοτήσει μια περίπλοκη διαδικασία με στοιχεία «αποδυτικοποίησης»-«αποδολλαριοποίησης». Σε ένα πρώτο επίπεδο η κίνηση παγώματος των ρωσικών περιουσιακών στοιχείων στο παγκόσμιο τραπεζικό σύστημα που ελέγχουν οι ΗΠΑ, έχει δημιουργήσει μεγάλη κρίση εμπιστοσύνης. Έχει περάσει το μήνυμα προς πάσα κατεύθυνση ότι όποιος αντιδρά στα μαντρώματα που επιχειρούν οι ΗΠΑ, θα υφίσταται παρόμοιες κυρώσεις. Σε ένα δεύτερο επίπεδο, συναγερμό σήμανε ο αποκλεισμός της Ρωσίας από τα παγκόσμια συστήματα πληρωμών που τελούν και αυτά υπό τον έλεγχο των ΗΠΑ και της Δύσης. Κυρίως από το σύστημα διατραπεζικής χρηματοοικονομικής επικοινωνίας SWIFT. Οι συνέπειες είναι πολυεπίπεδες και σε συνδυασμό με τα εμπορικά εμπάργκο, αναστάτωσαν τις παγκόσμιες εμπορικές ανταλλαγές σε επάλληλους κύκλους. Οι αντιδράσεις δεν άργησαν. Ρωσία και Κίνα φάνηκαν να είναι «έτοιμες από καιρό» και ως προς αυτό οι αμερικανικές εκτιμήσεις δεν έδειξαν ιδιαίτερα ρεαλιστικές. Τα όσα επακολούθησαν παρουσιάζουν μια αξιοπρόσεκτη δυναμική. Υπήρξαν ισχυρές ωθήσεις προς αναπροσανατολισμό των διακρατικών εμπορικών σχέσεων μιας σειράς κρίσιμων χωρών-κόμβων του διεθνούς συστήματος που διακινούν στρατηγικά εμπορεύματα. Εδώ οι ενεργειακές ανάγκες και οι υδρογονάνθρακες πρωταγωνιστούν και έχουν βάλει στο παιχνίδι τη Σαουδική Αραβία, τις χώρες του Κόλπου, το Ιράν, την Αλγερία, αλλά και χώρες της Λατινικής Αμερικής. Επιπλέον η κατάσταση ανοίγει προοπτικές επιδίωξης μεγαλύτερης ανεξαρτησίας για μεγάλους περιφερειακούς παίκτες. Η Ινδία είναι εμβληματική περίπτωση και οι συμφωνίες ελευθέρου εμπορίου με τη Ρωσία δεν παύουν να διευρύνονται. Η Βραζιλία επίσης –ο βραζιλιάνικος καπιταλισμός στην υβριδική του πολιτική ανάμειξη με τις κοινωνικές πιέσεις για αποσύμπλεξη της Λατινικής Αμερικής από τις ΗΠΑ– κινείται με ταχύτητα προς την ίδια κατεύθυνση. Έλκοντας και την πιεζόμενη από το ΔΝΤ Αργεντινή. Οι πρόσφατες δηλώσεις του Λούλα στο πλαίσιο της επίσκεψής του στην Κίνα ότι «δεν βλέπει το λόγο που οι χώρες πρέπει να είναι δεσμευμένες να χρησιμοποιούν αποκλειστικά το δολάριο σαν μέσο πληρωμής» είναι αποκαλυπτικές.
Χωρίς υπερβολή, το τελευταίο διάστημα δεν περνάει μέρα που να μην υπάρξουν ειδήσεις για μια καινούργια χώρα που προσεγγίζει το σύστημα BRICS προκειμένου να αντιμετωπίσει την ασφυκτική πίεση που υφίσταται από τη Δύση. Χώρες του παγκόσμιου Νότου, αδύναμες και υπερχρεωμένες όπως η Τυνησία, μαζί με άλλες της «αόρατης» αλλά φέρουσας εκρηκτικά φορτία Αφρικής, μεγαλύτερες χώρες που πάνε να παρακάμψουν τα δυτικά εμπόδια χρηματοδότησης μεγάλων υποδομών τους (το Μπαγκλαντές και το πρόγραμμα πυρηνικών του σταθμών με τη Ρωσία που πληρώνεται τώρα σε κινέζικο νόμισμα), περιφερειακές δυνάμεις που αυξάνουν τις συναλλαγές τους σε ρούβλι, σε γιουάν ή και ινδική ρουπία ή βραζιλιάνικο ρεάλ. Βεβαίως ας μην γελιόμαστε, το αμερικανικό δολάριο παραμένει το παγκόσμιο μέσο πληρωμών και αποθεματικό νόμισμα που αντιστοιχεί στην προς το παρόν έστω και με σημάδια κόπωσης ηγεμονική θέση των ΗΠΑ. Κι αν για την ώρα (όπως συνήθως συμβαίνει) προηγείται η πολιτική δυναμική έναντι των μεταβολών των σκληρών οικονομικών συσχετισμών που είναι πολύ πιο αργές, αβέβαιες και επίπονες, αυτή η δυναμική περιλαμβάνει πάντως διαδοχικές κινεζικές κινήσεις που επιδιώκουν να ισχυροποιηθεί η Κίνα ως παράγοντας διευθετήσεων σε παγκόσμια κλίμακα. «Χθες» ήταν το πλαίσιο μιας προσέγγισης Ιράν-Σαουδικής Αραβίας, «τώρα» είναι οι κινεζικές προτάσεις για συνομιλίες Ισραήλ-Παλαιστινίων στη βάση αναζήτησης μιας λύσης «δύο κρατών». Η Κίνα μπαίνει σε διαδικασίες και σε περιοχές όπου μέχρι πρόσφατα οι ΗΠΑ είχαν το μονοπώλιο της διαμόρφωσης των συμμαχιών και των αντιπαλοτήτων (όπως στην ευρύτερη Μέση Ανατολή) και υιοθετεί μοτίβα εξωτερικής πολιτικής ενός «φιλελευθερισμού της ανερχόμενης δύναμης». Δείχνοντας συγκριτικά μεγαλύτερη ζωτικότητα ως προς το να εξασφαλίζει ισχυρά πολιτικοοικονομικά κίνητρα στους εμπλεκόμενους που κάνουν στερεότερες τις μεταξύ τους διευθετήσεις.
Και μιας και έχει έρθει στην ημερήσια διάταξη το θέμα της αποσύμπλεξης από το δολάριο, θα κλείσουμε λέγοντας ότι μόνο άσχετες δεν είναι αυτές οι τάσεις από την τροπή που παίρνει η αναθέρμανση της εσωτερικής αμερικανικής διελκυστίνδας γύρω από την απόφαση αναπροσαρμογής προς τα πάνω του επιτρεπτού ορίου του (δυσθεώρητου) δημοσίου χρέους των ΗΠΑ. Το δολάριο στηρίζει μέχρι τώρα τη δυνατότητα των ΗΠΑ να εξαναγκάζουν όλο τον πλανήτη να τις δανείζει με τους όρους τους και χωρίς ερωτηματικά ως προς το αξιόχρεό τους. Το γεγονός ότι η «θεσμική» Κρ. Λαγκάρντ έστω και σε υποθετικό τόνο για πρώτη φορά προειδοποιεί ότι «δεν θα έμενε κανένας ανεπηρέαστος αν ποτέ συνέβαινε αθέτηση πληρωμών από μεριάς ΗΠΑ» μιλάει για το πόσο κοντά έχουν έρθει κάποια ενδεχόμενα αλλά και φαίνεται να στέλνει αγωνιώδη μηνύματα τμημάτων των παγκόσμιων ελίτ τόσο προς τις ΗΠΑ όσο και προς τους μεγάλους πιστωτές τους (Κίνα και Ιαπωνία).
Έλληνας γιατρός και λόγιος. Υπήρξε πνευματικός αρχηγός της Ελληνικής Επανάστασης, εισηγητής και κύριος εκφραστής του Νεοελληνικού Διαφωτισμού.
Αδαμάντιος Κοραής (1748 – 1833)
Ο Χιώτης γιατρός και λόγιος Αδαμάντιος Κοραής είναι μία από τις μεγαλύτερες φυσιογνωμίες του νεότερου ελληνισμού. Πνευματικός αρχηγός της Ελληνικής Επανάστασης, ισάξιος του Ρήγα Φεραίου και του Διονυσίου Σολωμού, είναι ο μεγάλος δάσκαλος του γένους, εισηγητής και κύριος εκφραστής του Διαφωτισμού στον ελληνικό χώρο.Ο Αδαμάντιος Κοραής γεννήθηκε στις 27 Απριλίου 1748 στη Σμύρνη από οικογένεια λογίων και εμπόρων. Ήταν ο πρωτότοκος γιος του Χιώτη Ιωάννη Κοραή, εμπόρου και προεστού της Σμύρνης και της Σμυρνιάς Θωμαϊδας Ρυσίου, κόρης του λογίου εμπόρου και δάσκαλου Διαμαντή Ρυσίου. Εντρυφώντας από μικρός στην πλούσια βιβλιοθήκη του παππού του είχε μεγάλη επιθυμία για μόρφωση.
Τα πρώτα γράμματα τα έμαθε στη φημισμένη Ευαγγελική Σχολή της Σμύρνης. Σε ηλικία 23 χρονών έφυγε για το Άμστερνταμ της Ολλανδίας, για να ασχοληθεί με τις εμπορικές υποθέσεις του πατέρα του. Εκεί όμως τον κέρδισε περισσότερο ο Λόγιος παρά ο Κερδώος Ερμής.
Ύστερα από επτά χρόνια γύρισε στη Σμύρνη και αφού έπεισε τον πατέρα του, έφυγε το 1782 για το Μονπελιέ της Γαλλίας, όπου σπούδασε ιατρική. Από εκεί εγκαταστάθηκε οριστικά στο Παρίσι, «τας νέας Αθήνας», γιατί ήταν το μεγαλύτερο πνευματικό κέντρο της εποχής. Γρήγορα έγινε γνωστός στους επιστημονικούς κύκλους και αναγνωρίστηκε η αξία του ως φιλόλογος και όχι ως γιατρός, γιατί ουδέποτε άσκησε την ιατρική.
Ο Αδαμάντιος Κοραής και ο Ρήγας Βελεστινλής υποβαστάζουν την Ελλάδα (Θεόφιλος, 19ος αιώνας)
Η Γαλλική Επανάσταση τον συγκίνησε και τον έκανε να πιστέψει περισσότερο ότι και η πατρίδα του θα μπορούσε να απελευθερωθεί, αν το γένος μορφωνόταν αρκετά και καταλάβαινε την έννοια της ελευθερίας. Τα ελληνικά γράμματα με την πανθομολογούμενη μορφωτική και ηθοπλαστική τους δύναμη θα έκαναν τους ραγιάδες να ξυπνήσουν. Έπρεπε όμως να μεταρρυθμιστεί το εκπαιδευτικό σύστημα και να ανακαινισθεί η γλώσσα.Ο Κοραής επιδόθηκε με ζήλο στη μελέτη της κλασικής φιλολογίας και της νεοελληνικής γλώσσας. Συγχρόνως άρχισε να τυπώνει διαφωτιστικά φυλλάδια και βιβλία. Από τα πρώτα είναι η γνωστή «Αδελφική διδασκαλία προς τους Γραικούς» (1798), που συνιστούσε απάντηση στην «Πατρική διδασκαλία», ένα κείμενο που αποδίδεται στον πατριάρχη Ιεροσολύμων Άνθιμο και το οποίο αποσκοπούσε στην αποτροπή της διείσδυσης των ιδεών της Γαλλικής Επανάστασης στον Ελληνισμό. Ακόμη είναι γνωστά τα κείμενα πολιτικού χαρακτήρα «Άσμα Πολεμιστήριον» (1800) και «Σάλπισμα Πολεμιστήριον» (1801), το ένα έμμετρο, το άλλο πεζό, εμπνευσμένα από τη γαλλική πολιτική του Ναπολέοντα Βοναπάρτη στην Ανατολική Μεσόγειο και τις ελπίδες που είχε προκαλέσει στον Ελληνισμό πιθανή γαλλική συμπαράσταση για την απελευθέρωση της Ελλάδας.
Το 1805, με την υλική ενίσχυση των Ζωσιμάδων, άρχισε την έκδοση της «Ελληνικής Βιβλιοθήκης», μιας σειράς με έργα αρχαίων συγγραφέων, με προλεγόμενα τους «Αυτοσχεδίους Στοχασμούς» του, για την παιδεία και τη γλώσσα, για την οποία υποστήριξε το μέσο δρόμο. Ούτε την αρχαία ελληνική ήθελε, ούτε τη δημοτική. Ο μέσος δρόμος του Κοραή ήταν η καθαρεύουσα.
Την επανάσταση του 1821 δεν την άκουσε με μεγάλη ευχαρίστηση, γιατί την ήθελε τριάντα χρόνια αργότερα, για να ωριμάσει καλύτερα ο σπόρος της παιδείας. Μια όμως κι άρχισε, έπρεπε να επιτύχει, και για το σκοπό αυτό εργάστηκε ακόμη περισσότερο. Ο ίδιος δεν κατέβηκε στην επαναστατημένη Ελλάδα, για να πολεμήσει με το όπλο στο χέρι, γιατί ήταν πια γέρος. Πολέμησε όμως με την πέννα του.
Το άγαλμα του Κοραή στα Προπύλαια του Πανεπιστημίου Αθηνών
Οι «Πολιτικαί παραινέσεις του προς τους αγωνιζομένους Γραικούς», οι «Επιστολαί» του στους αρχηγούς της Επανάστασης, στις κοινότητες και τις παροικίες του εξωτερικού, στους εμπόρους και τους μορφωμένους πατριώτες, τα υπομνήματά του στους ξένους ηγέτες για τον ελληνικό αγώνα (επιστολή του στον πρόεδρο των ΗΠΑ Τόμας Τζέφερσον), τα άρθρα και τα φυλλάδιά του για τα δικαιώματα του Έθνους και την αληθινή κατάσταση των πραγμάτων της πατρίδας του, ενθάρρυναν τους μαχόμενους, προκάλεσαν το θαυμασμό των ξένων και δημιούργησαν το φιλελληνικό κίνημα της Γαλλίας.Φιλελεύθερο πνεύμα, προσπάθησε να αποτρέψει την υιοθέτηση ανελεύθερων λύσεων. Γνωστή είναι η πολεμική του εναντίον της «αυταρχικής» διακυβέρνησης του Ιωάννη Καποδίστρια. Η Γ’ Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας (1827), αναγνωρίζοντας τις υπηρεσίες του προς το Έθνος, θα του αποστείλει ψήφισμα με την έκφραση ευγνωμοσύνης.
Ο Κοραής εργάστηκε ακούραστα πάνω από 40 χρόνια. Καρπός της εργασίας αυτής είναι το πλούσιο συγγραφικό και μεταφραστικό έργο του, περίπου 70 τόμοι, με μεγάλη ποικιλία ύλης. Βιβλία θρησκευτικά, ιατρικά, φιλοσοφικά, φιλολογικά, εθνικά, γλωσσικά, παιδαγωγικά και λογοτεχνικά. Ξεχωρίζει για τη λογοτεχνική του χάρη, όσο κι αν την κρατάει πάντα υποδουλωμένη στην εθνική σκοπιμότητα, και τοποθετείται έτσι ανάμεσα στους πατέρες της νεοελληνικής λογοτεχνίας, ιδίως με το αφήγημα «Ο Παπατρέχας» και τις «Επιστολές», ιδίως προς τον Πρωτοψάλτη της Σμύρνης Δημήτριο Λώτο, που θεωρούνται πρότυπο στο είδος τους.
Ο Αδαμάντιος Κοραής πέθανε στο Παρίσι στις 6 Απριλίου 1833, ύστερα από σύντομη ασθένεια που προκλήθηκε από πτώση του στο εσωτερικό του σπιτιού του. Ενταφιάστηκε με τις φροντίδες φίλων και μαθητών του στο νεκροταφείο του Μονπαρνάς, όπου υπάρχει έκτοτε κενοτάφιο με την προτομή του σε επιτύμβια στήλη.
Το 1875 στήθηκε, με πανελλήνιο έρανο, ο μαρμάρινος ανδριάντας του, στα Προπύλαια του Πανεπιστημίου Αθηνών και δύο χρόνια αργότερα, στις 8 Απριλίου 1877, το ελληνικό χώμα δέχτηκε τα οστά του σ’ ένα μεγαλόπρεπο μνήμα στο Α’ Νεκροταφείο της Αθήνας.
Πολλά από τα βιβλία του, που αποτελούσαν και το μοναδικό περιουσιακό του στοιχείο, τα κληροδότησε στη Χίο, την οποία θεωρούσε πατρίδα του, και έκτοτε βρίσκονται στη Δημόσια Κεντρική Ιστορική Βιβλιοθήκη Χίου «Κοραής».
Ο Γιάννης Μακρυγιάννης υπήρξε ένας από τους σημαίνοντες αγωνιστές της Ελληνικής Επανάστασης και συγγραφέας των περίφημων «Απομνημονευμάτων» του.
Γιάννης Μακρυγιάννης (1797 – 1864)
Ο Γιάννης Μακρυγιάννης υπήρξε ένας από τους σημαίνοντες αγωνιστές της Ελληνικής Επανάστασης. Η περίοπτη θέση που κατέχει ως τις μέρες στην συλλογική μνήμη, οφείλεται πρωτίστως στα «Απομνημονεύματά» του, που εξέδωσε το 1907 ο ιστοριοδίφης και συγγραφέας Γιάννης Βλαχογιάννης και τα οποία ύμνησαν οι λογοτέχνες της λεγόμενης «γενιάς του 30», ως ένα από τα αριστουργήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας και τον Μακρυγιάννη ως τον πιο «σημαντικό πεζογράφο της νέας ελληνικής λογοτεχνίας», σύμφωνα με τον Γιώργο Σεφέρη.Ο Ιωάννης Τριαντάφυλλος, όπως ήταν το πραγματικό του όνομα, γεννήθηκε το 1797 στα κακοτράχαλα βουνά της Δωρίδας, στο χωριό Αβορίτη, τρεις ώρες δρόμο από το Λιδωρίκι. Το «Μακρυγιάννης» είναι παρατσούκλι και τού δόθηκε από τους συγχωριανούς του, για το ψηλό του ανάστημα. Πέρασε δύσκολα παιδικά χρόνια, καθώς μεγάλωσε χωρίς τον πατέρα του Δημήτριο Τριαντάφυλλο, που σκοτώθηκε σε συμπλοκή με τους Τούρκους στην Λιβαδειά.
Σε ηλικία επτά ετών δόθηκε ως ψυχογιός σ’ ένα πλούσιο έμπορο της πόλης, που όμως τον κακομεταχειριζόταν.Ύστερα από διάφορες περιπλανήσεις, βρέθηκε στο σπίτι του συμπατριώτη του Αθανασίου Λιδωρίκη, που ζούσε στην Άρτα και διατηρούσε στενές σχέσεις με τον Αλή Πασά. Εκεί ασχολήθηκε με τον εμπόριο και σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα πλούτισε, αποκτώντας «σπίτι, υποστατικά, μετρητά και ομολογίες», σύμφωνα με τα όσα γράφει στα «Απομνημονεύματά» του.
Η επαναστατική δράση του Γιάννη Μακρυγιάννη
Το 1820 μυήθηκε στην Φιλική Εταιρεία και λίγες μέρες μετά την έναρξη της Επανάστασης συνελήφθη από τους Τούρκους στην Άρτα. Γρήγορα όμως δραπέτευσε και εντάχθηκε στο σώμα του οπλαρχηγού Γώγου Μπακόλα. Πήρε μέρος στις μάχες του Σταυρού (4 Αυγούστου 1821) και στην πολιορκία της Άρτας (12 Νοεμβρίου – 4 Δεκεμβρίου 1821).
Στα τέλη του 1821 αρρώστησε σοβαρά και επανήλθε στην αγωνιστική δράση με την εκπόρθηση του Πατρατζικίου (σημερινής Υπάτης), στις 2 Απριλίου 1822, επικεφαλής μικρού στρατιωτικού σώματος από συντοπίτες του. Στις 4 Ιουλίου 1822, πολέμησε στην Μάχη του Πέτα, όπου τραυματίστηκε ελαφρά στο πόδι. Την 1η Ιανουαρίου 1823, ο Μακρυγιάννης διορίστηκε «Επιστάτης της Δημοσίας Τάξεως» στην απελευθερωμένη Αθήνα.
Το καλοκαίρι του 1823 συμπολέμησε με τον Νικηταρά στις μάχες της Βελίτσας και της Πέτρας και τον Οκτώβριο του ίδιου χρόνου βρέθηκε στην Πελοπόννησο με τους Ρουμελιώτες και πολέμησε στο πλευρό της κυβέρνησης του Γεωργίου Κουντουριώτη, κατά την διάρκεια των εμφυλίων συρράξεων. Για την δράση του αυτή, μέσα στο 1824 προήχθη διαδοχικά σε χιλίαρχο, αντιστράτηγο και στρατηγό.
Με την απόβαση του Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο (24 Φεβρουαρίου 1825), ο Μακρυγιάννης διορίστηκε πολιτάρχης της Αρκαδιάς (σημερινής Κυπαρισσίας) και συνεισέφερε στην άμυνα του Νεοκάστρου της Πύλου. Μετά την κατάληψή του από τον Ιμπραήμ (6 Μαΐου 1825), έσπευσε στους Μύλους, όπου οργάνωσε την άμυνα της περιοχής. Στις μάχες που επακολούθησαν (13–14 Ιουνίου 1825), ο Ιμπραήμ παρά την αριθμητική του υπεροχή δεν κατόρθωσε να κάμψει την αντίσταση των Ελλήνων και υποχώρησε άπρακτος. Στην μάχη αυτή τραυματίστηκε ο Μακρυγιάννης και διακομίστηκε στο Ναύπλιο.
Μετά την αποθεραπεία του, μετέβη στην Αθήνα και συμμετείχε στην οργάνωση της άμυνας της πόλης και της Ακρόπολης. Μέσα στο 1825, νυμφεύτηκε την Αικατερίνη Σκουζέ, κόρη του Αθηναίου μεγαλοκτηματία Γεωργαντά Σκουζέ, με την οποία απέκτησε 12 παιδιά.
Μετά τον θάνατο του Γιάννη Γκούρα (30 Σεπτεμβρίου 1826), ο Μακρυγιάννης ανέλαβε την ευθύνη των επιχειρήσεων για την υπεράσπιση της Ακρόπολης από τις δυνάμεις του Κιουταχή, που τήν πολιορκούσαν. Στις μάχες της Ακρόπολης τραυματίστηκε σοβαρά τρεις φορές στο κεφάλι και το λαιμό. Εν τούτοις ανένηψε και έλαβε μέρος στις Μάχες της Καστέλλας (30 Ιανουαρίου 1827) και του Αναλάτου (24 Απριλίου 1827).
Η πολιτική δράση του Γιάννη Μακρυγιάννη
Μετά την απελευθέρωση ο Μακρυγιάννης τοποθετήθηκε από τον Ιωάννη Καποδίστρια, Γενικός Αρχηγός της Εκτελεστικής Δυνάμεως της Πελοποννήσου. Κατά την περίοδο αυτή και συγκεκριμένα στις 26 Φεβρουαρίου 1829 άρχισε να γράφει τα «Απομνημονεύματα» του «για να μην τρέχω εις τους καφενέδες και σε άλλα τοιούτα που δεν τα συνηθώ». Αν και εντελώς αγράμματος, μας κληροδότησε ένα έργο μεγάλης πνοής και αυθεντικότητας, το οποίο ο Κωστής Παλαμάς χαρακτήρισε «ασύγκριτο στο είδος του, αριστούργημα του αγράμματου, μα γερού και αυτόνομου μυαλού», ενώ ο Γιώργος Σεφέρης τόν αναδεικνύει ως έναν από τους κορυφαίους νεοέλληνες πεζογράφους.
Στην συνέχεια ήρθε σε ρήξη με τον Καποδίστρια και μετά την δολοφονία του συντάχθηκε με τους λεγόμενους «Συνταγματικούς» εναντίον των αδελφών του Βιάρου και Αυγουστίνου Καποδίστρια. Χαιρέτησε την άφιξη του Όθωνα, αλλά γρήγορα ήλθε σε σύγκρουση με τόσο με την Αντιβασιλεία όσο και με τον ίδιο τον βασιλιά.
Από το 1833 ο Μακρυγιάννης εκλεγόταν δημοτικός σύμβουλος Αθηναίων και τον Ιανουάριο του 1837 ως πρόεδρος του δημοτικού συμβουλίου εισηγήθηκε στο σώμα την έκδοση ψηφίσματος για την παραχώρηση Συντάγματος από τον Όθωνα. Για την ενέργειά του αυτή παύθηκε και τέθηκε σε κατ’ οίκον περιορισμό με διαταγή του Άρμανσμπεργκ.
Έξι χρόνια αργότερα συμμετείχε ενεργά στην Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843, που ανάγκασε τον Όθωνα να παραχωρήσει Σύνταγμα στους υπηκόους του. Στην εθνοσυνέλευση που συγκλήθηκε για αυτό το σκοπό στις 8 Νοεμβρίου είχε ενεργό ρόλο σχηματίζοντας ομάδα 63 βουλευτών (πληρεξουσίων).
Στις 13 Απριλίου 1852 κατηγορήθηκε ότι σχεδίαζε να δολοφονήσει τον Όθωνα και τέθηκε σε κατ’ οίκον περιορισμό. Τον Μάρτιο του 1853 δικάσθηκε και καταδικάστηκε σε θάνατο. Η ποινή του μετατράπηκε σε ισόβια δεσμά και τον Σεπτέμβριο του 1854 του δόθηκε χάρη και αποφυλακίστηκε.
Ο Γιάννης Μακρυγιάννης πέθανε στις 27 Απριλίου 1864, σε ηλικία 67 ετών.
Θόδωρος Αγγελόπουλος
Ο ελεγειακός ποιητής των κινηματογραφικών εικόνων και της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας και κοινωνικής πραγματικότητας…
Θόδωρος Αγγελόπουλος (1935 – 2012)
Έλληνας σκηνοθέτης του κινηματογράφου με διεθνή προβολή και σημαντικές διακρίσεις. Ο δημιουργός της εμβληματικής ταινίας Ο Θίασος (1974), παραμένει ο σημαντικότερος κινηματογραφιστής, που ανέδειξε η χώρα μας κι ένας από τους σπουδαιότερους του παγκόσμιου κινηματογράφου. Κυρίαρχα θέματα στο φιλιμικό του σύμπαν η μετανάστευση, η επιστροφή στην πατρίδα και η ελληνική ιστορία του 20ου αιώνα.
Ο Θεόδωρος Αγγελόπουλος γεννήθηκε στην Αθήνα στις 27 Απριλίου 1935. Τελείωσε το δημοτικό σχολείο της οδού Αχαρνών στον Άγιο Παντελεήμονα και συνέχισε τις εγκύκλιες σπουδές του στο Β’ Γυμνάσιο Αρρένων, με συμμαθητές γνωστές προσωπικότητες της πνευματικής ζωής της χώρας, όπως ο καθηγητής φιλοσοφίας Χρήστος Γιανναράς, ο δημοσιογράφος και στιχουργός Λευτέρης Παπαδόπουλος και ο ζωγράφος Αλέκος Φασιανός.
Η σχέση του με τον κινηματογράφο άρχισε τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια, όταν μαθητής του δημοτικού ακόμη παρακολούθησε την γκανγκστερική ταινία του Μάικλ Κέρτιζ Κολασμένες Ψυχές (Angels With Dirty Faces). Όπως αφηγείται ο ίδιος «Υπάρχει μια σκηνή στην ταινία όπου ο ήρωας οδηγείται από δυο φύλακες στην ηλεκτρική καρέκλα. Καθώς προχωρούν, οι σκιές τους μεγαλώνουν στον τοίχο. Ξαφνικά μια κραυγή… Δεν θέλω να πεθάνω. Αυτή η κραυγή για καιρό μετά στοίχειωνε τις νύχτες μου. Ο κινηματογράφος μπήκε στη ζωή μου με μια σκιά που μεγάλωνε σε έναν τοίχο και μια κραυγή».
Το 1953 εισάγεται στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, την οποία εγκαταλείπει στο πτυχίο. Το 1961, μετά το στρατιωτικό του, φεύγει για το Παρίσι, όπου αρχικά παρακολουθεί στη Σορβόννη μαθήματα γαλλικής φιλολογίας, φιλμογραφίας με τον Ζορζ Σαντούλ και εθνολογίας με τον Κλοντ Λεβί- Στρος. Για να ανταπεξέλθει στα έξοδα των σπουδών του δουλεύει στη ρεσεψιόν της φοιτητικής εστίας, όπου διαμένει. Στη συνέχεια, γίνεται δεκτός στην περίφημη σχολή Κινηματογράφου IDHEC, αλλά την εγκαταλείπει, όταν έρχεται σε ρήξη με ένα καθηγητή του. Παραμένει στο Παρίσι και παρακολουθεί μαθήματα σινεμά-ντιρέκτ δίπλα στον εθνολόγο – κινηματογραφιστή Ζαν Ρους.
Μετά την επιστροφή του στην Ελλάδα το 1964 και μέχρι το 1967 εργάζεται ως κριτικός κινηματογράφου στην αριστερή εφημερίδα Δημοκρατική Αλλαγή, μαζί με τον Βασίλη Ραφαηλίδη και την Τώνια Μαρκετάκη. Το 1965 αρχίζει κατά παραγγελία το γύρισμα της πρώτης του ταινίας Φόρμινξ Στόρι, με θέμα το συγκρότημα Φόρμινξ του Βαγγέλη Παπαθανασίου. Έρχεται, όμως, σε σύγκρουση με τον παραγωγό της ταινίας και το σχέδιο εγκαταλείπεται. Η πρώτη καθαρά προσωπική του ταινία είναι η μικρού μήκους Εκπομπή, που γυρίζει το 1966, με θέμα τον κόσμο των διαφημιστικών εκπομπών και των υποσχέσεων για δόξα και επιτυχία. Το 1969 μαζί με τον Βασίλη Ραφαηλίδη εκδίδουν το περιοδικό Σύγχρονος Κινηματογράφος, που αποτέλεσε το θεωρητικό όργανο του λεγόμενου «Νέου Ελληνικού Κινηματογράφου».Το 1970 γυρίζει την πρώτη του ταινία μεγάλου μήκους, την Αναπαράσταση, που βραβεύτηκε τόσο στην Ελλάδα, όσο και στο εξωτερικό. Με αφετηρία ένα έγκλημα πάθους σ’ ένα χωριό της Ηπείρου, ο σκηνοθέτης παρουσιάζει τα προβλήματα και τις συνθήκες διαβίωσης στην ελληνικής επαρχίας με μια “ματιά” πρωτόγνωρη για τον ελληνικό κινηματογράφο, συνδυάζοντας τον ρεαλισμό με τις μορφικές αναζητήσεις της πρωτοπορίας. Σημαντική συμβολή στη δημιουργία του σωστού κλίματος έπαιξε η φωτογραφία του Γιώργου Αρβανίτη, με τον οποίο ο Αγγελόπουλος θα συνεργαστεί σε πολλές από τις κατοπινές ταινίες του.
Ο Αγγελόπουλος θα αναδυθεί στο διεθνές κινηματογραφικό προσκήνιο με το ιστορικοπολιτικό τρίπτυχο Μέρες του ’36 (1972), Θίασος (1974) και Κυνηγοί (1977), που αποτελεί μια σπουδή στη σύγχρονη ελληνική ιστορία. Οι Μέρες του ’36 είναι αυτές που προετοίμασαν την εγκατάσταση της δικτατορίας Μεταξά. Βασισμένη σε πραγματικά γεγονότα, η ταινία αφηγείται την ιστορία ενός πράκτορα της ασφάλειας που έχει πέσει σε δυσμένεια και κατηγορείται για τον φόνο ενός συνδικαλιστή. Ο σκηνοθέτης χρησιμοποιεί το επεισόδιο αυτό για να καταδείξει τα αίτια που οδήγησαν στη δικτατορία Μεταξά και να κάνει ένα έμμεσο σχόλιο για τη δικτατορία των συνταγματαρχών, που διαφέντευε τις τύχες της Ελλάδας την εποχή που γυρίστηκε η ταινία. Στις Μέρες του ’36 συναντάμε τα μεγάλης διάρκειας πλάνα-σεκάνς, που αποτελούν το “σήμα-κατατεθέν” της τέχνης του Αγγελόπουλου. Αργότερα έγιναν μανιέρα από τους επιγόνους του και «βύθισαν μια γενιά στα πιο βαθιά χασμουρητά», σύμφωνα με τον Διονύση Σαββόπουλο.
Στα γυρίσματα του «Μεγαλέξανδρου» (1980)
Ο Θίασος, το δεύτερο μέρος του ιστορικοπολιτικού τρίπτυχου, αναφέρεται στην ιστορία της Ελλάδας από το 1939 έως το 1952, μέσα από τις περιπέτειες ενός περιοδεύοντος θιάσου, που παίζει την Γκόλφω, το γνωστό κωμειδύλλιο του Περεσιάδη. Η ταινία, που έκανε διάσημο τον Αγγελόπουλο στο εξωτερικό, θεωρείται ίσως η κορυφαία στιγμή του ελληνικού κινηματογράφου, ενώ περιλαμβάνεται σε λίστες με τις καλύτερες ταινίες του παγκόσμιου κινηματογράφου, που συντάσσονται κατά καιρούς από τους κινηματογραφικούς κριτικούς. Η ταινία θα ήταν υποψήφια για Βραβείο Όσκαρ ξενόγλωσσης ταινίας, αλλά η κυβέρνηση Καραμανλή τη θεώρησε πολύ «αριστερή» για να εκπροσωπήσει τη χώρα μας, προκαλώντας κύμα αντιδράσεων.Το τρίπτυχο κλείνουν Οι Κυνηγοί, μια ταινία που εκτυλίσσεται την παραμονή της Πρωτοχρονιάς του 1977. Μία ομάδα κυνηγών βρίσκει στην περιοχή κοντά στη λίμνη των Ιωαννίνων, μέσα στο πυκνό χιόνι, το πτώμα ενός αντάρτη του Εμφυλίου. Το αίμα τρέχει ακόμα φρέσκο απ’ την πληγή του, παρ’ όλο που έχουν περάσει κοντά τριάντα χρόνια. Οι κυνηγοί, όλοι εκπρόσωποι της αστικής τάξης (μαζί τους κι ένας ανανήψας αριστερός), μεταφέρουν το πτώμα στο ξενοδοχείο τους, όπου και θα περάσουν μια νύχτα Πρωτοχρονιάς γεμάτη απ’ τα φαντάσματα της ιστορικής τους συνείδησης και το φόβο του παρελθόντος.
Το 1980 ο Θόδωρος Αγγελόπουλος γύρισε την ταινία Μεγαλέξαντρος, που τιμήθηκε με τον Χρυσό Λέοντα του Φεστιβάλ της Βενετίας, το πρώτο μεγάλο βραβείο για τον σκηνοθέτη. Στην ταινία του αυτή ο Αγγελόπουλος χρησιμοποιεί την ιστορία ενός ληστή των αρχών του 20ου αιώνα (τον υποδύεται ο Ιταλός ηθοποιός Όμερο Αντονούτι), για να καταπιαστεί με το πρόβλημα του σοσιαλισμού και των διαφόρων ιδεολογικών συγκρούσεων στο χώρο της Αριστεράς. Κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων γνωρίζεται με τη διευθύντρια παραγωγής Φοίβη Οικονομοπούλου, η οποία είναι από τότε η σύντροφος της ζωής του. Το ζευγάρι θα αποκτήσει τρεις κόρες, την Άννα (1980), την Κατερίνα (1982) και την Ελένη (1985).
Μετά τον Μεγαλέξανδρο, ο Θόδωρος Αγγελόπουλος γυρίζει δύο ντοκιμαντέρ για την τηλεόραση. Το 1981 για την ΥΕΝΕΔ το Χωριό ένα, κάτοικος ένας, διάρκειας 20 λεπτών, που αναφέρεται στην εγκατάλειψη του χωριού Νέα Σεβάστεια του νομού Θεσσαλονίκης από τον τελευταίο του κάτοικο και το 1983 το διάρκειας 43 λεπτών Αθήνα, επιστροφή στην Ακρόπολη, μία διαφορετική Αθήνα, της ιστορίας και του προσωπικού μύθου του σκηνοθέτη, που προβλήθηκε από την ΕΡΤ.
Το 1984, ο Θόδωρος Αγγελόπουλος γυρίζει το Ταξίδι στα Κύθηρα, την πρώτη ταινία από την «τριλογία της σιωπής», όπως την ονομάζει. Ένας μαχητής του Εμφυλίου Πολέμου (τον υποδύεται ο Μάνος Κατράκης) επιστρέφει ύστερα από τριάντα χρόνια εξορίας στην Τασκένδη, αλλά δεν μπορεί να προσαρμοστεί στην ελληνική πραγματικότητα.
Ο Θόδωρος Αγγελόπουλος στα γυρίσματα του «Μελισσοκόμου»
Ακολουθεί ο Μελισσοκόμος (1986), μια ταινία δρόμου, με πρωταγωνιστή ένα συνταξιούχο δάσκαλο και νυν μελισσοκόμο (Μαρτσέλο Μαστρογιάνι), ο οποίος διασχίζει τη χώρα με τις κυψέλες του, ακολουθώντας το δρόμο των μελισσών. Η συνάντησή του με μια κοπέλα (Νάντια Μουρούζη) θα του ξαναζωντανέψει παλιά συναισθήματα κι αναμνήσεις. Είναι η πρώτη ταινία του Αγγελόπουλου με πρωταγωνιστή ένα σταρ του παγκόσμιου κινηματογράφου. Η «τριλογία της σιωπής» κλείνει με το Τοπίο στην Ομίχλη (1988), μία μεταφυσική ταινία δρόμου, μια υπαρξιακή Οδύσσεια δύο νεαρών παιδιών που αναζητούν τον πατέρα τους. Η ταινία βραβεύτηκε με τον Αργυρό Λέοντα του Φεστιβάλ της Βενετίας.Ο Μαρτσέλο Μαστρογιάνι ξανασυναντήθηκε με τον Θόδωρο Αγγελόπουλο στην ταινία Το Μετέωρο Βήμα του Πελαργού (1991). Ο σπουδαίος Ιταλός ηθοποιός υποδύεται ένα πολιτικό, ο οποίος μετά από μια συνεδρίαση στη Βουλή, όπου εκφωνεί μάλλον μια ποιητική ανακοίνωση, παρά έναν πολιτικό λόγο, εγκαταλείπει το κοινοβούλιο και το σπίτι του κι εξαφανίζεται χωρίς ν’ αφήσει κανένα ίχνος. Στο ρόλο της συζύγου του, η σπουδαία Γαλλίδα ηθοποιός Ζαν Μορό. Κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων της ταινίας στη Φλώρινα, ο οικείος μητροπολίτης Αυγουστίνος (Καντιώτης) μη συμφωνόντας με το περιεχόμενο της ταινίας αφόρισε τον Αγγελόπουλο (17 Δεκεμβρίου 1990). Το συμβάν απασχόλησε για μέρες τα πρωτοσέλιδα του ελληνικού Τύπου.
Το 1995, ο Αγγελόπουλος γυρίζει την ταινία Το Βλέμμα του Οδυσσέα, με ήρωα έναν ελληνοαμερικανό σκηνοθέτη (τον υποδύεται ο Χάρβεϊ Καϊτέλ), ο οποίος επιστρέφει μετά από πολλά χρόνια στην πατρίδα, αναζητώντας τρεις μπομπίνες ανεμφάνιστου φιλμ των Αδελφών Μανάκη, πιονιέρων του κινηματογράφου στα Βαλκάνια. Η απεγνωσμένη αναζήτηση του φιλμ, όπου καταγράφηκε το πρώτο βλέμμα πάνω σε τούτη τη χερσόνησο, γίνεται ταυτόχρονα και η αναζήτηση ενός βλέμματος από πλευράς του ήρωα της ταινίας (του Αγγελόπουλου, κατ’ επέκταση), που ψάχνει έναν καινούργιο τρόπο να ξαναδεί τον κόσμο. Η ταινία τιμήθηκε με το βραβείο της Κριτικής Επιτροπής του Φεστιβάλ των Καννών, προς μεγάλη απογοήτευση του Αγγελόπουλου, που θεώρησε ότι έπρεπε να του απονεμηθεί το μεγάλο βραβείο του Φεστιβάλ (ο Χρυσός Φοίνικας) και με δηλώσεις προκάλεσε ένα μικρό σκάνδαλο κατά τη διάρκεια της τελετής λήξης του Φεστιβάλ.
Ο Θ. Αγγελόπουλος παραλαμβάνει τον Χρυσό Φοίνικα
Οι Κάννες διόρθωσαν το «λάθος» τους τρία χρόνια αργότερα, όταν του απένειμαν τον Χρυσό Φοίνικα για την ταινία του Αιωνιότητα και μία μέρα, με πρωταγωνιστή τον Μπρούνο Γκαντζ στον ρόλο ενός θνήσκοντος συγγραφέα, ο οποίος επιχειρεί τον απολογισμό μιας ζωής, γεμάτης χαμένες ευκαιρίες και λάθος κινήσεις. Μια τυχαία συνάντησή του μ’ ένα άστεγο αγόρι, παιδί των φαναριών, αναβάλλει την «αναχώρηση» και παρατείνει την αιωνιότητα κατά μία μέρα, για να μεταφέρει στον μικρό φίλο του κάτι από τη γνώση του.Το Λιβάδι που δακρύζει (2004) είναι το πρώτο μέρος μιας τριλογίας, που σκόπευε να γυρίσει ο Αγγελόπουλος. Διατρέχει την ελληνική ιστορία από το 1919 έως το 1949, μέσα από τις περιπέτειες μιας ομάδας Ελλήνων προσφύγων που εγκαταλείπουν την Οδησσό το 1919, όταν καταφθάνει στην περιοχή ο Κόκκινος Στρατός και εγκαθίστανται στην Ελλάδα.
Το 2008 γυρίζει το δεύτερο μέρος της τριλογίας Η Σκόνη του Χρόνου. Ένας ελληνοαμερικανός σκηνοθέτης (Βίλεμ Νταφόε) γυρίζει μια ταινία πάνω στην ιστορία του και την ιστορία των γονιών του. Μια ιστορία που εξελίσσεται στην Ιταλία, τη Γερμανία, τη Ρωσία, το Καζακστάν, τον Καναδά και τις Η.Π.Α. Κεντρικό πρόσωπο, η Ελένη, που διεκδικείται και διεκδικεί το απόλυτο της αγάπης. Ταυτόχρονα, ένα μακρύ ταξίδι στη μεγάλη Ιστορία και στα γεγονότα των τελευταίων πενήντα χρόνων που σημάδεψαν τον 20ο αιώνα. Είναι η πρώτη ταινία του Αγγελόπουλου με γυρίσματα στο εξωτερικό.
Στα τέλη του 2011 ξεκίνησαν τα γυρίσματα της ταινίας Η άλλη θάλασσα, που θα αναφερόταν στην ελληνική κρίση και θα ολοκλήρωνε την τριλογία. Όμως, το νήμα της ζωής του μεγάλου Έλληνα σκηνοθέτη κόπηκε ανεπάντεχα αργά το βράδυ της 24ης Ιανουαρίου 2012 στο νοσοκομείο Μετροπόλιταν του Νέου Φαλήρου, όπου μεταφέρθηκε με βαριές κρανιοεγκεφαλικές κακώσεις. Τον είχε χτυπήσει μία διερχόμενη μοτοσυκλέτα στον περιφερειακό της Δραπετσώνας, κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων της ταινίας.
Μάριος Τόκας
Δημοφιλής ελληνοκύπριος μουσικοσυνθέτης, με μεγάλες επιτυχίες στο ενεργητικό του.
Μάριος Τόκας (1954 – 2008)
Δημοφιλής ελληνοκύπριος μουσικοσυνθέτης με μεγάλες επιτυχίες στο ενεργητικό του.
Ο Μάριος Τόκας γεννήθηκε στις 8 Ιουνίου του 1954 στη Λεμεσό και έζησε από την πρώτη γραμμή -ως φαντάρος- τις δύο φάσεις της τουρκικής εισβολής.
Με τη μουσική ασχολήθηκε από πολύ μικρός, με τη βοήθεια ενός πιάνου που του χάρισε ο πατέρας του. Αφορμή στάθηκε μία συναυλία στη Λεμεσό το 1967 με τον Μίκη Θεοδωράκη, τη Μαρία Φαραντούρη, τον Δημήτρη Μητροπάνο, τον Γιάννη Πουλόπουλο και την Ελένη Ροδά. Τότε ήταν 13 ετών και «συγκλονίστηκε», όπως είχε δηλώσει.
Το 1975 εγκατέλειψε την Κύπρο και ήρθε στην Αθήνα για να φοιτήσει στη Φιλοσοφική Σχολή, ενώ παράλληλα σπούδασε και στο Εθνικό Ωδείο.
Το 1978 κυκλοφόρησε την πρώτη του δισκογραφική δουλειά με τίτλο «Τα τραγούδια της παρέας» σε δικούς του στίχους και ερμηνευτή τον Μανώλη Μητσά. Ακολούθησε ο δίσκος τα «Μικρά ερωτικά» με ερμηνευτή τον Αντώνη Καλογιάννη και κατόπιν το «Στη λεωφόρο της αγάπης» με ερμηνευτές τον Γιάννη Πάριο, τη Χαρούλα Αλεξίου, τη Δήμητρα Γαλάνη και τον Διονύση Θεοδόση.
Ο επόμενος δίσκος του «Σαν τρελό φορτηγό» με τον Γιάννη Πάριο γνώρισε τεράστια επιτυχία, για να ακολουθήσει ένας ακόμη δίσκος, «Η εθνική μας μοναξιά», με ερμηνευτή τον Δημήτρη Μητροπάνο. Τον Μητροπάνο επέλεξε ως ερμηνευτή και στα «Λαδάδικα», γράφοντας τη δική του, χρυσή σελίδα στο πεντάγραμμο. Συνεργάστηκε ακόμα με πολλούς άλλους σημαντικούς τραγουδιστές, όπως ο Γιώργος Νταλάρας, η Γλυκερία, ο Πασχάλης Τερζής, ο Λάκης Χαλκιάς, ο Θέμης Αδαμαντίδης, η Κατερίνα Κούκα κ.ά.
Σταθμός στην καριέρα του υπήρξε η συνεργασία του με τον Γιάννη Ρίτσο στον δίσκο «Πικραμένη μου γενιά» (1981), ενώ σημαντική δουλειά του θεωρείται επίσης η μελοποίηση εκκλησιαστικών ποιημάτων με τον τίτλο «Θεομήτωρ Μαρία».
Ο Μάριος Τόκας πέθανε στις 27 Απριλίου του 2008, νικημένος από την επάρατο νόσο.
Δεν είναι διόλου τυχαίο που τα συστημικά κόμματα (αλλά και τα υπόλοιπα…) σιωπούν γύρω από το κρίσιμο θέμα του γεωπολιτικού αναδασμού στην Ανατολική Μεσόγειο και τις επιδιώξεις του τουρκικού επεκτατισμού, που στρέφονται ευθέως ενάντια στην εδαφική ακεραιότητα και τα κυριαρχικά δικαιώματα της χώρας μας. Φαίνεται παράδοξο αλλά, ενώ κορυφώνονται οι μεθοδεύσεις για λύσεις «πακέτο» μετά τις εκλογές και στις δύο χώρες, το ζήτημα έχει τεθεί εκτός προεκλογικής ατζέντας. Είναι βολικότερες οι αναφορές σε θέματα τύπου Καϊλή ή Γεωργούλη, και ένας διαξιφισμός ανάμεσα στα κόμματα για το ποιος είναι ο καλύτερος διαχειριστής της «πολυκατοικίας». Μόνο που το «οίκημα» αυτό, τόσο σε ό,τι αφορά τίτλους ιδιοκτησίας (και κυριαρχίας) όσο και σε ό,τι αφορά όρους διαχείρισης, βρίσκεται υπό διεθνή εποπτεία, όπως καθόρισαν οι μνημονιακές συμβάσεις – κι ας ομνύουν η Ν.Δ., ο ΣΥΡΙΖΑ και το ΠΑΣΟΚ ότι έχουμε περάσει σε άλλη εποχή, κι ότι όλα είναι ανθηρά, φτάνει να ξαναπάρουν εντολή διαχείρισης και διεκπεραίωσης. Φυσικά εντός των πλαισίων που ορίζει το νέο καθεστώς ημιαποικίας…
Προχώρημα των διευθετήσεων
Όλοι γνωρίζουν καλά ότι ο αμερικανικός παράγοντας έχει καταστήσει σαφές –και η επίσκεψη Μπλίνκεν το διαμήνυσε εμφατικά– πως η «διευθέτηση» των ελληνοτουρκικών σχέσεων περνά μέσα από:
α) την κατοχύρωση όλων των ντε φάκτο βημάτων που έχει ήδη πραγματοποιήσει η Τουρκία (από τα κατεχόμενα στην Κύπρο, το τουρκολιβυκό μνημόνιο και το casus belli για τα 12 μίλια, μέχρι την κατοχύρωση στην Ε.Ε. του «εμπορικού» σήματος «Turkaegean»), και
β) την προώθηση νέων διεκδικήσεων που αφορούν την κυριαρχία σε ελληνικά νησιά, το μοίρασμα του Αιγαίου στη μέση, την αποστρατιωτικοποίηση των νησιών, τη «συνεκμετάλλευση» των ενεργειακών πόρων, την αναγνώριση τουρκικής μειονότητας σε Δωδεκάνησα, τη δημιουργία ειδικού καθεστώτος στην Θράκη κ.ο.κ.
Τα ρεπορτάζ των ΜΜΕ κάνουν λόγο για «έρωτα» και περίοδο «μέλιτος» ανάμεσα στις δύο χώρες, για μορατόριουμ τουλάχιστον μέχρι το Σεπτέμβριο, ενώ οι αρμόδιοι με λιτές δηλώσεις αναφέρονται αραιά και πού στο ζήτημα με αρκετή ασάφεια (ή μάλλον με καθαρότητα όσον αφορά τις προσθέσεις και την ουσιαστική αποδοχή ότι πάμε για πιο συνολικές διευθετήσεις). Αν συνυπολογίσει κανείς και τα ταξίδια του ΥΠΕΞ και την ένταση των επαφών και συνομιλιών, όλα δείχνουν ότι το σκηνικό στήνεται πυρετωδώς.
Βέβαια η Τουρκία δεν έχει υποχωρήσει ούτε ίντσα από τις επεκτατικές της βλέψεις για ηγεμονικό ρόλο στην Αν. Μεσόγειο, και νοιώθει τα χαϊδέματα των Ευρωπαίων (κυρίως Γερμανών και Άγγλων, που ακολουθούν προκλητική φιλοτουρκική πολιτική) και των ΗΠΑ, που κάνουν τα πάντα ώστε η Τουρκία να κρατηθεί στο ΝΑΤΟϊκό μαντρί και να μην εξοκείλει προς το Ευρασιατικό μπλοκ. Οι ΗΠΑ επείγονται να κυριαρχήσουν στον ενεργειακό τομέα στην περιοχή, εντείνουν τη στρατιωτική τους παρουσία σε ολόκληρη τη Μεσόγειο και προωθούν σχεδιασμούς που κατοχυρώνουν τις στρατηγικές τους επιδιώξεις. Ευρωπαίοι και Αμερικανοί παράγοντες θεωρούν την Ελλάδα και το πολιτικό της σύστημα του χεριού τους, οπότε ρίχνουν το βάρος τους στον εξευμενισμό της άλλης πλευράς. Τώρα είναι η ώρα του φλερτ, του έρωτα, της καλής γειτονίας, της «συνεκμετάλλευσης», του διαλόγου, των συμφωνιών, των λύσεων-πακέτο…
Αφωνία των κομμάτων
Τα βασικά κόμματα στην Ελλάδα είναι ήδη ενημερωμένα για τις διεργασίες, και γι’ αυτό διάφορες δηλώσεις γίνονται ώστε να λειανθεί το έδαφος για αποδοχή σημαντικών ελληνικών παραχωρήσεων στη νέα μοιρασιά που προωθείται στην περιοχή. Η αφωνία αφορά τη συνεννόηση ανάμεσα στα κόμματα για να μην θιγεί το ζήτημα κατά την προεκλογική αντιπαράθεση, καθώς όλοι γνωρίζουν πως μετά τις εκλογές θα δρομολογηθούν εξελίξεις που θα αφορούν τη «συνεκμετάλλευση» και ευρύτερες συμφωνίες παραχωρήσεων υπέρ της Τουρκίας. Αυτές θα παρουσιαστούν ως μεγάλη επιτυχία, ως πρότυπο καλής γειτονίας και εγγύηση ηρεμίας για μεγάλο χρονικό διάστημα, ενώ θα ζητηθεί, όπως υπονοείται, η διαμεσολάβηση και η εγγύηση «τρίτων μερών». Επίσης πρέπει να τονιστεί ότι η πλήρης ευθυγράμμιση με τις απαιτήσεις ΗΠΑ-ΝΑΤΟ μετά την έναρξη του πολέμου στην Ουκρανία, μια ευθυγράμμιση άνευ όρων και ορίων, οδήγησε στο να χαθούν κι άλλο βαθμοί αυτονομίας, ή και πρωτοβουλίες που μπορούσε και έπρεπε να αναλάβει και να προωθήσει η ελληνική εξωτερική πολιτική – αν βέβαια είχε σαν γνώμονα τα εθνικά συμφέροντα και την υπόσταση της χώρας… Όμως ακόμα και γύρω από αυτό το ζήτημα προεκλογικά υπάρχει σιωπή.
Κάτι ακόμη: όπως αναφέρει άρθρο της Καθημερινής («Μορατόριουμ επισκέψεων και δηλώσεων μέχρι τις κάλπες», 19/4/2023), για πρώτη φορά έπειτα από αρκετά χρόνια, την περίοδο του Πάσχα δεν έγιναν επισκέψεις πολιτικών στελεχών σε ακριτικά νησιά με σκοπό τη συνάντηση και φωτογράφιση με αξιωματικούς και στρατιώτες. Το ίδιο άρθρο σημειώνει πως τον Μάρτιο και τον Απρίλιο ακυρώθηκαν δύο ασκήσεις του ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού, ενώ και οι Τούρκοι προχώρησαν στη ματαίωση ναυτικών γυμνασίων. Εξάλλου η Αθήνα ανέστειλε για τη θερινή περίοδο (μέχρι, δηλαδή, τα μέσα Σεπτεμβρίου) τη χρήση των τριών νόμιμων πεδίων βολής που διαθέτει στο Αιγαίο. Επιπλέον, αποφάσισε να κλείσει το στρατόπεδο πολιτικών προσφύγων στο Λαύριο, ενδίδοντας στο σχετικό πάγιο αίτημα της Άγκυρας, που θεωρεί ότι εκεί εκπαιδεύονται «Κούρδοι τρομοκράτες». Έρωτας είναι αυτός, όχι αστεία…
«Πρέσπες του Αιγαίου» και Χάγη
Ας δούμε ορισμένες πρόσφατες δηλώσεις που προαναγγέλλουν το πλαίσιο που ήδη έχουν αποδεχθεί η ελληνική κυβέρνηση και τα πολιτικά κόμματα:
Ο Κ. Μητσοτάκης στις 13/4 δήλωσε στα Παραπολιτικά: «Στο Δικαστήριο της Χάγης με την Τουρκία θα πάμε μόνο για την οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο». Δηλαδή ανέτρεψε την πάγια ελληνική θέσηότι η μόνη διαφορά μας με την Τουρκία αφορά τον καθορισμό της νησιωτικής υφαλοκρηπίδας, και τίποτε άλλο.
Ο κ. Δένδιας διαβεβαίωσε ότι «αμέσως μετά τις εκλογές και στις δύο χώρες, θα μας δώσει ο Θεός την ευκαιρία να μπορέσουμε από την αρχή να δούμε ό,τι μας χωρίζει και να αναδείξουμε αυτό που είναι πολύ πιο σημαντικό, αυτό που μπορεί να μας ενώσει», για να καταλήξει με το εκπληκτικό «είναι κρίμα να μην επιτρέψουμε στις κυβερνήσεις που θα προέλθουν από τις εκλογές να ξεκινήσουν από το εξαιρετικό σημείο που βρισκόμαστε τώρα»!
Ο Νίκος Αλιβιζάτος, σε άρθρο του στην Καθημερινή («Τι κυβέρνηση προσδοκούμε;», 2/4/2023) το πήγε ακόμη πιο μακριά: «Το μεσοδιάστημα που θα μεσολαβήσει έως την πιθανή επάνοδο στην πεπατημένη των μονοκομματικών κυβερνήσεων, μήπως προσφέρεται για να ληφθούν από την κυβέρνηση συνασπισμού που θα σχηματιστεί μετά τις 2 Ιουλίου κάποιες αποφάσεις που κανένα από τα δύο μεγάλα κόμματα δεν μπορεί, υπό τις σημερινές τουλάχιστον συνθήκες, να πάρει από μόνο του; […] Μήπως είναι ιδανική περίοδος για έναν φιλόδοξο επανακαθορισμό των ελληνοτουρκικών σχέσεων, για μια “Συμφωνία του Αιγαίου” στον δρόμο που χάραξαν Ελευθέριος Βενιζέλος και Κεμάλ Ατατούρκ το 1930;»! Ο ίδιος μάλιστα εύχεται «η νέα κυβέρνηση να μην είναι απλώς συμμαχική, αλλά όσο το δυνατόν “οικουμενικότερη”», και καταλήγει με το ερώτημα: «Θα τολμήσουν άραγε τα τρία τουλάχιστον μεγάλα κόμματα να κάνουν το αποφασιστικό βήμα;»…
Πρόσφατες δηλώσεις του Ν. Φίλη (υποτίθεται υπερασπιστή της αριστερής φυσιογνωμίας του ΣΥΡΙΖΑ) για το θέμα: «Ακούω, διαβάζω για τον κ. Δένδια, πως δημιουργείται μια δυνατότητα απομάκρυνσης από την ένταση με τους Τούρκους, και αυτό είναι θετικό στοιχείο. […] Πιστεύω πως πρέπει να χαραχτεί μια καινούρια πολιτική, που την έχει προτείνει ο ΣΥΡΙΖΑ, στο πρότυπο της Συμφωνίας των Πρεσπών, πολιτική αλληλεγγύης, συνεννόησης ανάμεσα στις χώρες της περιοχής, με τις ιδιομορφίες που έχει η Τουρκία. Μια συνεννόηση που θα καταλήξει στο Δικαστήριο της Χάγης». Τα σχόλια περιττεύουν.
Η Ντόρα Μπακογιάννη, που έχει διατελέσει υπουργός Εξωτερικών και γνωρίζει όλους τους σχεδιασμούς, δηλώνει ότι πρέπει να υπάρξει διάλογος με την Τουρκία στη βάση του διεθνούς δικαίου, αλλά προσθέτει: «Πρέπει να παρουσιάσουμε όμως στον κόσμο όλη την εικόνα. Να ξέρει ότι η Τουρκία έχει ακρογιαλιές πολλών χιλιομέτρων, και έχει και δικαίωμα στο Αιγαίο»…
Το «μασάζ» καλά κρατεί, παρόλο που βρισκόμαστε σε προεκλογική περίοδο. Η Πόπη Τσαπανίδου, εκπρόσωπος Τύπου του ΣΥΡΙΖΑ, στα τέλη Ιανουαρίου είχε δηλώσει: «Εδώ δεν μιλάμε να συγκρίνουμε δύο κόμματα, γιατί δεν έχουμε καμία διαφορά μεταξύ μας, κυρίως σε τέτοια σοβαρά ζητήματα, όπως τα θέματα δημοκρατίας». Για να συμπληρώσει η Ντόρα Μπακογιάννη: «Και εδώ πρέπει να πω ότι μπορεί να λένε ό,τι λένε στον ΣΥΡΙΖΑ(…), επί της ουσίας όμως, όταν κάνεις κουβέντα μαζί τους, επί των στρατηγικών επιλογών της χώρας δεν υπάρχουν διαφορές». Ο δε Ευάγγελος Αποστολάκης, πρώην υπουργός Άμυνας, όταν ρωτήθηκε αν βλέπει κυβέρνηση συνεργασίας Ν.Δ.-ΣΥΡΙΖΑ, απάντησε: «Αν το καλό του τόπου λέει ότι αυτό πρέπει να γίνει, και οι πολιτικοί αρχηγοί το αποφασίσουν και το συμφωνήσουν, γιατί να μην γίνει; Δεν υπάρχει τίποτα που δεν γίνεται. Θεωρώ ότι τα πάντα είναι πιθανά». Τέλος, πρόσφατα ο κ. Αντώναρος, υποψήφιος βουλευτής του ΣΥΡΙΖΑ και πρώην κυβερνητικός εκπρόσωπος επί Ν.Δ., δηλώνει ότι το πρόγραμμα του ΣΥΡΙΖΑ μοιάζει πολύ με το πρόγραμμα που είχε ο Καραμανλής όταν κυβερνούσε, κι ότι ο ΣΥΡΙΖΑ έχει πάψει να είναι αριστερό κόμμα, είναι κάτι άλλο.
Θα μοιραστούν την ευθύνη της μειοδοσίας
Με άλλα λόγια, τα τρία συστημικά κόμματα μοιάζουν «σαν έτοιμα από καιρό», σαν καλά ενημερωμένα για το τι ζητιέται, και δείχνουν μέγιστη προθυμία να ανταποκριθούν. Οι Πρέσπες του Αιγαίου και η προσφυγή στη Χάγη, με δυσμενέστατους όρους για τη χώρα μας, είναι στην ημερήσια διάταξη *. Με οποιοδήποτε σχήμα κυβέρνησης προκύψει από τις εκλογές (σε έναν ή δύο γύρους), ακόμα και αν προκύψει μια κυβέρνηση «ειδικού σκοπού» έστω βραχύβιας διάρκειας, θα «μοιραστούν» την ευθύνη της μειοδοσίας.
Ας μην έχουμε την παραμικρή αμφιβολία: με τις «Πρέσπες του Αιγαίου» κι ό,τι αυτές σηματοδοτούν, ανοίγεται μια νέα περίοδος ανάλογη με την περιπέτεια του Κυπριακού εδώ και 63 χρόνια (από τη στιγμή της ανακήρυξης της ανεξαρτησίας, έστω κολοβής, το 1963 μέχρι τις μέρες μας). Πολλαπλά επεισόδια, σχέδια διαμελισμού και διχοτόμησης, ΝΑΤΟποίησης του νησιού, κατοχή του βόρειου τμήματος από την Τουρκία, σχέδια Ανάν και παραλλαγές τους, και τόσα άλλες ανοικτές πληγές. Κάτι ανάλογο θα ανοίξει στην ευρύτερη περιοχή με τον γεωπολιτικό αναδασμό που είναι σε εξέλιξη και την επιχείρηση «Πρέσπες του Αιγαίου». Ο τουρκικός επεκτατισμός και οι Μεγάλες Δυνάμεις μαγειρεύουν «λύσεις» και συμφωνίες οι οποίες έρχονται σε ευθεία αντίθεση με κυριαρχικά δικαιώματα της Ελλάδας, και ίσως οδηγήσουν σε μεγάλες περιπέτειες για την ίδια της την υπόσταση.
Γιατί λοιπόν η εκκωφαντική σιωπή για το ζήτημα αυτό κατά την προεκλογική περίοδο; Δεν είναι ένα σημάδι συνενοχής και αποδοχής των μεθοδεύσεων, της ευθυγράμμισης για την επίτευξη ενός «αξιοπρεπούς συμβιβασμού» υποτέλειας και παραχωρήσεων; Και ενώ βοά η μεθόδευση και ο χρόνος προώθησης τέτοιων συμφωνιών, γιατί το ζήτημα απουσιάζει από τις προτεραιότητες όλων των κομμάτων; Προσοχή: όχι μόνο των συστημικών, αλλά και όσων συναπαρτίζουν το υπάρχον πολιτικό σύστημα και έχουν μια κοινοβουλευτική παρουσία…
Οι θέσεις ΣΥΡΙΖΑ, ΜέΡΑ25 και ΚΚΕ
Το βασικό σύνθημα του ΣΥΡΙΖΑ «Μητσοτάκης ή Αλλαγή» δεν φωτίζει διόλου επί του συγκεκριμένου ζητήματος. Η «αλλαγή» (αν προκύψει), δηλαδή ένα κυβερνητικό σχήμα ΣΥΡΙΖΑ-ΠΑΣΟΚ συν την ανοχή ή στήριξη του ΜέΡΑ25, τι θα κάνει στο ζήτημα αυτό; Πόσο διαφορετική στάση θα τηρήσει; Ακόμα και το σχήμα «Πρέσπες του Αιγαίου» φέρει το στίγμα της ανεπίτρεπτης συμφωνίας που ψήφισε ο ΣΥΡΙΖΑ, ο οποίος πανηγυρίζει ακόμα για την αναγνώριση «μακεδονικής» εθνότητας και γλώσσας! Ακόμα χειρότερα: σήμερα κι αυτή η απαράδεκτη συμφωνία παραβιάζεται κατάφωρα, αλλά κανείς δεν λέει κουβέντα. Πόσο μάλλον ο ΣΥΡΙΖΑ, που έβαλε τις βάσεις για την επέκταση των αμερικανικών στρατιωτικών εγκαταστάσεων στην Αλεξανδρούπολη, στη Σούδα και την Λάρισα, απέλασε Ρώσους διπλωμάτες, και στηρίζει όλη την ευρωατλαντική αντιρωσική πολιτική…
Το ΜέΡΑ25, ενώ αρέσκεται να ονοματίζει τους εγχώριους ολιγάρχες, δεν λέει κουβέντα για την αποστρατιωτικοποίηση των νησιών (λες και δεν είναι αξίωση της Τουρκίας και όρος του ΝΑΤΟ). Μιλά γενικόλογα για μια διεθνή διάσκεψη των χωρών της Μεσογείου και προβάλλει έναν κούφιο διεθνισμό με το τρίπτυχο «όχι εξορύξεις, όχι εξοπλισμοί, όχι θητεία – επαγγελματικός στρατός».
Ούτε το ΚΚΕ ανεβάζει το θέμα, που λείπει εντυπωσιακά από όλο το προεκλογικό υλικό του. Προτιμά να εκτιμά πως βασικό ρόλο έχει ο ανταγωνισμός ανάμεσα στις δύο άρχουσες τάξεις, Ελλάδας και Τουρκίας, υπό τον μανδύα του ΝΑΤΟ. Στην προκήρυξη με τίτλο «Δυνατό ΚΚΕ, για να είναι δυνατός ο λαός» κατηγορεί τα τρία συστημικά κόμματα ότι είναι δεσμευμένα σε 7 άξονες:
1. Στα συμφέροντα των funds και των τραπεζών.
2. Στα πολεμικά ιμπεριαλιστικά σχέδια της Ε.Ε., του ΝΑΤΟ, των ΗΠΑ στον ανταγωνισμό τους με τη Ρωσία.
3. Στους στόχους των επιχειρηματικών ομίλων για νέα και μεγάλα κέρδη σε βάρος των εργαζομένων.
4.Στους αντιασφαλιστικούς νόμους που έχουν ψηφίσει.
5. Στην πολιτική της Ε.Ε. για «απελευθέρωση» της ενέργειας και τη δήθεν «πράσινη» ανάπτυξη.
6. Στους στόχους του Ταμείου Ανάκαμψης της Ε.Ε.
7. Στον στόχο του κεφαλαίου, που είναι να πληρώσει πάλι ο λαός τα σπασμένα.
Αναφέραμε αναλυτικά τα σημεία για να δείξουμε πόσο λείπει η όποια αναφορά σε ένα κεντρικό ζήτημα για το οποίο μεριμνούν τόσο πολύ οι ιμπεριαλιστές και η επεκτατική Τουρκία, τώρα, εδώ, και με έμφαση. Απλή παράλειψη σε μια κεντρική προκήρυξη, ή συγκεκριμένη πολιτική άλλων προτεραιοτήτων και συστηματικής υποβάθμισης του θέματος;**
***
Η σημασία και η έμφαση σε αυτό το ζήτημα δεν είναι «εθνικισμός». Αποτελεί πατριωτικό (και αντιιμπεριαλιστικό) καθήκον, εντάσσεται σε μια στρατηγική διεξόδου της χώρας, απόκτησης βαθμών κυριαρχίας, άρνησης της αποικιοποίησής της, του διαμελισμού και της συρρίκνωσής της, άρνησης της μετατροπής της σε ένα «κόμβο», σε έναν «χώρο», σε ένα «πεδίο βολής», σε ένα ορμητήριο. Αποτελεί έναν όρο για να σταθεί και η κοινωνία όρθια.
Η παρασιώπηση αυτού του κομβικού και πολύ σοβαρού ζητήματος (που είναι κεντρική επιδίωξη και πολιτική των ελίτ και των πατρώνων τους) είναι λόγος για να σκεφθεί κανείς σοβαρά αν πρέπει να ενισχύσει κόμματα και ψηφοδέλτια που το παραβλέπουν κραυγαλέα, που δεν λένε κουβέντα, που το χαρίζουν σε άλλες δυνάμεις – ενώ μιλάνε πολύ για «αλλαγή», «ρήξη», «ανυπακοή», «μόνοι τους κι όλοι μας», «μόνο ο λαός σώζει τον λαό», «ύστερα θα λογαριαστούμε»… χωρίς να αντιλαμβάνονται πόσο είναι αναγκαίο ένα κίνημα που να συνδέει τα εθνικά με τα κοινωνικά ζητήματα, ένα πολιτικό κίνημα διεξόδου και υπόστασης της χώρας μας, η οποία οδηγείται για άλεσμα σε μυλόπετρες διεθνών γεωπολιτικών και επεκτατικών βλέψεων. Δεν πρόκειται για ένα «λαθάκι». Αφορά τη συνολική υπόσταση της χώρας και της κοινωνίας!
* Για το θέμα των «Πρεσπών του Αιγαίου», βλ. στο YouTube τη διαφωτιστική συνομιλία του Ρούντι Ρινάλντι με τον δημοσιογράφο Άρη Λαμπρόπουλο με θέμα «Ιφιγένεια το Αιγαίο;» στα πλαίσια της εκπομπής «Στην αιχμή του δόρατος»
** Για μια πιο λεπτομερειακή κριτική στις θέσεις της αριστεράς για τον τουρκικό επεκτατισμό, βλ. το άρθρο «Ο τουρκικός επεκτατισμός και η ελληνική ποικίλη αριστερά» (σε δύο συνέχειες: φύλλα 597 και 598).
UN investigators have concluded that Turkey violated international sanctions on Somalia by supplying armed drones without notification to and approval of the UN.
According to the Panel of Experts on Somalia, which monitors the conflict in Somalia pursuant to the relevant UN Security Council resolution, Turkey violated the UN arms embargo by delivering armed Bayraktar drones, which are manufactured by a company owned by the family of Turkish President Recep Tayyip Erdogan.
The confidential intelligence obtained by the UN investigators indicated that Turkey delivered Bayraktar TB2 drones to Mogadishu on December 6, 2021 via two Airbus A400M military cargo planes operated by the Turkish Air Force. Yet the Turkish government failed to file for an exemption with the UN before sending the drones despite the fact that the UN Security Council resolution explicitly specifies such clearance before the delivery of any arms to Somalia.
In response to letters of inquiry from the UN, Turkey claimed it had delivered the drones to a Turkish base in Mogadishu and that the goal was to contribute to the fight against terrorism. “Türkiye informed the Panel that it has not delivered any type of unmanned combat aerial vehicles to the Somali authorities and that the systems in question are assigned to be used by Türkiye in the fight against terrorism in Somalia,” the report issued by the UN experts on September 1, 2022 stated.
However, Turkish media reported that Somali officers were undergoing training in Turkey on how to use the drones as early as March 2021 and reportedly took possession of five drones, challenging the official narrative of the Turkish government that the drones in Somalia were intended for the use of Turkish troops stationed there.
UN teams have monitored and registered weapons and ammunition officially imported by the Somali government since the partial lifting of the arms embargo in 2013. Countries that send arms and weapons need to notify the UN and secure approval for such shipments. Somalia has received approximately 27,000 weapons and 80.1 million rounds of ammunition, including some 70,000 RPG-7 rounds, since 2013.
According to UN Security Council Resolution 2607 (2021), the arms embargo does not apply to supplies of weapons or military equipment for the United Nations Assistance Mission in Somalia (UNSOM) and the African Union Mission to Somalia (AMISOM), a peacekeeping mission operated by the African Union in Somalia with the approval of the UN. All other foreign troops in Somalia including Turkish forces must have clearance from the UN to receive arms and ammunition.
Turkey has repeatedly been flagged by the UN in recent years for arms violations in Somalia. A Turkish-based maritime company in April 2021 delivered military trucks to Somalia without informing the UN about their compliance with the sanctions requirements, which prompted UN investigators to launch a probe into the shipment.
Somali soldiers are seen inspecting a Bayraktar drone in Turkey.
According to the intelligence obtained by UN experts, İstanbullines Lojistik ve Denizcilik Limited Şirketi offloaded 44 “Kamaz” military-type trucks at the port of Mogadishu on April 30, 2021. The freighter that transported the trucks to Somalia had departed Turkey on April 15, 2021 and sailed via the Suez Canal to anchorage in Jeddah, Saudi Arabia, before docking in Mogadishu.
The UN said no notification was received from the company or the Turkish government about the shipment. The panel sent an official letter to İstanbullines on June 8, 2021 asking for information about the delivery in order to determine if it was in compliance with UN arms embargo requirements.
A review of İstanbullines’ trade registry records by Nordic Monitor shows that the company was established on March 23, 2018 by Najjar Oussama, listed as a Lebanese national. Two companies, investment firm Nesmal Yatırım Holding and aviation company Onur Havacılık Ticaret Anonim Şirketi, were listed as shareholders in İstanbullines. Oussama is involved in Nesmal and serves as chairman of the board, meaning he calls the shots at İstanbullines, where he has a controlling stake directly and by means of other companies.
Oussama also filed papers with Turkish authorities In December 2019 asking that his Lebanese nationality in the registration of his companies be replaced with his newly obtained Turkish nationality. He most likely managed to acquire Turkish citizenship through investments he made in Turkey.
Somali troops underwent training in Turkey on how to operate Bayraktar drones.
Turkish President Erdogan’s Islamist government has invested militarily and economically in Somalia, built a military base in Mogadishu and helped shady Turkish businesspeople acquire port and airport deals. With the help of Erdogan in 2014, management of the Mogadishu harbor facilities was handed over to the Islamist Albayrak Group, a Turkish conglomerate accused of corrupt practices in Turkey and abroad.
Bayraktar drones are manufactured by Istanbul-based defense contractor Baykar Makina Sanayi ve Ticaret Anonim Şirketi (Baykar), which is run by Erdogan’s son-in-law Selçuk Bayraktar. The company has landed major contracts with the Turkish government as well as with foreign countries because of the considerable support it receives from Erdogan, who lobbies for the sale of drones to the Turkish Armed Forces as well to other countries.
Nordic Monitor previously published a classified report by Turkey’s Financial Crimes Investigation Board (MASAK) that showed how the Erdogan government had hushed up a probe into hundreds of thousands of dollars in aid to al-Shabab. According to the MASAK report, the Turkish Foreign Ministry sent letter No. 48378 to MASAK on March 22, 2013, attaching a request for information sent by the US Treasury’s Office of Terrorism and Financial Intelligence, led by Under Secretary David S. Cohen at the time.
The intelligence picked up by the Americans indicated that Turkish national İbrahim Şen and his brother Abdulkadir Şen were involved in delivering $600,000 to al-Shabab between September and December 2012. Turkish authorities squelched the probe into the Şen brothers. A 2014 terrorism investigation in Turkey revealed that İbrahim Şen was working with Turkish intelligence in recruiting jihadists to fight in Syria and providing logistical supplies to them. Şen was previously a detainee at Guantanamo before he was handed over to Turkey in 2005.
Το Νοέμβριο του 2022 συμπληρώθηκαν έξι χρόνια από τότε που ο Σαλαχτίν Ντεμιρτάς, ηγέτης του φιλοκουρδικού HDP, συνελήφθη από τις τουρκικές αρχές με κατηγορίες για τρομοκρατία. Λίγες ημέρες, όμως, πριν από τις εκλογές το πολιτικό του αποτύπωμα παραμένει καθοριστικό.
ASSOCIATED PRESS (αρχείου)
Το Νοέμβριο του 2022 συμπληρώθηκαν έξι χρόνια από τότε που ο Σαλαχτίν Ντεμιρτάς, ηγέτης του φιλοκουρδικού HDP, συνελήφθη από τις τουρκικές αρχές με κατηγορίες για τρομοκρατία. Σήμερα, κι ενώ βρισκόμαστε στην τελική ευθεία προς τις προεδρικές και κοινοβουλευτικές εκλογές της Τουρκίας, που θα διεξαχθούν στις 14 Μαΐου, ο Ντεμιρτάς παραμένει ένα πρόσωπο με σημαντική πολιτική επιρροή.
Οπως αναφέρει δημοσίευμα του Politico, ο Ντεμιρτάς, πρώην υποψήφιος πρόεδρος, διανύει τον έβδομο χρόνο στις φυλακές υψίστης ασφαλείας στα σύνορα της Τουρκίας με την Ελλάδα. Παρ’ όλα αυτά, η τεράστια πολιτική του επιρροή -ιδιαιτέρως στους Κούρδους ψηφοφόρους- παραμένει σε ισχύ και ενδεχομένως να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην επικείμενη εκλογική αναμέτρηση.
Σύμφωνα με το δημοσίευμα, αυτές οι ψήφοι, προερχόμενες από Κούρδους, είναι πιθανό να καταστούν «αποφασιστικής σημασίας», ενώ σημειώνεται πως το HDP εκφράζει περίπου τα 2/3 του συνολικού κουρδικού πληθυσμού. Ο ίδιος ο Ντεμιρτάς, μιλώντας στο Politico, δηλώνει, μέσω των δικηγόρων του, πως «σε αυτή την κρίσιμη εκλογική αναμέτρηση, όπου κάθε ψήφος μετράει, η ψήφος των Κούρδων θα είναι ιδιαιτέρως επιδραστική στο τελικό αποτέλεσμα», εκφράζοντας ταυτόχρονα το «παράπονο» ότι είναι εξαιρετικά δύσκολο να παρακολουθεί και να συμμετέχει στις πολιτικές εξελίξεις από μια φυλακή υψίστης ασφαλείας.
Ο 50χρονος Ντεμιρτάς εκτιμά πως ο Ερντογάν θα ηττηθεί από τον πρώτο γύρο με μεγάλη διαφορά. Ο ηγέτης του HDP, αν καταδικαστεί, αντιμετωπίζει βαρύτατες ποινές, με τον ίδιο να επιμένει πως η δίωξή του είναι πολιτική και ενορχηστρωμένη από την κυβέρνηση.
Οι εκλογές στην Τουρκία αποτελούν ένα γεγονός κομβικής γεωπολιτικής σημασίας. Αναλυτές εκτιμούν πως το αποτέλεσμά τους είναι πιθανό να έχει σημαντικές συνέπειες για την Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή. Την ίδια στιγμή, κρίνεται και ως η μεγαλύτερη πολιτική πρόκληση για τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, ο οποίος αυτή τη φορά θα βρεθεί αντιμέτωπος με έναν υποψήφιο, τον Κεμάλ Κιλιτσντάρογλου, ο οποίος στηρίζεται από έξι ετερόκλητα κόμματα της αντιπολίτευσης. Μπορεί το HDP του Ντεμιρτάς να μην αποτελεί επισήμως μέλος της συμμαχίας, όμως στην πράξη στηρίζει τον Κιλιντσάρογλου, αφού επιλέγει να μην κατέλθει με δική του αυτόνομη, κομματική υποψηφιότητα.
Κι ενώ ο χρόνος μετράει αντίστροφα για την κρίσιμη εκλογική αναμέτρηση, ο Ερντογάν -αντιμέτωπος με πολλαπλές κρίσεις- παραμένει μέσα στο «παιχνίδι», με τις δημοσκοπήσεις να υποδεικνύουν ένα εκλογικό «ντέρμπι».
Η πολιτική διαδρομή του Ντεμιρτάς
Επιστρέφοντας στον Ντεμιρτάς, το Politico ανατρέχει μια δεκαετία πίσω, όταν έκανε την πρώτη ηχηρή εμφάνισή του στην κεντρική πολιτική σκηνή της Τουρκίας. Βραβευμένος συγγραφέας, στιχουργός, δικηγόρος για τα ανθρώπινα δικαιώματα, ο Ντεμιρτάς, το 2014 πετυχαίνει μια σημαντική πολιτική ανατροπή, συγκεντρώνοντας στις προεδρικές εκλογές ένα ποσοστό της τάξης του 10% -απευθυνόμενος πέραν των Κούρδων ψηφοφόρων-, ενώ στις βουλευτικές εκλογές της επόμενης χρονιάς το κόμμα του εξασφαλίζει 80 έδρες, κοστίζοντας στο κόμμα του Ερντογάν την απόλυτη πλειοψηφία. Οι οπαδοί του Ντεμιρτάς υποστηρίζουν ότι ακριβώς αυτή η πολιτική επιρροή του εξηγεί και την προσπάθεια του Ερντογάν να τον «εξολοθρεύσει».
«Τα τελευταία χρόνια, εξαιτίας των αυταρχικών πολιτικών του Ερντογάν, οι Κούρδοι έχουν στοχοποιηθεί, όπως και όλα τα κόμματα της αντιπολίτευσης. Δώδεκα εκλεγμένοι Κούρδοι βουλευτές, 102 δήμαρχοι και χιλιάδες κομματικά στελέχη και υποστηρικτές έχουν οδηγηθεί στις φυλακές (…) Ο Ερντογάν έχει υιοθετήσει μια ακραία εθνικιστική πολιτική που αναδεικνύει την εχθρική του διάθεση προς τους Κούρδους και έχει απολέσει τη στήριξη πολλών Κούρδων ψηφοφόρων», είπε.
Για πολλούς, η υπόθεση Ντεμιρτάς συμπυκνώνει το αυταρχικό πρόσωπο του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Υπενθυμίζεται ότι έχουν περάσει τρία χρόνια από τότε που το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων κάλεσε την Τουρκία να λάβει όλα τα απαραίτητα μέτρα για να διασφαλίσει την απελευθέρωση του Ντεμιρτάς, αναφέροντας ότι δεν παραβιάζει μόνο τα ατομικά του δικαιώματα, αλλά πλήττει συνολικά το εκλογικά – πολιτικά δικαιώματα στην Τουρκία. Η έκκληση αυτή κατέληγε στο συμπέρασμα ότι η δίωξη αυτή έγινε για πολιτικούς λόγους.
Ο Ερντογάν απέρριψε όλα τα παραπάνω, επιμένοντας ότι «το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο δεν μπορεί να υποκαθιστά την τουρκική δικαιοσύνη». Κατόπιν, ο πρόεδρος της Τουρκίας κατηγόρησε την αντιπολίτευση -που υποστήριξε την ετυμηγορία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου- ότι στέκεται στο πλευρό της τρομοκρατίας, ενώ διαμήνυε ότι το HDP αποτελεί κοινοβουλευτικό παρακλάδι τρομοκρατών.
Ταυτόχρονα, το HDP, το τρίτο μεγαλύτερο κόμμα της Τουρκίας, είναι αντιμέτωπο με πιθανό «λουκέτο» εξαιτίας μιας έρευνας της δικαιοσύνης που το εμπλέκει με το PKK, μια ένοπλη κουρδική ομάδα που θεωρείται τρομοκρατική οργάνωση από την Τουρκία, την Ε.Ε. και τις ΗΠΑ.
Το HDP αρνείται ότι έχει τέτοιου είδους δεσμούς με το PKK. Ωστόσο, οι επικριτές του Ντεμιρτάς τον κατηγορούν ότι δεν έχει πάρει ποτέ σαφή θέση εναντίον του.
«Ούτε επιδοκιμάζουμε ούτε υποστηρίζουμε τη χρήση βίας και ένοπλων τακτικών», είχε απαντήσει ο Ντεμιρτάς. «Δεν αυτοπροσδιοριζόμαστε ως πολιτική προέκταση του PKK, γιατί δεν είμαστε. Είμαστε μια ανεξάρτητη πολιτική οντότητα».
Την ίδια στιγμή, ο Ντεμιρτάς εξακολουθεί να έχει τεράστια επιρροή στο HDP, του οποίου de facto παραμένει ηγέτης. Πράγματι, η φυλάκισή του -και η ευρεία διεθνής καταδίκη της- ενισχύει το «ηθικό πλεονέκτημα» του Ντεμιρτάς στα μάτια τόσο των υποστηρικτών του κόμματός του, αλλά και συνολικά των υποστηρικτών της τουρκικής αντιπολίτευσης.
Ο Ντεμιρτάς προσπαθεί να επικοινωνεί καθημερινά τα πολιτικά του μηνύματα μέσω των δικηγόρων του, ενώ οι συνεργάτες του φροντίζουν να διατηρεί ισχυρή παρουσία στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Ο «κουρδικός παράγοντας»
Η Seren Selvin Korkmaz, διευθύντρια του IstanPol Institute, ενός think-tank με έδρα την Κωνσταντινούπολη, επισημαίνει στο δημοσίευμα του Politico την πολιτική σημασία της υπόθεσης Ντεμιρτάς.
«Οι Κούρδοι ψηφοφόροι αποτελούν καθοριστικό παράγοντα σε αυτές τις προεδρικές εκλογές», είπε, σημειώνοντας ότι διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο στην ήττα του AKP στις τοπικές εκλογές του 2019.
«Κερδίζοντας την υποστήριξη των Κούρδων, ο Κιλιτσντάρογλου ενισχύεται σημαντικά», συμπλήρωσε, προβλέποντας ότι ο υποψήφιος της αντιπολίτευσης «θα λάβει υψηλά ποσοστά στους Κούρδους ψηφοφόρους».
Ο Ερντογάν, πριν σκληρύνει τη θέση του για το ζήτημα των Κούρδων, είχε εκπονήσει μια ειρηνευτική προσπάθεια κατά την περίοδο 2013-2015 με σκοπό την επίλυση της μακροχρόνιας κουρδικής διαμάχης στην Τουρκία.
Η κυβέρνηση, μέχρι σήμερα, υποστηρίζει ότι έχει κάνει περισσότερα από οποιονδήποτε από τους προκατόχους της για να ενισχύσει τα δικαιώματα των Κούρδων, οι οποίοι τις προηγούμενες δεκαετίες αντιμετώπιζαν περιορισμούς στην ελεύθερη χρήση της γλώσσας τους και βρίσκονταν στο επίκεντρο αιματηρών και πολύνεκρων συγκρούσεων. Τα δεδομένα άρχισαν να αλλάζουν μετά το 2015.
Λίγο μετά την αποτυχημένη απόπειρα πραξικοπήματος το 2016, ο Ερντογάν συγκέντρωσε γύρω του εξουσίες έκτακτης ανάγκης και οδήγησε τη χώρα σε πιο εθνικιστικές και αυταρχικές κατευθύνσεις, καταλήγει το δημοσίευμα του Politico.
Η απουσία επιθετικής δραστηριότητας στο Αιγαίο και η εξασφάλιση «ήρεμων νερών» στη διάρκεια μιας δύσκολης προεκλογικής περιόδου ήταν από την πρώτη στιγμή ευπρόσδεκτη και χρήσιμη. Όμως η αναστολή της εχθρικής δραστηριότητας επί του πεδίου η οποία καμιά σχέση δεν έχει με ουσιαστική αποκλιμάκωση και πολύ περισσότερο με άνοιγμα παράθυρου ευκαιρίας στις ελληνοτουρκικές σχέσεις δημιουργεί σοβαρά ερωτηματικά ως προς το με ποιο κόστος εξασφαλίστηκε από την Αθήνα.
Κανείς από την κυβέρνηση δεν ισχυρίστηκε βεβαίως ότι αυτή η «μη ένταση» σημαίνει και αλλαγή των τουρκικών θέσεων, όμως οι αναφορές ότι δημιουργούνται συνθήκες για επανέναρξη των ελληνοτουρκικών συνομιλιών μετά τις εκλογές είναι προβληματικές, ενώ και η «ανοχή» της Αθήνας απέναντι στα αρνητικά δείγματα γραφής που εκπέμπει η Άγκυρα είναι επίσης ανησυχητική καθώς δίνουν λάθος μηνύματα στη διεθνή κοινότητα αλλά και στην Άγκυρα.
Το ερώτημα είναι με τι αντάλλαγμα από ελληνικής πλευράς επιτεύχθηκε αυτή η αναστολή εχθρικής δραστηριότητας στο Αιγαίο και η προσωρινή (όπως αποδεικνύουν και οι δηλώσεις Τσαβούσογλου, Σοϊλού, οι επισκέψεις στη Θράκη) διακοπή της εχθρικής ρητορικής.
Αν και η εικόνα δεν είναι καθαρή, δίνεται η εντύπωση ότι έχει γίνει ετεροβαρής συνεννόηση με την Τουρκία η οποία δεν είναι «στιγμιαία», καθώς επηρεάζει τις συνθήκες και το κλίμα όταν μετά τις εκλογές κληθεί αυτή ή άλλη ηγεσία του ΥΠΕΞ να διερευνήσει τις δυνατότητες διαλόγου με την Τουρκία. Και μάλιστα υπό τη διακριτική παραίνεση του διεθνούς παράγοντα είτε αυτός είναι η Ουάσιγκτον είτε το Βερολίνο και η ίδια η ΕΕ.
Αν λάβουμε ως αφετηρία το γεγονός ότι η ένταση των τελευταίων ετών προήλθε από την αναθεωρητική και διεκδικητική πολιτική της Τουρκίας, τότε είναι προφανές ότι η αποκλιμάκωση έπρεπε να αφορά την ίδια. Η χρονική επέκταση του μορατόριουμ πραγματοποίησης ασκήσεων στο Αιγαίο, παρά το γεγονός ότι έχει σημαντικά προβληματικά στοιχεία καθώς αφορά χώρο άσκησης και κυριαρχικών δικαιωμάτων σε ευαίσθητες περιοχές που υπάρχουν τα ελληνικά νησιά (και όχι απλώς διεθνή ύδατα, όπως είναι για την Τουρκία) είναι θετική εξέλιξη, καθώς αποτρέπει την αλληλοεπικάλυψη δεσμευμένων περιοχών για ασκήσεις και τον κίνδυνο θερμού επεισοδίου και εντάσεων.
Όμως από κει και πέρα θα πρέπει να δούμε τι ακριβώς προσέφερε η Τουρκία σε αυτή τη «συνεννόηση» για μείωση της έντασης και τι η Ελλάδα.
Ο κ. Σοϊλού σε συνέντευξή του πριν τρεις ημέρες δήλωσε ότι «ο Τούρκος πρόεδρος, έκανε άλλη μια χειρονομία προς τους Έλληνες. Ήταν μια χειρονομία που ήθελαν. Εμείς δεν θέλουμε οι σχέσεις να είναι τεταμένες» ανέφερε, χωρίς να εξηγήσει ποια ήταν αυτή η κίνηση που ζήτησε η Αθήνα.
Όμως προς το παρόν το μόνο που έχει υπάρξει εκ μέρους της Τουρκίας είναι η διακοπή των διαρκών παράνομων υπερπτήσεων ελληνικού εδάφους και η παραβίαση του ελληνικού εναέριου χώρου, αν και χρησιμοποιεί συστηματικά και σχεδόν καθημερνά στο σύστημα έκδοσης ΝΟΤΑΜ’s για να επαναβεβαιώνει τις θέσεις της για την αποστρατικοποίηση των νησιών, τη μη αναγνώριση του ελληνικού εναέριου χώρου στην περιοχή 6-10 ν.μ., τις ελληνικές ζώνες SAR…
Η διακοπή της επιθετικής ρητορικής είναι υπό συζήτηση, καθώς με κάθε ευκαιρία τίθεται όλο το πλαίσιο των τουρκικών διεκδικήσεων εναντίον της χώρας μας με ιδιαίτερη έμφαση μάλιστα στις «γκρίζες ζώνες» και την ευθεία αμφισβήτηση όχι απλώς κυριαρχικών δικαιωμάτων αλλά και της ίδιας της κυριαρχίας της χώρας μας.
Η διακοπή των επιθετικών δραστηριοτήτων και της εχθρικής ρητορικής θα έπρεπε να είναι προϋπόθεση άνευ όρων και ανταλλαγμάτων, για την εμβάθυνση των διαύλων επικοινωνίας.
Όμως δημιουργούνται σοβαρά ερωτηματικά για τον τρόπο με τον οποίο η Τουρκία επιχειρεί να κεφαλαιοποιήσει αυτή τη διαδικασία προωθώντας θέσεις της.
Η Ελλάδα σε αυτό το καλάθι «παζαριού» για την αποκλιμάκωση, θα αρκούσε να τοποθετήσει τη συναίνεσή της για μη διεξαγωγή μεγάλης κλίμακας ασκήσεων και τίποτε περισσότερο.
Όμως βλέπουμε τις τελευταίες εβδομάδες την προβληματική αντιμετώπιση των τουρκικών κινήσεων:
Ο πρόεδρος της Τουρκικής Εθνοσυνέλευσης Μ. Σέντοπ περιοδεύει σε Κομοτηνή και Ξάνθη, κάνει έμμεσες παρεμβάσεις στις ελληνικές εκλογές με την προβολή δίπλα του συγκεκριμένων μειονοτικών υποψηφίων με τον ΣΥΡΙΖΑ και το ΠΑΣΟΚ και συγχρόνως επισκέπτεται συλλόγους που είναι σε διαμάχη με την Ελληνική Δικαιοσύνη για τη χρήση του όρου «τουρκικός» πρόσφερε στήριξη στους ψευδομουφτήδες, έκανε λόγο για στήριξη της Μητέρας Πατρίδας στο πρόβλημα διακρίσεων που υφίσταται η «τουρκική μειονότητα Δ. Θράκης» και δεν υπήρξε καμιά απάντηση, κανένας σχολιασμός από το ΥΠΕΞ.
Με τρόπο που δίνεται η εντύπωση ότι έτσι δημιουργείται ένα εθιμικό κεκτημένο. Και αυτό φάνηκε βεβαίως με την αντίστοιχη περιοδεία στη Θράκη του Τούρκου πρεσβευτή στην Αθήνα Τ. Ερτσιγιές η οποία επίσης έμεινε ασχολίαστη.
Στη διάρκεια του Πάσχα με άνωθεν κυβερνητική εντολή κανένας από την πολιτική ή στρατιωτική ηγεσία του ΥΕΘΑ ή εκπρόσωπος της κυβέρνησης δεν επισκέφθηκε, ως είθισται, ελληνικά φυλάκια στα ακριτικά νησιά του Αιγαίου, αυτά που η Τουρκία θεωρεί αποστρατικοποιημένα και όπου κάθε φορά που υπάρχει επίσκεψη, διαμαρτύρεται επισήμως και ανεπισήμως.
Ο κ. Τσαβούσογλου για μια ακόμη φορά στη συνέντευξή του τη Δεύτερα στο τουρκικό TV100 έθεσε απροκάλυπτα και πάλι στην ατζέντα και το θέμα των «γκρίζων ζωνών» και του εναέριου χώρου κ.α. Όμως η απάντηση του Υπουργείου Εξωτερικών έσπευσε να αποδώσει τις δηλώσεις στην …προεκλογική περίοδο της Τουρκίας. Αυτό αποτελεί λάθος ανάγνωση που εξυπηρετεί μεν τη διατήρηση του ήπιου κλίματος αλλά ουσιαστικά εξωραΐζει τον τουρκικό αναθεωρητισμό, αποδίδοντάς τον σε πολιτικές σκοπιμότητες της στιγμής.
Πραγματικά, αναρωτιέται κανείς, ποιο είναι το τόσο σοβαρό αντάλλαγμα που έχει προσφέρει ο κ. Ερντογάν (το οποίο πάντως δεν είναι ορατό) ώστε η Αθήνα να αποδέχεται μια πρακτική την οποία η Τουρκία πλέον θα θεωρεί κεκτημένο και θα έχει πειστεί ότι αρκεί να δώσει εντολή στα αεροπλάνα της να μην πετούν πάνω από το Αγαθονήσι, τους Λειψούς ή την Παναγιά και να εξασφαλίζει ότι γίνεται εμμέσως αποδεκτός ο ισχυρισμός της για θολό καθεστώς των ελληνικών νησιών και ότι η Θράκη αποτελεί ανοικτό πεδίο άσκησης της εξωτερικής της πολιτικής.
Ίσως, όπως υπαινίχθησαν ορισμένοι, ο κ. Ερντογάν σε μια κίνηση …καλής θέλησης δεν έστειλε τα πλοία του για έρευνες η γεωτρήσεις σε περιοχές της ελληνικής υφαλοκρηπίδας τις οποίες θεωρεί τουρκικές και αυτό είναι το μεγάλο «δώρο» του στην Αθήνα. Προφανώς, και αυτό έχει την εξήγησή του και στον προσανατολισμό της Άγκυρας στις γεωτρήσεις της Μαύρης Θάλασσας αλλά πιθανον και στις συστάσεις της Ουάσιγκτον. Αλλά και αυτό ακομη αν συνέβαινε θα πρόκειται για μονομερή επιθετική ενέργεια…
Η Τουρκία απειλεί, προβαίνει σε επιθετικές, μονομερείς, παράνομες και ασύμβατες με το διεθνές δίκαιο κινήσεις και προκειμένου να τις διακόψει (προσωρινά) απαιτεί από την Ελλάδα… ανταλλάγματα, αυτοσυγκράτηση και ανοχή σε διεκδικήσεις της Άγκυρας.
Μάλλον, αυτό το παζάρι δεν γίνεται ούτε συνεχίζεται σε σωστή βάση.
Και η κληρονομιά που θα μείνει στον επόμενο Υπουργό Εξωτερικών, όποιος και αν είναι αυτός, θα είναι βαριά και υποθηκευμένη…
Η ρίζα του προβλήματος της χώρας δεν είναι η «μεταπολίτευση» αλλά η αποτυχία μας να κάνουμε «μεταπολίτευση».
Του Δημήτρη Κωνσταντακόπουλου
«Σου γαμώ το σύνταγμα και το κοινοβούλιο»
Πρόεδρος Τζόνσον προς τον ‘Ελληνα Πρέσβη στην Ουάσινγκτον, Ιούνιος 1964, I Should Have Died (1977) by Philip Deane, pp. 113-114.
«O Παπαδόπουλος είναι γνωστός σαν ο πρώτος πράκτορας της CIA που έγινε πρωθυπουργός ευρωπαϊκής χώρας» Observer, 1-7-1973 «O Παπαδόπουλος ήταν έμμισθος πράκτορας της CIA από το 1952» New York Times, 2-8-1974
Ένας πολύ αγαπητός φίλος μου έστειλε προ ημερών ένα άρθρο, γραμμένο την εποχή και με αφορμή το ξεπούλημα της ΤΡΑΙΝΟΣΕ, ζητώντας τη γνώμη μου. Το άρθρο διεκτραγωδούσε την κατάσταση της χώρας και τη συμπεριφορά των πολιτικών δυνάμεων, καταλήγοντας:
Αυτή είναι η τραγική ιστορία αυτής της χώρας. Αυτή είναι η ταμπέλα της καταραμένης μεταπολίτευσης. Ασυδοσία, κατάλυση της έννομης τάξης, κομματοκρατία και φαυλοκρατία. Μία Ελλάδα που δεν παράγει τίποτα, που ζει στα καφενεία, στα μπαρ και στα σουβλατζίδικα, μία Ελλάδα που οι πνευματικοί και θρησκευτικοί της ηγέτες κρατούν τα στόματά τους ερμητικά κλειστά -γιατί άραγε ;- μία Ελλάδα που κάθε μέρα χάνει την εθνική της περιουσία και επομένως την εθνική της κυριαρχία.
Του απήντησα ότι δεν έχω ουσιαστικά αντίρρηση στην περιγραφή της τραγωδίας που ζει η χώρα, αμφιβάλλω όμως για το ότι όλα αυτά οφείλονται στην «καταραμένη μεταπολίτευση». Οι ιδιότητες της χώρας που περιγράφει είναι ιδιότητες του ειδικού ελληνικού συστήματος «κλεπτοκρατικού καπιταλισμού», που δεν δημιουργήθηκε μετά το 1974, αλλά χαρακτήρισε όλη την περίοδο μετά τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο και που υπήρξε και επιλογή της αμερικανικής πολιτικής για την Ελλάδα (ανάπτυξη της μικρής ιδιοκτησίας και όχι της βιομηχανίας). Η διαφθορά ακόμα και σε επίπεδο κοινωνικής βάσης ήταν απαραίτητη σε αυτό το σύστημα ώστε, σε αντάλλαγμα της ανοχής από το κράτος των ημετέρων, να εξασφαλίζεται η νομιμότητα τμήματος του κοινωνικού σώματος προς αυτή.
Μετά το 1974, δυστυχώς, το σύστημα δεν άλλαξε. Απλώς γενικεύτηκε και μαζικοποιήθηκε, λόγω της άρσης των πολιτικών περιορισμών που ίσχυαν για τους μισούς Έλληνες.
Σε όλη τη μεταπολεμική περίοδο κυβερνάνε – όπως και σήμερα συμβαίνει – οι εργολάβοι οικοδομών και δημοσίων έργων και οι εισαγωγείς αυτοκινήτων. Γι’ αυτό η Ελλάδα είναι η μόνη ευρωπαϊκή χώρα ουσιαστικά χωρίς τρένα και γι’ αυτό καταστρέψαμε την πιο όμορφη και ιστορική πόλη του κόσμου την Αθήνα (επί Καραμανλή αυτό, αλλά και κανείς από τους επόμενους δεν έκανε τίποτα), που είναι σήμερα μια δυνάμει οικολογική βόμβα για τον μισό πληθυσμό της χώρας.
Μάλλον λοιπόν δεν πρέπει να θεωρήσουμε τη μεταπολίτευση, αλλά την αποτυχία της ως πηγή όλων των ελληνικών κακών.
Κυπριακό
Τη δικτατορία άλλωστε δεν την ανέτρεψε κανένας. Μόνη της κατέρρευσε όταν ολοκλήρωσε τη δουλειά που ήρθε να κάνει. Και η δουλειά αυτή δεν ήταν άλλη από το να καταλύσει την Κυπριακή Δημοκρατία και να βάλει την Τουρκία στην Κύπρο.
Το προσπάθησε αυτό και υπό τις δύο μορφές της, του Παπαδόπουλου και του Ιωαννίδη. Με τον Παπαδόπουλο απέσυρε τη μεραρχία από την Κύπρο και εξαπέλυσε τον εμφύλιο κατά του Μακαρίου. Με τον Ιωαννίδη οργάνωσε το πραξικόπημα και την απόπειρα δολοφονίας κατά του Μακαρίου – με πρότυπο μάλιστα το πραξικόπημα κατά του Αλιέντε στη Χιλή που είχε προηγηθεί κατά ένα χρόνο. Κι όταν μπήκαν οι Τούρκοι στο νησί, οι ελληνικές ένοπλες δυνάμεις, ελεγχόμενες σε όλη την ιεραρχία τους από τη CIA, δεν κούνησαν ούτε το μικρό τους δαχτυλάκι για να την αποτρέψουν ή να αντισταθούν.
Οι Αμερικανοί δεν είχαν κανένα εσωτερικό λόγο να επιβάλουν τη δικτατορία της 21ης Απριλίου 1967. Δεν απειλούνταν η Ελλάδα με κάποιου είδους «κομμουνιστική επανάσταση» όπως ισχυρίζονταν οι δικτάτορες. Ούτε ο Γεώργιος Παπανδρέου συνιστούσε ασφαλώς απειλή για το αστικό καθεστώς ή για τον έλεγχο της χώρας από τους ίδιους.
Η Ουάσινγκτον επέβαλε τη δικτατορία και τοποθέτησε έναν έμμισθο πράκτορα της ίδιας της CIA ως «Πρωθυπουργό», γιατί δεν μπορούσε διαφορετικά να «λύσει» το Κυπριακό, όπως η ίδια αντιλαμβανόταν το Κυπριακό. Γιατί, πολύ προτού γίνει ελληνοτουρκική διαφορά, το κυπριακό υπήρξε – και παραμένει και σήμερα εν πολλοίς – ένα αποικιακό πρόβλημα.
Η Κύπρος στους σχεδιασμούς της συλλογικής Δύσης
Για τις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Βρετανία και το Ισραήλ δεν θα έπρεπε ποτέ (και το έχουν πει οι κατά καιρούς εκπρόσωποί τους) να επιτραπεί στον πληθυσμό του νησιού να ασκήσει έστω και κολοβή κυριαρχία στον τόπο του. Είτε με τη μορφή της ένωσης της Κύπρου με την Ελλάδα, είτε με τη μορφή ενός πραγματικά ανεξάρτητου και κυρίαρχου κράτους. Γιατί το νησί βρίσκεται σε μια από τις πιο σημαντικές στρατηγικές περιοχές της υφηλίου, έξω από τις ακτές της Ισραήλ, απέναντι από τον Λίβανο, τη Γάζα, τη διώρυγα του Σουέζ και το λιμάνι του Τσεϊχάν, ελέγχοντας την πρόσβαση της Δύσης στην Ανατολή, της Τουρκίας και των Αράβων στη Μεσόγειο και του Ισραήλ στη Δύση και επιτρέποντας την παρακολούθηση όλης της τότε σοβιετικής Κεντρικής Ασίας.
Αυτό το «πρόβλημα» ήρθε να «λύσει» η δικτατορία των επίορκων συνταγματαρχών. Γιατί ακόμα και ένας αστός, αγγλόφιλος και φιλοαμερικανός πολιτικός όπως ο Γεώργιος Παπανδρέου δεν μπορούσε να κάνει όσα του ζητούσαν να κάνει.
Του ζήτησαν το 1964 να αποδεχθεί το σχέδιο Άτσεσον για την Κύπρο, που προέβλεπε, εκτός των άλλων, την παραχώρηση του Καστελόριζου στην Τουρκία, ώστε να αποκοπεί οποιαδήποτε επαφή του εθνικού κορμού με την Κύπρο. Όπως και δεν μπορούσε να κάνει πραξικόπημα στην Κύπρο για να ανατρέψει τον Μακάριο (ήταν στην προοπτική αυτή που οι Αμερικανοί δέχτηκαν να πάει η ελληνική μεραρχία στο νησί αλλά δεν ήταν ασφαλώς αυτή η προοπτική του Παπανδρέου).
Λίντον Τζόνσον
Όταν ο Πρέσβης της Ελλάδας στην Ουάσινγκτον προσπάθησε το 1964 να εξηγήσει στον πρόεδρο Λίντον Τζόνσον τη θέση της κυβέρνησης Παπανδρέου, ότι αυτά τα πράγματα (όπως η παραχώρηση του Καστελόριζου στην Τουρκία) δεν μπορούν να γίνουν, ότι η χώρα έχει σύνταγμα και κοινοβούλιο, ο πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών του απήντησε επί λέξει:
Σου γαμώ το κοινοβούλιό σου και το σύνταγμά σου. Η Αμερική είναι ένας ελέφαντας. H Κύπρος είναι ένας ψύλλος. Η Ελλάδα είναι ένας ψύλλος. Αν αυτοί οι δύο ψύλλοι εξακολουθήσουν να ξύνονται στον ελέφαντα μπορεί να τσακιστούν… Πληρώνουμε πολλά από τα όμορφα αμερικανικά μας δολάρια στους Έλληνες κύριε Πρέσβη. Αν ο Πρωθυπουργός σας μου μιλάει για δημοκρατία, κοινοβούλιο και σύνταγμα, ο ίδιος, το κοινοβούλιό του και το σύνταγμά του μπορεί να μη διαρκέσουν πολύ.
Δεν ήταν μια κούφια απειλή. Ήταν η εντελώς ακριβής περιγραφή των όσων επρόκειτο να γίνουν στην Ελλάδα και την Κύπρο, το 1965, το 1967 και το 1974.Ένα χρόνο μετά από αυτή τη συνομιλία, κατ’ εντολή των Αμερικανών, ο βασιλιάς απαγορεύει στον Παπανδρέου να αντικαταστήσει τον Γαρουφαλιά, αναλαμβάνοντας ο ίδιος το υπουργείο Άμυνας και προκαλεί την παραίτηση του λαοπρόβλητου Πρωθυπουργού.
Αλλά δεν γίνονται εκλογές όπως θα επέβαλε η δημοκρατική και συνταγματική τάξη. Σχηματίζονται οι κυβερνήσεις της Αποστασίας, εξαγοράζει η αμερικανική πρεσβεία τους βουλευτές της Ένωσης Κέντρου, ώστε να δοθεί χρόνος στους συνταγματάρχες να ετοιμάσουν το πραξικόπημα, υπό την καθοδήγηση του μεγαλοπράκτορα της CIA Γκαστ Αβρακώτου, του ίδιου που καθοδήγησε το πραξικόπημα της Χούντας στην Κύπρο και την «παράλυση» των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων όταν εισέβαλε η Τουρκία στο νησί.
Τα γνωρίζουμε όλα αυτά, αλλά βεβαίως αυτό δεν εμποδίζει επί δεκαετίες τους ιθαγενείς «ιστορικούς», «δημοσιολογούντες», «διανοουμένους» (αυτοί κι αν είναι ανέκδοτο) και πανεπιστημιακούς της χώρας να βομβαρδίζουν τον ελληνικό λαό και τους ταλαίπωρους αναγνώστες τους με σελίδες επί σελίδων, να μας λένε ότι ψάχνουνε τα αρχεία, και δεν βρίσκουνε πρωτοκολλημένη εντολή να γίνει πραξικόπημα στην Ελλάδα ή εισβολή στην Κύπρο, να παίρνουν μία μαρτυρία από δω και μία από κει, για να προσπαθήσουν να δικαιολογήσουν τα αδικαιολόγητα, ισχυριζόμενοι ότι να, η Ουάσινγκτον δεν ήξερε τι ακριβώς γινόταν στην Αθήνα, της «ξέφυγε η κατάσταση» και άλλα παρόμοια. Και όλα αυτά τα κάνουν, βασιλικότεροι του Βασιλέως, όταν ο ίδιος ο πρόεδρος Κλίντον αναγκάστηκε, το 1999, να ζητήσει συγγνώμη κατά την επίσκεψή του στην Ελλάδα, μπας και σπάσει τον «ενδημικό» και απολύτως λογικό και εξηγήσιμο «αντιαμερικανισμό» μας. (Όπως και ο Χόλμπρουκ τα παραδέχτηκε σε ό,τι αφορά την Κύπρο).
Ο λόγος που έγινε η δικτατορία ήταν το Κυπριακό. Γιατί μόνο μια κυβέρνηση που δεν θα έδινε κανένα λογαριασμό στον λαό, μόνο μια κυβέρνηση που θα είχε φιμώσει τον τύπο και κάθε πολιτικό αντίπαλο και θα είχε καταργήσει και τις πιο στοιχειώδεις δημοκρατικές ελευθερίες, θα μπορούσε να αναλάβει να βγάλει από τη μέση τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο και το κράτος του, χωρίς μάλιστα να αντιδράσει στρατιωτικά στην τουρκική εισβολή που αναπόφευκτα ακολούθησε. Χάσαμε τότε τη μισή Κυπριακή Δημοκρατία και θα την είχαμε χάσει και ολόκληρη, αν ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος και ο Βάσος Λυσσαρίδης δεν γλίτωναν από τις εναντίον τους δολοφονικές απόπειρες.
Η αποτυχία της «Δημοκρατίας»
Η πηγή των κακών, έγραψα στον φίλο μου εν καταλήξει, δεν είναι ότι κάναμε, αλλά μάλλον ότι αποτύχαμε να κάνουμε μεταπολίτευση, ή, αν θέλετε, ότι την κάναμε «σαν τα μούτρα μας».
Οι ίδιες ξένες δυνάμεις που κυβέρνησαν τη χώρα διαρκώς μετά την «Απελευθέρωση» του 1944 (ή μάλλον την αποτυχία μας τότε να απελευθερωθούμε, όπως εν τέλει και το 1974) την κυβερνάνε και σήμερα. Οι ίδιοι «Ολιγάρχες» που διέπρεψαν επί Κατοχής συνεργαζόμενοι με τους Γερμανούς, οι ίδιοι κυβέρνησαν και μέχρι το 1967, και επί δικτατορίας, και οι ίδιοι κυβερνάνε και σήμερα, οργανώνοντας την εξάρτηση και την απομύζηση της χώρας. Οι ιστορικοί τους πρόγονοι ήταν οι κοτζαμπάσηδες και γι’ αυτό λατρεύουν τόσο πολύ και εξωραΐζουν οι εκπρόσωποί τους τον Μαυροκορδάτο, που επανέφερε τη δική τους και μαζί την επιρροή των Άγγλων στη χώρα, εις βάρος του δημοκρατικού και λαϊκού κινήματος που πραγματοποίησε το ’21.
Η ρίζα του προβλήματος της χώρας δεν είναι η «μεταπολίτευση» αλλά η αποτυχία μας να κάνουμε «μεταπολίτευση». Να υπάρξει δηλαδή ένα καθεστώς στοιχειώδους λαϊκής και εθνικής κυριαρχίας, έστω και σχετικής, μετά το 1974 και ένα δημοκρατικό κράτος.
Γιατί αν υπήρχε ένα δημοκρατικό κράτος που να λειτουργεί κάπως εύρυθμα θα ήταν αδύνατη η καταλήστευση του δημόσιου πλούτου, η βασική δηλαδή πηγή συσσώρευσης του ελληνικού «κλεπτοκρατικού καπιταλισμού», που δεν είναι παρά ένα τεράστιο «Εργολαβιστάν, Λαμογιστάν, Ρουσφετιστάν».
Δεν μπόρεσε να το κάνει αυτό ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, στο μέτρο που ενδεχομένως το ήθελε, γιατί ήταν δέσμιος της παράταξής του που υπήρξε ο ιστορικός εκφραστής της ελληνικής ολιγαρχίας και της ξένης εξάρτησης.
Αλλά δεν μπόρεσαν να το κάνουν και οι πολιτικές δυνάμεις που ανεδείχθησαν μετά το 1974, το ΠΑΣΟΚ πρωτίστως και η Αριστερά στις διάφορες εκδοχές της δευτερευόντως. Δεν θα μηδενίσουμε την όποια προσφορά τους στη χώρα τον τελευταίο μισό αιώνα, ούτε δημιούργησαν αυτές το απέραντο «Εργολαβιστάν, Λαμογιστάν, Ρουσφετιστάν» που είναι η Ελλάδα, το κληρονόμησαν όμως και – παρά κάποιες προσπάθειες να αλλάξουν τα πράγματα – ουσιαστικά αφομοιώθηκαν τελικά σε πολύ μεγάλο βαθμό από αυτό, στο διάβα του μισού αιώνα που μεσολάβησε από την πτώση της Χούντας.
Ένας από τους κύριους λόγους που συνέβη αυτό ήταν ότι τα κόμματα αυτά ποτέ δεν οργανώθηκαν πραγματικά δημοκρατικά, ποτέ δεν κυριάρχησε στις τάξεις τους η αξιοκρατία, χρησιμοποίησαν την εύκολη δημαγωγία αντί της σοβαρής, σε βάθος μεταρρυθμιστικής δουλειάς και υπέκυψαν σε μεγάλο βαθμό σε ένα είδος «ηθικού σχετικισμού» που ήρθε να αναιρέσει, εν μέρει στην αρχή, πλήρως στη συνέχεια, το ηθικό πρόταγμα που ήταν το θεμέλιο του αριστερού κινήματος. Το ΠΑΣΟΚ με το όχι στερούμενο κάποιας βάσης επιχείρημα ότι έπρεπε να αντιμετωπίσει ένα «κράτος της δεξιάς» ακόμα παντοδύναμο το 1981 (μέχρι και με την ιδέα πραξικοπήματος φλέρταρε ακόμα). Η Αριστερά στις διάφορες εκδοχές της με το επιχείρημα ότι η ηθική είναι δευτερεύουσας σημασίας και το δόγμα «ο σκοπός αγιάζει τα μέσα», που κατέληξε τελικά να θέσει στην υπηρεσία των μέσων πολύ διαφορετικούς από τους αρχικούς σκοπούς.
Συνέβαλαν έτσι κι αυτοί στο να μειώσουν τη σημασία της ελευθερίας που κάπως αποκτήσαμε μετά την κατάρρευση του δήθεν «εθνικόφρονος» αυταρχισμού (1945-1974). Γιατί ελευθερία που δεν συνοδεύεται από ευθύνη ακυρώνει εν πολλοίς το περιεχόμενό της, αν δεν μπαίνει στο δρόμο του χαμού της.
«Θα αλλάξουμε τη βαθιά σχέση (που έχουμε) με ορισμένες χώρες που δεν υποστήριξαν την ακεραιότητα της Σερβίας», δήλωσε ο πρόεδρος της Σερβίας, Αλεξάνταρ Βούτσιτς, σε συνέντευξη Τύπου, απαντώντας σε ερώτηση σχετικά με την απόφαση για την αποδοχή του λεγόμενου Κοσσυφοπεδίου στο Συμβούλιο της Ευρώπης, αναφέρει η σερβική ραδιοτηλεόραση.
«Όσο για το Συμβούλιο της Ευρώπης, ξέραμε ότι είχαν πλειοψηφία, ήταν 33 χώρες «υπέρ», περίμεναν 34. Όσοι δεν είναι μέλη της ΕΕ ακούνε χωρίς αμφιβολία τι λένε οι Βρυξέλλες και η Ουάσιγκτον», είπε ο Βούτσιτς μετά την συνεδρίαση της κυβέρνησης της Σερβίας, στην οποία συμμετείχε.
Πρόσθεσε ότι το αποτέλεσμα ήταν αναμενόμενο.
Ευχαρίστησε τις χώρες που ψήφισαν «κατά»
«Η απόφαση της Ουγγαρίας ήταν απροσδόκητη και είμαι ευγνώμων στον Ούγγρο πρωθυπουργό Βίκτορ Όρμπαν. Ευχαριστώ την Ισπανία, την Κύπρο, τη Ρουμανία, το Αζερμπαϊτζάν, τη Γεωργία και όσους υποστήριξαν το διεθνές δίκαιο και τον Χάρτη του ΟΗΕ – είπε ο Βούτσιτς.
Όταν ρωτήθηκε εάν, μετά τη χθεσινή ψηφοφορία στο Συμβούλιο της Ευρώπης, το Βελιγράδι θα αλλάξει στάση απέναντι σε ορισμένες χώρες, είπε ότι «η Σερβία δεν είναι μια χώρα που θα αλλάξει στάση απέναντι σε όλο τον κόσμο από τη μια μέρα στην άλλη λόγω μιας ψήφου».
«Απογοητεύθηκα από ορισμένες χώρες»
«Φυσικά και υπήρξαν απογοητεύσεις. Η Σερβία δεν έκανε ποτέ πίσω στο θέμα της ακεραιότητας της Ουκρανίας. Και ότι αυτή η απόφαση δεν είναι τυχαία, σας ενημερώνω ότι οι Ουκρανοί εκπρόσωποι ζήτησαν διάλειμμα για να διαβουλευτούν με Αμερικανούς συμβούλους. Κάποιοι όπως η Β-Ε και η Αρμενία εξαφανίστηκαν από τις ψηφοφορίες. Περιμέναμε την ελληνική στάση (σημ. Η Ελλάδα, η Σλοβακία, η Ουκρανία, η Μολδαβία και η Βοσνία-Ερζεγοβίνη απείχαν).
Μιλήσαμε για το πώς να συμπεριφερόμαστε και να μην κόβουμε το πόδι μας. Πρέπει να σεβόμαστε περισσότερο αυτούς που είναι φιλικοί και να το θυμόμαστε καλά. Εάν κάποιος δεν σέβεται την εδαφική ακεραιότητα της Σερβίας, γιατί να σεβαστούμε την ακεραιότητά του; Η αρχή της αμοιβαιότητας. Αυτές θα είναι ασήμαντες αλλαγές, όχι τεκτονικές, αλλά βαθιές ή ουσιαστικές – τόνισε ο Βούτσιτς.
Ο Βούτσιτς πρόσθεσε ότι θα υπάρξουν εις βάθος και ουσιαστικές αλλαγές σχετικά με τις δηλώσεις και τα παρόμοια.
Μεγάλη ντροπή για το Συμβούλιο της Ευρώπης
«Μένει να δούμε πώς θα δηλώσουμε για τη γενική πράξη στο Ρέικιαβικ, όπου και οι 46 αναμένεται να δηλώσουν ομόφωνα για την εδαφική ακεραιότητα τόσο της Ουκρανίας όσο και της Μολδαβίας. Και οι αποφάσεις πρέπει να λαμβάνονται με συναίνεση. Δεν θα προδικάσω πώς θα ψηφίσουμε», δήλωσε.
Τόνισε ότι κάθε κατοχή τελειώνει.
«Αυτή τη φορά θα επιλέξουμε πότε θα αντισταθούμε στην κατοχή – είπε ο Βούτσιτς.
Ο πρόεδρος της Σερβίας είπε ότι η απόφαση του Συμβουλίου της Ευρώπης είναι μεγάλη ντροπή.
«Αυτό είναι μεγάλη ντροπή, αυτό δεν συνέβη ποτέ στο Συμβούλιο της Ευρώπης, κανείς δεν έγινε ποτέ δεκτός με υπερψήφιση. Μια μη αναγνωρισμένη χώρα ή μια χώρα γύρω από την οποία υπάρχουν προβλήματα που σχετίζονται με την εδαφική της ακεραιότητα δεν έγινε ποτέ αποδεκτή», τόνισε ο Βούτσιτς.
Προχθές (24 Απριλίου 2023) ένας διαπρεπής Έλληνας, ο Βασίλειος Μαρκεζίνης, απεβίωσε. Οξύνους, ευρυμαθής, πολυγραφότατος, ευπρεπέστατος και προσιτός, αλλά περιφρονημένος στον ελλαδικό μικρόκοσμο και ανεγνωρισμένος στο εξωτερικό…
(Και μόνο αυτή η διττή αντιμετώπισή του ίσως αρκεί για να θεωρηθεί ένα σύμβολο του συγχρόνου ελληνισμού, που μεγαλουργεί όταν απελευθερώνεται από τα δεσμά του κρατικού ελλαδισμού!)
Το ίδιο περιφρονημένος, ωστόσο, υπήρξε και ο πατέρας του, Σπυρίδων, αν και εκ των ευφυεστέρων και πλέον πεπαιδευμένων πολιτικών ανδρών της συγχρόνου Ελλάδος. [*]
Και αν η αιωνία μνήμη είναι εν πολλοίς εξασφαλισμένη στον Βασίλειο Μαρκεζίνη, λόγω της ευρείας διαδόσεως του επιστημονικού του έργου του, της παγκοσμίου απηχήσεώς του και της οπτικοακουστικής καταγραφής πολλών ομιλιών του, δεν συμβαίνει το ίδιο με τον πατέρα του, η ιστορική συγγραφή του οποίου απαντάται πλέον κυρίως σε παλαιοβιβλιοπωλεία…
Επειδή, λοιπόν, το αληθινό νόημα των μνημοσύνων είναι να ωφελούμαστε από τις παρακαταθήκες των μνημονευομένων, σκέφθηκα να αναρτήσω ένα πολύ σημαντικό, διαχρονικό (και ενδεικτικό της σκέψεως του ανδρός) κείμενο του Σπυρίδωνος Μαρκεζίνη: την εισαγωγή του στο μνημειώδες πόνημά του “Πολιτική Ιστορία της Συγχρόνου Ελλάδος”.
Η εισαγωγή αυτή, γραμμένη στις 9 Νοεμβρίου 1972, είναι ένα πραγματικό εγκόλπιο της πολιτικής επιστήμης. Θα περιοριστώ εδώ, στην αναπαραγωγή χωρίων (το πλήρες κείμενο της εισαγωγής παρατίθεται σε μορφή PDF, μετά από ψηφιακή σάρωση του βιβλίου) για τα εξής καίρια ζητήματα:
Τους χαρακτηριστικούς τύπους (μεγάλων) πολιτικών ηγετών.
Τις επιπτώσεις της ξενομανίας στην διχαστική μας ροπή και την ελλιπή μας αντίληψη για την έννοια του συμφέροντος στην πολιτική.
Την διαρκή πάλη ρεαλισμού και ιδεαλισμού.
Διατηρείται η ορθογραφία του πρωτοτύπου, αν και το αρχικό κείμενο είχε συνταχθεί στο πολυτονικό σύστημα. Οι επισημάνσεις με έντονη γραφή είναι δικές μου.
Διοκλητιανός. Ο Αυτοκράτορας που έσφαξε τους χριστιανούς και αποσύρθηκε στη Δαλματία
Διά μίαν ακόμη φοράν ο άνθρωπος ευρίσκεται ενώπιον διλήμματος. Οφείλει να εκλέξη και να αποφασίση. Η ιστορία μάς προσφέρει λαμπρόν προηγούμενον, καίτοι υπό συνθήκας ολιγώτερον δυσχερείς, το οποίον εν τούτοις έχει, τηρουμένων των αναλογιών, πάντοτε την εφαρμογήν του. Ο Διοκλητιανός, ο Ρωμαίος αυτοκράτωρ, ο οποίος εξήγαγε την Ρώμην από την μεγάλην κρίσιν του δευτέρου ημίσεος του γ’ αιώνος μ.Χ., διεπίστωσε κάποτε ότι το επίτευγμά του είχε μόνον κατά φαινόμενον αξίαν. Η αυτοκρατορία, η οποία πάντοτε εκλονίζετο από την οικονομικήν και κοινωνικήν αναταραχήν, ηδυνάτει επί πλέον να προσφέρη ιδεολογίαν και να παράσχη ελπίδας. Αυτό ακριβώς το οποίον υπέσχετο η νέα θρησκεία, ο Χριστιανισμός. Εδίωξε τους Χριστιανούς ο Διοκλητιανός. Και ο διωγμός του υπήρξεν ο φοβερώτερος. Πρός στιγμήν εφάνη ότι η πλάστιγξ έκλινε προς την πλευράν του Ρωμαίου αυτοκράτορος. Αλλ’ ως συμβαίνει πάντοτε, το νέον νικά το παλαιόν και η νέα θρησκεία ενίκησεν. Ο Διοκλητιανός δεν ήτο μόνον εξέχων στρατιωτικός. Ήτο και πολιτικός μέγας. Αντελήφθη την κατάστασιν. Κατενόησεν ότι ο κόσμος εις τον οποίον επίστευεν είχεν ουσιαστικώς ηττηθή. Αλλά εις την δύναμιν των πραγμάτων δεν ήθελε να θυσιάση τας ιδέας του. Και απεσύρθη εις την Δαλματίαν, όπου έζησε τον υπόλοιπον βίον του μακράν οιασδήποτε, πολιτικής δραστηριότητος, αλλ’ ευτυχής εις τον ιδικόν του κόσμον.
Κωνσταντίνος
Ο Κωνσταντίνος ήτο άλλου τύπου και άλλης ιδιοσυγκρασίας. Διέθετεν αναλόγους του Διοκλητιανού ικανότητας. Αλλά το στοιχείον κατά το οποίον κυρίως διέφερεν εκείνου ήτο το κυνικώς αδίστακτόν του. Αυτό τον εδίδασκεν ότι η προσαρμοστικότης, η οποία αποτελεί βασικόν νόμον της βιολογίας, είναι ταυτοχρόνως και υψίστη αρετή του πολιτικού, έχοντος ως κριτήριον την επιτυχίαν των σκοπών του. Όταν λοιπόν ο Κωνσταντίνος διεπίστωσεν, ότι ο εχθρός τον οποίον κατεπολέμησεν ο προκάτοχός του ήτο ισχυρότερος των αντιπάλων του, έκαμε στροφήν 180 μοιρών. Και ενώ ο Διοκλητιανός υπεχώρει εις την Δαλματίαν εκείνος προσεκύνα τον Σταυρόν, του οποίου το εις τον ουρανόν σημείον υπέσχετο την νίκην: «Εν τούτω νίκα». Και από αντίπαλος της νέας θρησκείας έγινε προστάτης αυτής. Το έδικτον του 313 των Μεδιολάνων (όπως χίλια και πλέον έτη βραδύτερον το Έδικτον της Νάντης του Ερρίκου Δ΄ της Γαλλίας και η λειτουργία εις Παρισίους) είναι η αποθέωσις της ρεαλιστικής πολιτικής. Ο Κωνσταντίνος παν άλλο ή διέθετεν ήθος ανεπίληπτον. Όχι μόνον κατά τους κανόνας της νέας θρησκείας, αλλά και κατά την αντίληψιν της ηθικής όπως αύτη πάντοτε εδιδάχθη. Ούτε βεβαίως εφωτίσθη εις τον δρόμον της Δαμασκού, ως ο Παύλος, διά να καταστή από διώκτης ο ενσυνειδήτως πιστεύων εις την νέαν θρησκείαν και κήρηξ και μάρτυς αυτής. Ο Κωνσταντίνος απέβλεψεν εις πολιτικούς σκοπούς. Την δε πολιτικήν του πάντοτε κατηύθυνεν η ρεαλιστική εκτίμησις της πραγματικότητος και μόνον η προσαρμογή προς αυτήν εξησφάλισε την επιτυχίαν. Και ο μεν Διοκλητιανός παρέμεινε διά τους ιστορικούς και τους ολίγους εις εκ των ικανωτέρων Ρωμαίων αυτοκρατόρων. Αλλά Μέγαν ωνόμασε η ιστορία τον Κωνσταντίνον. Η δε Εκκλησία τον συγκατέλεξε μεταξύ των αγίων της.
Ιουλιανός ο Αποστάτης
Εν τούτοις το δίλημμα εν προκειμένω δυνατόν να λάβη την μορφήν και τριλήμματος. Ακριβώς διότι υπάρχει και η τρίτη περίπτωσις, η οποία ολοκληρώνει τον συλλογισμόν. Είναι η του Ιουλιανού του Αποστάτου. Του βαθέως μορφωμένου αυτοκράτορος, του εξακολουθούντος να πιστεύη εις την παλαιάν θρησκείαν και τολμήσαντος να προχωρήση εις την προσπάθειαν αναστηλώσεώς της. Γνώσις έξοχος, ελατήρια λαμπρά. Αδυναμία όμως προσαρμογής εις την νέαν πραγματικότητα. Μάτην και η Πυθία από τους Δελφούς τον επληροφόρει: «χαμαί πέσε δαίδαλος αυλά. Ουκέτι Φοίβος έχει καλύβαν, ου μάντιδα δάφνην, ου παγάν λαλέουσαν, απέσβετο και λάλον ύδωρ.» Ο Ιουλιανός επέμενε μέχρις ου εύρεν εν πολέμω τον θάνατον. Μαζί του απέθανε και κάθε προσπάθεια αναβιώσεως του παρελθόντος.
Βενιζέλος-Κωνσταντίνος
[ ΔΙΧΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΞΕΝΟΜΑΝΙΑ ]
Ότι ο διχασμός υπήρξεν η αποκλειστική σχεδόν αιτία των συμφορών της νεωτέρας Ιστορίας της χώρας απετέλεσεν είδος βιώματος των Ελλήνων. Ιδίως εξ αφορμής της συγκρούσεως κατά το 1915 μεταξύ Βασιλέως Κωνσταντίνου και Ελευθερίου Βενιζέλου. Ο συγγραφεύς βεβαίως δεν αποβλέπει ούτε να υποτιμήση τας συνεπείας του εθνικού διχασμού ούτε να παραγνωρίση την αξίαν της Εθνικής ενότητος. Θεωρεί όμως λάθος να αποδίδωνται αποκλειστικώς εκεί αι εκάστοτε εθνικαί συμφοραί. Έστω και αν ο διχασμός υπήρξε μία Εθνική πληγή, η οποία, ως και κατά την διάρκειαν του αγώνος της ανεξαρτησίας, έθεσε προς στιγμήν εν κινδύνω τάς τύχας του έθνους. Διότι από της εποχής της βασιλείας του Όθωνος και καθ’ όλην την διάρκειαν της Βασιλείας του Γεωργίου Α΄, υπάρχει σειρά περιπτώσεων ανταγωνισμών και πολιτικών αντιδικιών, αι οποίαι ουδέποτε ωδήγησαν εις διχασμόν της μορφής υπό την οποίαν ούτος εξεδηλώθη κατά τον αγώνα της ανεξαρτησίας ή κατά το 1915, χωρίς τούτο να εμποδίση και την απώλειαν πολυτίμων ευκαιριών και την εξευτελιστικήν ήτταν του 1897, και τελικώς το θλιβερόν αποτέλεσμα, να περιέλθη το Έθνος εις τας παραμονάς του 1909 εις κατάστασιν διεθνούς ανυποληψίας και αποτελματώσεως, η όποια είχεν εξασθενίσει πλέον την εμπιστοσύνην και αυτών των Ελλήνων εις το μέλλον της Ελλάδος. Η κατάστασις εξ άλλου μετεβλήθη το 1909, εν συνδυασμώ προς την εμφάνισιν εις το προσκήνιον του Ε. Βενιζέλου και τας ευτυχείς ημέρας των Βαλκανικών Πολέμων, έστω και αν κομματικώς συνεχίζετο η αντιδικία.
Οφείλει λοιπόν ο ερευνών το ιστορικόν γεγονός να μη ικανοποιήται με την επίκλησιν μιάς μόνον αιτίας, η οποία κατά φαινόμενον, όχι όμως και εις βάθος, δίδει την πλήρη εξήγησιν.Προκειμένου μάλιστα περί θεμάτων εθνικής ενότητος δεν πρέπει να μάς διαφεύγη ότι και αυτής η διατήρησις δεν οφείλεται πάντοτε εις μόνην την ιδιοσυγκρασίαν ενάς λαού. Ημπορεί άριστα να επηρεασθή από εξωτερικούς παράγοντας. Τούτο κατ’ εξοχήν ισχύει εις την ελληνικήν περίπτωσιν. Αι περιπτώσεις, αι οποίαι εμνημονεύθησαν κατά την διάρκειαν του αγώνος της εθνεγερσίας και ιδίως βραδύτερον, το 1915 – θα ηδύνατο να προστεθή και η επί των ημερών μας αναταραχή, η οποία έθεσεν εν κινδύνω το έπος του 1940 και 1941, και πάντως συνετέλεσεν εις την ανεπαρκή αξιοποίησίν του – δεν θα ήτο δυνατόν να δημιουργηθούν ή να επιβιώσουν αν δεν υπήρχε ξένος δάκτυλος, ο οποίος ενδιεφέρετο να προκαλέση τον εσωτερικόν διχασμόν, αποβλεπων είτε να εξυπηρετήση αμέσως και θετικώς το ιδικόν του συμφέρον, είτε εμμέσως και αρνητικώς όσον και μακροπροθέσμως να περιορίση τον ελληνικόν παράγοντα, σοβαρόν εμπόδιον των ενδεχομένων σλαβικών ή άλλων επεκτατικών διαθέσεων. Συνεπώς και αν θελήσωμεν να αποδώσωμεν το μεγαλύτερον βάρος εις τον διχασμόν και τον θεωρήσωμεν είδος εθνικού λοιμού, πάλιν είμεθα υποχρεωμένοι να αναζητήσωμεν το μικρόβιον ή τον ιόν ο οποίος προκαλεί την νόσον. Διά την ελληνικήν πραγματικότητα αυτός ο επικίνδυνος διηθητός ιός υπήρξεν η ξενομανία.
……
… Η ξενομανία αυτομάτως μεταβάλλει το Έθνος εις δορυφόρον. Και ο δορυφόρος όσον μέγας και αν είναι εξαρτά την πορείαν του από κάποιον άλλον. Αυτό όμως σημαίνει ότι το κύριον χαρακτηριστικόν της ανεξαρτησίας και της ελευθερίας εκλείπει. Η δημιουργουμένη δε νέα πραγματικότης του σχηματισμού εις παγκόσμιον κλίμακα ομάδων ή οικογενειών κρατών, προς την οποίαν καλείται να στοιχή μία ρεαλιστική εθνική πολιτική, δεν έρχεται εις αντίθεσιν προς τ’ ανωτέρω. Διότι διά μίαν τοιαύτην πολιτικήν υπάρχει ως λύσις η συνοδοιπορία, υπάρχει ή παράλληλος πορεία, αλλά δεν υπάρχει κατ’ ανάγκην πάντοτε η πορεία κατά παραγωγήν. Δηλαδή η πορεία υποταγής.
……
Ούτως ή άλλως εσυνηθίσαμεν υπό την αρχήν του αγώνος της ανεξαρτησίας να στηρίζωμεν το κύριον μέρος της προσπαθείας μας εις την ξένην συμπαράστασιν. Έκαστος, εκτιμών κατ’ ιδίαν κρίσιν ποία Δύναμις θα ήτο δυνατόν να προσφέρη περισσότερον εις τον ελληνικόν αγώνα, προσεκολλάτο εις εκείνην, εγίνετο φίλος εκείνης, και, ασυναισθήτως έστω, κατά κανόνα δε και καλοπίστως, μετεβάλλετο εις όργανον πολιτικής των συμφερόντων εκείνης της Δυνάμεως. Το αποτέλεσμα ήτο να αρχίσωμεν εις την Ελλάδα όχι με προσωποπαγή έστω κόμματα – διότι φυσικά θα ήτο δύσκολον να εσχηματίζοντο κατά την εποχήν εκείνην κόμματα αρχών – αλλά ατυχώς με ξενικά κόμματα. Και ο συγγραφεύς τουλάχιστον δεν γνωρίζει άλλην περίπτωσιν ανάλογον εκείνης, ότε εις την Ελλάδα υπήρχε το Αγγλικόν, το Γαλλικόν και το Ρωσικόν κόμμα. Εις το τέλος συνεβιβάσθημεν δεχόμενοι και τας Τρείς ξένας Δυνάμεις ως Προστάτιδας. Δηλαδή με άλλους λόγους προσεφέραμεν οι ίδιοι την Ελλάδα ως αντικείμενον ανταγωνισμού των Τριών κατ’ ευφημισμόν Προστατίδων Δυνάμεων. Οι Βούλγαροι τουλάχιστον, εξυπνότεροι ημών, ηρκούντο εις ένα εκάστοτε προστάτην, και εισέπραξαν αυτήν την προστασίαν, ακόμη και την αρχικήν, άνευ αγώνος ανεξαρτησίας. Ημείς με τους πολλούς προστάτας επληρώσαμεν εκάστοτε εις όλους. Διότι οι Έλληνες – και ουδείς δύναται να το αμφισβητήση σήμερον – οφείλουν την ανεξαρτησίαν των εις τους αγώνας των, οι οποίοι επί τέλους και προεκάλεσαν εάν δεν εξηνάγκασαν χρησίμους παρεμβάσεις, ως η Ναυμαχία του Ναυαρίνου, η εκστρατεία του Μαιζώνος και ο Ρωσοτουρκικός πόλεμος του 1828. Αλλά δεν πρέπει να λησμονούν ότι εις ξένους οφείλουν και τα ασφυκτικά σύνορα του 1832, τα οποία υπήρξαν η βασική αιτία όλων των δεινών της εκατονταπεντηκονταετίας τα όποία επηκολούθησαν. Η προστασία εγαλούχησε την ξενομανίαν μέχρι των ημερών μας ακόμη. Κατά την διάρκειαν των μετά την ανεξαρτησίαν ετών όσον μελετώμεν την σύγχρονον ιστορίαν, τόσον ακριβώς βλέπομεν, εν τελευταία αναλύσει, ότι κατήντησεν άλλοι εξ ημών να έχουν πληρώσει την φιλίαν των Άγγλων, άλλοι των Ρώσων, άλλοι των Γερμανών και ενδεχομένως άλλοι των Αμερικανών. Και επειδή όλοι οι πληρώνοντες ήσαν Έλληνες, οι οποίοι απλώς κατά διάφορον τρόπον εξετίμων τα ελληνικά συμφέροντα, κατήντησεν εις το τέλος η Ελλάς να έχη πληρώσει πολύ περισσότερα από όσα εiσέπραξεν. Αν φυσικά είναι δυνατόν να έκτιμήσωμεν την συμβολήν εκάστου εις τον εκάστοτε αγώνα με τα ίδια κριτήρια. Το βάρος της ξένης επεμβάσεως, υπό οιανδήποτε δικαιολογίαν και υπό οιονδήποτε τύπον, εν τελική αναλύσει έχει συνεπείας και μακροπροθέσμως. Ώστε το προσγενόμενον κακόν να μη δύναται να συγκριθή με καμμίαν άλλην συμφοράν.
Εσημειώθη ότι αι εσωτερικαί διχόνοιαι χαρακτηρίζουν από αρχαιοτάτης εποχής τον δημόσιον βίον των Ελλήνων, πράγμα το οποίον είναι αληθές. Αλλ’ είναι επίσης αληθές ότι η καταφυγή προς τους ξένους χαρακτηρίζει πάντοτε εποχήν παρακμής. Εις την κλασσικήν εποχήν η μεγάλη τότε ξενική δύναμις ήτο η Περσία. Και η επίκλησις της περσικής βοηθείας εκ μέρους των αντιμαχομένων Ελλήνων ήτο το έναυσμα αναταραχής, η οποία θα είχεν ίσως αλλάξει την μορφήν της παγκοσμίου ιστορίας αν δεν εμεσολάβουν αι νίκαι του Μαραθώνος και της Σαλαμίνος. Κατόπιν ήλθεν η εποχή των Ρωμαίων. Και τέλος, μετά την άλωσιν της Κωνσταντινουπόλεως υπό των Λατίνων, ηκολούθησαν οι τελευταίοι μελαγχολικοί, και θλιβεροί αιώνες της Βυζαντινής ιστορίας, ότε ολίγοι μεν εμάχοντο πολλοί δε εστήριζον την πάσαν ελπίδα εις την ξενικήν βοήθειαν. Και ήλθεν η αποκορύφωσις επί των ημερών μας, το βαρύ τίμημα των 400 χρόνων της τουρκικής δουλείας, υπό την οποίαν οι Έλληνες υπέστησαν δύο βασικές αλλοιώσεις: Την υποταγήν εις το «δοβλέτι» – την εξουσίαν – και την πίστιν προς την μεγάλην εκείνην χριστιανικήν δύναμιν, η οποία διά λόγους προσηλώσεως προς τας αρχάς της θρησκείας θα τους απηλευθέρωνεν. Αυτός ο μύθος υπήρξεν η αφετηρία της συγχρόνου ξενομανίας.
Ακόμη και κατά την κρίσιν του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου ενεφανίσθημεν Αγγλόφιλοι, Γαλλόφιλοι ή Γερμανόφιλοι. Και ελησμονούμεν ότι ως Έλληνες θα έπρεπε να ενδιαφερώμεθα μόνον διά την εξυπηρέτησιν των ιδικών μας συμφερόντων, κατευθυνόμενοι από ωμόν ρεαλισμόν και ουδόλως επηρεαζόμενοι από οιονδήποτε αισθηματισμόν. Το αποτέλεσμα υπήρξεν ότι παρέσχομεν την ευκαιρίαν εις τους ξένους να παίζουν εις βάρος μας το καλύτερο παιγνίδι των, εμφανιζόμενοι φίλοι της μιάς μερίδος του λαού ή της άλλης. Και εις τον συναγωνισμόν των ξένων συμφερόντων ερριψοκινδυνεύσαμεν το ελληνικόν μέλλον και τελικώς εθυσιάσαμεν την Μεγάλην Ιδέαν. Και όμως μόλις ολίγα έτη προηγουμένως, όταν οι Έλληνες και οι άλλοι λαοί των Βαλκανίων, αγνοούντες τας υποδείξεις και τας επιμόνους παρεμβάσεις των «φίλων», ήγωνίσ0ησαν διά τα συμφέροντά των και επολέμησαν μόνοι, βασιζόμενοι εις τας ιδίας των δυνάμεις, επέτυχαν όχι μόνον να μεταβάλουν τον χάρτην των Βαλκανίων, αλλά και να διατηρήσουν μετά ταύτα αναλλοιώτους τας βασικάς γραμμάς του επί 60 και πλέον έτη, παρα τας επελθούσας εν τω μεταξύ εις παγκόσμιον κλίμακα κοσμογονικάς μεταβολάς.
Ότι ο φιλελληνισμός των ξένων εις την πραγματικότητα εξυπηρέτει κατά κανόνα την προστασίαν των ιδικών των συμφερόντων δεν είναι δυνατόν σκεπτόμενος άνθρωπος να αμφισβητήση. Θα προσέθετα όμως ούτε και να χαρακτηρίση ως μεμπτόν. Το σφάλμα είναι ιδικόν μας όταν δεν αντιλαμβανώμεθα την στοιχειώδη αυτήν αρχήν, η οποία εν πάση περιπτώσει αποτελεί τον κανόνα, ενώ προσωπικαί τινες περιπτώσεις και σποράδην συμβάντα συνιστούν, απλώς, την εξαίρεστν. … Αυτά τα απλά πράγματα οι Έλληνες, κυριαρχούμενοι από πάθος ή τον ρωμαντισμόν, τα λησμονούν συνήθως και κατά κανόνα εις τας πλέον κρισίμους εποχάς.
Η ξενομανία ή η αδυναμία προς τους ξένους κατά την νέαν περίοδον της ιστορίας του Ελληνικού Έθνους, από του αγώνος της Ανεξαρτησίας σχεδόν και μέχρι των ημερών μας, έλαβε και δύο άλλας απαραδέκτους μορφάς. Η μία, την οποίαν εζήσαμεν μέχρι και του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, είναι η παλαιά αντίληψις της προστασίας. Η άλλη, την οποίαν εζήσαμεν μετά τον Β΄ Παγκόσμιον Πόλεμον, είναι η θεωρία της βοηθείας. Και αι δύο είναι έννοιαι άνευ περιεχομένου, κατά βάθος δε διά την Ελληνικήν υπερηφάνειαν και υποτιμητικαί. Επί πλέον είναι και εις βάρος της ευφυΐας μας, την οποίαν μονίμως προβάλλομεν.
……
Ας έλθω τώρα εις την «βοήθειαν». Αυτή απετέλεσε την τελευταίαν εξέλιξιν της ξενομανίας, η οποία ήρχισε ως φιλελληνισμός, εξειλίχθη εις προστασίαν και μετεσχηματίσθη τελικώς εις βοήθειαν. Βοήθεια υπάρχει όταν παρέχεται μονομερώς, άνευ οιασδήποτε μορφής ανταλλάγματος και με μόνον ελατήριον την συνείδησιν ότι ούτω εκπληρούται ηθικόν καθήκον ή φιλάνθρωπος υποχρέωσις. Κλασσική περίπτωσις είναι η δράσις του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού. Επίσης ευθύς μετά τον πόλεμον η της UΝRRΑ ή βραδύτερον η χορηγηθείσα προς την Bίafra ή και άλλαι ανάλογοι. Το Δόγμα Τρούμαν δεν υπήρξε βοήθεια. Υπήρξεν απλώς, όπως ετόνισεν έκτοτε και ο γράφων από του βήματος της Βουλής, η πρώτη έκφρασις της νέας αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής, η οποία αρχικώς μεν υπό το Δόγμα Μonroe απέκλειεν ανάμιξιν των Αμερικανών έξω της Αμερικανικής ηπείρου ή των άλλων εις την Αμερικήν. … Χάρις εις το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιον Μάρσαλλ αι Ηνωμέναι Πολιτείαι διέθεσαν τεράστια οικονομικά ποσά εις την Ευρώπην. Τούτο πέραν των διπλωματικών είχε και οικονομτκάς συνεπείας. Εάν η Εύρώπη δεν ενισχύετο οικονομικώς και δεν ανελάμβανε και δεν καθίστατο δημιουργική δύναμις, αλλά παρέμενεν είδος προσφυγικού κέντρου, τούτο θα είχε αναμφισβητήτως επιπτώσεις και εις την αμερικανικήν οικονομίαν. Ότι η πολιτική εκείνη ήτο επιτυχής απεδείχθη. Διότι και η Ευρώπη συνεχώς ηνδρούτο και αι Ηνωμέναι Πολιτείαι, καίτοι συνεχώς παρείχαν, ηύξανον τα εις χρυσόν αποθέματα των, το δε δολλάριον εις παγκόσμιον κλίμακα αντηλλάσσετο ευκολώτερον από τον αυτούσιον χρυσόν.
……
Πολλαί χώραι πάντως ωφελήθησαν διαδοχικώς εκ των υλικών παροχών των Ηνωμένων Πολιτειών. Αλλά δεν γνωρίζω άλλην η οποία την πολιτικήν αυτήν, και δωρεάν παρεχομένην, να την εχαραχτήρισε «βοήθειαν». Μόνη έξαίρεσις είναι η Ελλάς.
[ ΡΕΑΛΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΙΔΕΑΛΙΣΜΟΣ ]
Πλανώνται δε όσοι πιστεύουν ότι η ρεαλιστική πολιτική είναι φαινόμενον απλώς της εποχής μας, ως εποχής παρακμής. Πολύ ολίγον γνωρίζουν την ιστορίαν. Αφήνω ότι ο άκρατος ιδεαλισμός, εις την εξωτερικήν τουλάχιστον πολιτικήν, ωδήγησεν εις συμφοράς οσάκις σπανιώτατα επεχειρήθη να εφαρμοσ0ή. Λαμπρόν παράδειγμα της συγχρόνου Ιστορίας είναι η πολιτική του Προέδρου Wilsοn, ενός αναμφισβητήτως ιδεολόγου Προέδρου, η οποία ωδήγησε – πράγμα που ολίγοι πλέον αμφισβητούν – εις μίαν Ευρώπην όχι απλώς στερηθείσαν από την ισόρροπον βάσιν της, αλλά προπαρασκευασθείσαν διά την νέαν συμφοράν του B΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Βεβαίως και η πλέον ρεαλιστική πολιτική κατά κανόνα καλύπτεται ή επιδιώκεται να καλυφθή με κάποιαν ιδεολογίαν. Τούτο όμως δεν μεταβάλλει την ουσίαν. Εις το βάθος το κινούν ελατήριον είναι το ωμόν συμφέρον. Ο δε αναγνώστης θα ανευρίσκη σχεδόν συνεχώς εις την αφήγησιν των γεγονότων αποδείξεις (δι’ επικλήσεως ακόμη και κειμένων σχετικών πάντοτε με την Ελλάδα) αποκαλυπτούσας τον τοιούτον τρόπον του σκέπτεσθαι και δράν.
Ως ετόνισεν ο συγγραφεύς είναι ασυγχώρητον λάθος να ταυτίζεται η τοιαύτη πολιτική μόνον με την εποχήν μας. Ούτε είναι αρκετόν να ανατρέχωμεν εις τον Βίsmark, επειδή με εκείνον ιδίως συνεδέθη η Realpolitik. Αύτη υπήρξε πάντοτε ο κανών. Απλώς ωρισμένοι πολιτικοί άνδρες την ηκολούθησαν και το διελάλησαν, ενώ άλλοι την ακολουθούν διαλαλούντες υποκριτικώς το αντίθετον. Είναι δε τούτο πολύ φυσικόν, διότι οι νέοι και γενικώς αι μεγάλαι μάζαι του λαού, αι οποίαι κατά κανόνα καλούνται εις μεγάλας θυσίας, έχουν περισσότερον ανεπτυγμένον το συναισθηματικόν στοιχείον, από την ικανότητα ψυχράς εκτιμήσεως των πραγμάτων. Οι άνθρωποι θυσιάζονται δι’ ιδέας. Και δι’ αυτό οι πολιτικοί επιδιώκουν υπό το κάλυμμα ωραίων ιδεών να εφαρμόσουν σχέδια εξυπηρετούντα, κατά την κρίσιν των βεβαίως, τα συμφέροντα του τόπου των, αλλά δυσαρέστως απηχούντα εάν προβληθούν με την πραγματικήν των όψιν. Ο συγγραφεύς όμως επιθυμεί ακριβώς να προφυλάξη. Φρονών ότι η γνώσις της πραγματικότητος, χωρίς να αναστέλλη την δράστν, την διατηρεί προσγειωμένην με αποτέλεσμα μονιμωτέραν απόδοσιν και όχι απογοητεύσεις με τας ακολουθούσας κατακορύφους πτώσεις.
Την ορθότητα των άνω παρατηρήσεων, αντί παντός άλλου αποδεικνύει η επίκλησις του Θουκυδίδου. Είναι παγκόσμιος κανών να τον επικαλούνται και συνδέοντες αυτόν με τον θαυμάσιον Επιτάφιον να τον προβάλλουν ως τον ιδεώδη συνήγορον της ιδεολογίας της Δημοκρατίας και του σεβασμού της ανεξαρτησίας. Και όμως αυτοί οι Αθηναίοι, οι ακροαταί του Περικλέους, υποτίθεται, κατά τον Επιτάφιον λόγον των νεκρών του πρώτου έτους του Πελοποννησιακού Πολέμου, ήσαν οι ίδιοι Αθηναίοι οι οποίοι εχρησιμοποίουν έναντι των ανισχύρων πολιτών της νήσου Μήλου την ωμήν γλώσσαν του ρεαλισμού και της δυνάμεως. «… δίκαια μεν εν τω ανθρωπείω λόγω από της ίσης ανάγκης κρίνεται, δυνατά δε οι προύχοντες πράττουσι και οι ασθενείς ξυγχωρούσιν».
Η ιδεολογία είναι απαραίτητος, δεν ημπορεί όμως να είναι παρά στρατηγικός σκοπός. Διά την επιτυχίαν του οποίου πρέπει κανείς να ακολουθήση την ορθήν τακτικήν, την οποίαν υποδεικνύει η γνώσις της πραγματικής καταστάσεως, όπως είναι και όχι όπως θα ήθελε να είναι. Το πώς, μας το διδάσκει η Βιολογία, η οποία αποτελεί ακριβώς την αποθέωσιν του ρεαλισμού εις τον θεμελιώδη νόμον αυτής. Εις τον νόμον δηλαδή της προσαρμογής, ο οποίος εξασφαλίζει την επιβίωσιν. Με άλλους λόγους η τακτική της επιτυχίας και εις την στρατιωτικήν τέχνην και εις την διπλωματίαν είναι η ρεαλιστική προσαρμογή. Και μόνον το γεγονός εξ άλλου ότι δεν είναι δυνατόν να επιτύχη κανείς να συμφωνήσουν όλοι, ειλικρινώς και μονίμως, εις ένα ιδεολογικόν στόχον, άρχει διά να αναγκάση τον οιονδήποτε, αν δεν είναι αφελής, να ακολουθή ρεαλιστικήν πολιτικήν. Ας έλθωμεν πάλιν εις τας ημέρας μας. Είναι βέβαιον ότι αι δύο υπερδυνάμεις, η Ρωσία και η Κίνα, εις πάσαν περίπτωσιν εφαρμόζουν ωμόν ρεαλισμόν. Άλλο πώς επιδιώκουν εκάστοτε να το καλύπτουν. Αν η άλλη υπερδύναμις, αι Ηνωμέναι Πολιτείαι, εφήρμοζον όσα επρέσβευεν ο Wilson τότε διά να προεξοφλήση κανείς την συντριβήν των δεν θα ήτο και τόσον δύσκολον, απλώς θα ήτο αύτη ζήτημα χρόνου. Δηλαδή το πότε θα συνέβαινεν αύτη. Φαντασθήτε δύο αντιμαχομένους εκ των οποίων ο εις αρκείται να απαγγέλλη το Πάτερ Ημών, ο δε άλλος κάμνει χρήσιν του πυροβόλου του. Είναι πιθανόν ο πρώτος να κερδίση τον Παράδεισον. Αλλά είναι βέβαιον οτι θα χάση την ζωήν του.
Κατά τον πόλεμον βεβαίως, προ της πιέσεως της ανάγκης, ολιγώτερον μας ενοχλεί ο ρεαλισμός. Ημείς άλλωστε οι Έλληνες δεν είναι δυνατόν να λησμονήσωμεν τας όλίγας αλλά επιγραμματικάς λέξεις του Ελευθερίου Βενιζέλου αποχαιρετώντος τους Έλληνας ναύτας, όταν κατά την έναρξιv του Α΄ Βαλκανικού Πολέμου ο Ελληνικός στόλος απέπλεε εκ του Φαλήρου διά να εκπληρώση την έξοχον άποστολήν του. «Δεν σας ζητώ να αποθάνετε, αλλά να νικήσετε». Είναι η καλυτέρα απάντησις προς τους ρωμαντικούς των ολοκαυτωμάτων. Τα ολοκαυτώματα γίνονται όταν δεν είναι δυνατόν άλλως γενέσθαι. Και αποτελούν σελίδας–καυχήματα εις την ιστορίαν των λαών. Αλλά δεν δύνανται ποτέ να είναι σκοπός. Σκοπός είναι μόνον η νίκη. Χωρίς την Σαλαμίνα δεν θα υπήρχε η σημερινή Ευρώπη, αι δε Θερμοπύλαι θα είχον λησμονηθή. Εάν αναφέρωνται, είναι διότι ηκολούθησεν η Σαλαμίς.
O συγγραφεύς επιμένει να τονίζη ότι ο ιδεαλισμός είναι ο στρατηγικός σκοπός, ο οποίος δεν δύναται να πραγματοποιηθή παρά μόνον αν εν τη πράξει οδηγός είναι ο ρεαλισμός. Και τούτο διότι φρονεί, ότι όπου απουσιάζει αυτός ο συνδυασμός αντί δυνάμεως υπάρχει αδυναμία, η οποία προοιωνίζει το κακόν τέλος. Εξ άλλου όσοι σκέπτονται ρεαλιστικώς ευρίσκονται εις καλυτέραν θέσιν διά να κάμουν περισσότερον επιτυχή εκτιμήσιν της εκάστοτε αντιμετωπιζομένης καταστάσεως. Τούτο έχει εξέχουσαν σημασίαν διά τους αδυνάτους. Και προκειμένου περί κρατών διά τα μικρά κράτη. Τότε αποκτούν πλήρη συνείδησιν της αξίας των και αντιλαμβάνονται ευκολώτερον, ότι μία μικρά χώρα δύναται να διαδραματίση σημαντικόν ρόλον, τουλάχιστον εις κάποιαν στιγμήν. Αύτη δε ακριβώς η εμπειρία της ιστορίας ενισχύει τους υποστηρίζοντας – μεταξύ των οποίων και ο συγγραφεύς – διατί οι μικροί συμφέρον έχουν να επιδιώκουν ευρυτέρας συζητήσεις, βεβαίως εξασφαλίζοντες την εις αυτάς συμμετοχήν των. Διότι εάν πρόκειται να αποφασίσουν οι άλλοι, οι Μεγάλοι, χωρίς τους Μικρούς, και απλώς να τους κάμουν την τιμήν εκ των υστέρων να τους αναγγείλουν τας αποφάσεις των, τότε ο ρόλος των εξαφανίζεται. Μας χρησιμοποιούν απλώς διά να αυξάνουν την ιδικήν των διαπραγματευτικήν ικανότητα. Και θυσιάζουν οι μεν τους δε όταν τούτο κρίνουν ως συμφέρον. Ας ενθυμηθώμεν την Γιάλταν. Ημείς – τουλάχιστον οι σκεπτόμενοι ως ο συγγραφεύς – χάρις εις τον Winston Churchill, υπήρξαμεν τότε οι τυχεροί και οι Πολωνοί οι άτυχοι. Δυνατόν όμως να είχε συμβή και το αντίθετον. … Διότι θέλω ακριβώς εξ υπαρχής να καταστήσω φανερόν ότι αι ευκαιρίαι παρουσιάζονται πάντοτε διά τους Μικρούς αλλά όχι μονίμως. Πρέπει λοιπόν όταν παρουσιασθούν να επωφεληθή κανείς και με φαντασίαν να αναπτύξη πρωτοβουλίαν διά να τας δημιουργήση και τόλμην διά να τας εκμεταλλευθή. Όλα περικλείουν κίνδυνον, αλλά και πιθανότητα επιτυχίας. Τα ακίνδυνα απλώς επιβραδύνουν τον χρόνον του θανάτου. Αλλοίμονον εις το μικρόν κράτος το οποίον χάνει την αυτοπεποίθησίν του και οι ηγέται του σταυρώνουν τας χείρας των αναμένοντες το μοιραίον. Καλύτερον να συζητούν παρουσία σου παρά όταν απουσιάζης. Και καλύτερον να ανησυχούν διά σε παρά να είναι ήσυχοι. Καλύτερον να σε κατηγορούν παρά να σε συγχαίρουν διότι δεν δημιουργείς προβλήματα. Εις τας παραμονάς του 1909 οι κυβερνώντες ήσαν υπερήφανοι διά την «άψογον στάσιν» των. Αλλ’ οι Μεγάλοι τους πάντας υπελόγιζον εις τον χώρον μας πλην ημών. Μετά την επανάστασιν του 1909 εγίναμεν τα άτακτα παιδιά. Αλλά εδημιουργήσαμεν την Ελλάδα που υπάρχει σήμερον.
Βεβαίως και η εκάστοτε εκτίμησις της ιδίας δυνάμεως και των δυνατοτήτων, ως και της θελήσεως και της προθέσεως των άλλων, πρέπει και αυτή να μη αφίσταται της πραγματικότητος. Διότι τότε δεν θα εφηρμόζετο ρεαλιστική πολιτική, αλλά πολιτική ακριβώς απροσγείωτος. Ούτως ή άλλως εις την ζωήν επιβιώνει κανείς με συνεχή επίθεσιν. Διότι ή έπί0εσις καταλήγει κάποτε εις νίκην. Η απολογία είναι πάντοτε αδυναμία, όπως και η επίκλησις των τίτλων. Όλα αυτά είναι άμυνα. Και με άμυναν ημπορεί κανείς να αρχίση ένα αγώνα, αλλά διά την νίκην θά χρειασθή κάποτε η επίθεσις. Σημειωτέον ότι, όπως θα εξιστορηθή και εις την σύγχρονον Ελληνικήν ιστορίαν, όσοι πράγματι υπηρέτησαν το Έθνος, ανεξαρτήτως της γλώσσης την οποίαν εχρησιμοποίησαν, υπήρξαν σχεδόν χωρίς εξαίρεσιν όχι απλώς ρεαλισταί, αλλά ωμοί ρεαλισταί.
……
Θα ήτο εξ άλλου λάθος αν τα εκτεθέντα συνεχέοντο με την πολιτικήν της «λαμπράς απομονώσεως», ή με την υπερτροφικήν ανάπτυξτν ενός παθολογικού εθνικισμού ή πρωτογόνου σωβινισμού. Η μεν πολιτική της «λαμπράς απομονώσεως» ήτο πάντοτε η δυσκολωτέρα πολιτική, διότι εξαρτάται από την απαραίτητον προϋπόθεσιν, ότι δεν αρκεί να θέλη κανείς την απομόνωσιν, αλλά να την δέχωνται και οι άλλοι. Άλλως πρέπει να την προστατεύσης, οπότε απομόνωσις ή απόλυτος ουδετερότης κατ’ εξοχήν σημαίνει δύναμιν διά να δύνασαι να την επιβάλης. Πάλιν λοιπόν ο ρεαλιστικός τρόπος του σκέπτεσθαι σου επιτρέπει την ψυχράν εκτίμησιν, η οποία σε σώζει από την ουτοπίαν. Ωσαύτως το να αποκλείη κανείς τον άκρατον σωβινισμόν δεν σημαίνει ότι δέχεται ως αναπόφευκτον μίαν προστασίαν οδηγούσαν, εν τελευταία αναλύσει, εις την πλήρη απώλειαν της ανεξαρτησίας. Αλλά και η καθ’ οιονδήποτε τρόπον παραδοχή της αρχής της επεμβάσεως έχει ως τέλος την απώλειαν της ανεξαρτησίας. Διότι εκείνο το οποίον σήμερον συμφέρει τους μεν, συμφέρει ενδεχομένως αύριον τους δε, αλλά πάντως, εν τελευταία αναλύσει, τους καλουμένους να επέμβουν, οι οποίοι άλλωστε δεν το πράττουν εάν δεν τους συμφέρη. Διότι το συμφέρον και όχι ο αισθηματισμός κατευθύνει την πορείαν των κρατών. Ακόμη δε και αν δεχθούν να επέμβουν κατόπιν κακής εκτιμήσεως των συμφερόντων των, πάλιν τότε ωφελούνται οι αντίπαλοί των και πάντοτε αναλώμασι των μικρών, οι οποίοι ζητούν την προστασίαν διά της επεμβάσεως.
Η ιστορία εν τούτοις απέδειξεν ότι κανείς δεν είναι τόσον μεγάλος διά να αδιαφορήση κάποτε έναντι ένας μικρού. Και κανείς τόσον μικρός διά να μη αντιλαμβάνεται ότι αν συντρέξουν ωρισμέναι περιστάσεις, τας όποιας ουδείς δύναται εκ των προτέρων να αποκλείση, δυνατόν να συμπέση τότε αυτός ο μικρός να αποτελέση αποφασιστικόν παράγοντα κατά τας κρισίμους στιγμάς αν όχι και καταλύτην. Τα μεγάλα γεγονότα τα όποια έκρινον την παγκόσμιον ιστορίαν υπήρξαν σχεδόν κατά κανόνα σύμπτωσις ασημάντων δεδομένων, αν ήθελον θεωρηθή κεχωρισμένως από τους ασταθμήτους παράγοντας. Αύτη ακριβώς η εκ των προτέρων αοριστία, αποκλείουσα την βεβαιότητα, καθιστά τον θεωρητικώς αδύνατον παράγοντα υπό ωρισμένας προϋποθέσεις σημαντικόν αν όχι αποφασιστικόν. Εις τους πολέμους το αντιλαμβάνεται αυτό κανείς καλύτερον. Διότι, ως ορθώς ο Θουκυδίδης διεπίστωσεν, οι πόλεμοι δεν εξελίσσονται όπως συνήθως προέβλεψαν εκείνοι οι οποίοι τους ήρχισαν. Απρόοπτοι παράγοντες παρεμβάλλονται συνεχώς. Αύτοι ακριβώς οι απρόοπτοι παράγοντες αποτελούν την αδυναμίαν διά τους μεγάλους και την πραγματικήν δύναμιν διά τους μικρούς.
Το τελικόν συμπέρασμα των σκέψεων αυτών είναι ότι αι σημεριναί συνθήκαι της ελευθερίας κινήσεως των μικρών κρατών δεν είναι, τηρουμένων των αναλογιών, βασικώς διάφοροι του παρελθόντος. Ονομασίαι και ορολογίαι αλλάσσουν, αλλά το βασικόν πρόβλημα παραμένει το αυτό. Της ισορροπίας δηλαδή δυνάμεων, η οποία εξασφαλίζει την ηρεμίαν και της απωλείας της ισορροπίας, η οποία οδηγεί εις την αναταραχήν μέχρις ότου αποκατασταθή και πάλιν η ισορροπία. Αύτη η δυναμική έκφρασις της ζωής των λαών αντιτίθεται προς κάθε δογματικήν αντίληψιν, της οποίας κύριον χαρακτηριστικόν είναι ακριβώς η στατικότης. Και δι’ αυτό μόνον εις την θρησκείαν υπάρχουν δόγματα. Όπου πιστεύει κανείς διότι πιστεύει, και, αν θέλη να πιστεύει, δεν ερευνά. Δι’ αυτό και εις την πολιτικήν ζωήν και αι λαμπρότεραι ιδέαι αυτοτελώς λαμβανόμεναι χάνουν την αξίαν των, διότι εις το τέλος αποτελούν απλώς συνθήματα προπαγάνδας, τα οποία ερμηνεύει καθείς κατά το ίδιον συμφέρον με αποτέλεσμα την πλήρη σύγχυσιν και την απογοήτευσιν των εξαπατηθέντων αφελών.
Ελπίζω να εκπληρωθεί κάποτε και η επιλογική εκτίμηση του συγγραφέως:
… εάν έστω και ολίγον οι εκ των αναγνωστών του νέοι Έλληνες επηρεσθούν από την κατά την κρίσιν του ψύχραιμον αυτήν κατόπτευσιν των γεγονότων και των δεσποζόντων εις τας ιστορικάς εξελίξεις ρευμάτων, τότε αυτός μεν θα έχει επιτύχει, αυτοί δε θα ωφεληθούν και θα αποβούν δημιουργικότεροι παράγοντες του ελληνικού μέλλοντος.
[*]
Κάποια χαρακτηριστικά δείγματα της πολιτείας του:
Έθεσε τις βάσεις της μεταπολεμικής οικονομικής και αναπτυξιακής πολιτικής της Ελλάδος, το 1953, ως κυβερνητικός εταίρος του Αλ. Παπάγου και πανίσχυρος υπουργός Συντονισμού. Πολιτικής που οδήγησε στο οικονομικό “θαύμα” της εικοσαετίας 1953-1973.
Υπήρξε εκ των ελαχίστων (αν όχι ο μόνος) πολιτικών πρώτης γραμμής της εποχής του που αντιλαμβανόταν τις διεθνείς σχέσεις με όρους συμφερόντων και όχι φιλίας, έχθρας ή υποταγής. Το παρατιθέμενο κείμενό του το επιβεβαιώνει.
Οι κατοπινές εξελίξεις στο κυπριακό ζήτημα δκαίωσαν τις αντιλήψεις του για την ακολουθητέα πολιτική (ριζικώς διαφορετική προσέγγιση από την επικρατήσασα). Περισσότερες λεπτομέρειες επ’ αυτού στις υποσημειώσεις πρόσφατης αναρτήσεως στο ιστολόγιο.
Ενώ ενδεικτικό και της ακεραιότητος του προσώπου (ίσως και ενός άλλου κυριάρχου πολιτικού ήθους της τότε εποχής) ότι – καθ’ ομολογίαν του υιού του – προς το τέλος της ζωής του αναγκάσθηκε να εκποιήσει την πλούσια βιβλιοθήκη του για λόγους βιοπορισμού!!!
Το «μυστικό της ζωής» χαρτογραφήθηκε. Θα βοηθήσει η γνώση στην καταπολέμηση του καρκίνου; Οι έρευνες της BionTech δίνουν ελπίδες ακόμη και για μεθόδους θεραπείας.
Η ανακάλυψη ήρθε υπό τη μορφή ενός μοντέλου κομμένου από χαρτόνι. Η χαρτογράφηση της δομής της διπλής έλικας του μορίου του DNA και της συνεπαγόμενης αποθήκευσης των γενετικών πληροφοριών είναι μία από τα σημαντικότερα επιστημονικά επιτεύγματα του 20ού αιώνα. Πριν από 70 χρόνια, για την ακρίβεια στις 25 Απριλίου 1953, ο Αμερικανός Τζέιμς Ουάτσον και ο Βρετανός Φράνσις Κρικ δημοσίευσαν μια μονοσέλιδη περιγραφή στο επιστημονικό περιοδικό «Nature», που θα άλλαζε τη μοριακή βιολογία και τον κόσμο για πάντα.
Σήμερα η ανάλυση DNA όχι μόνο βοηθά στην εξιχνίαση εγκλημάτων που έγιναν πριν από δεκαετίες μέσω γενετικών αποτυπωμάτων, αλλά έχει φέρει επίσης επανάσταση σε τομείς όπως η γεωργία και η ιατρική. Στη μάχη κατά του καρκίνου μεγάλες ελπίδες εναποτίθενται τώρα σε προσεγγίσεις που θα ήταν αδιανόητες χωρίς την ανακάλυψη της δομής του DΝΑ τότε.
Πώς ανακαλύφθηκε το μυστικό της ζωής
Ο Αμερικανός Τζέιμς Ουάτσον μαζί με τον Βρετανό Φράνσις Κρικ ανακάλυψαν τη δομή της διπλής έλικας του DNAΕικόνα: AP
Η ανάπτυξη του εμβολίου κατά του κορωνοϊού από την εταιρεία BionΤech με έδρα το Μάιντς, το οποίο βασίζεται στο μόριο RNA, το ριβοζονουκλεϊνικό οξύ, θα ήταν επίσης αδύνατη χωρίς τις θεμελιώδεις ανακαλύψεις του 1953. Το RNA είναι ένα μονόκλωνο μόριο, παρόμοιο με το δίκλωνο DNA, που παίζει βασικό ρόλο στη μετάφραση της γενετικής πληροφορίας σε πρωτεΐνες. Η Biontech εργάζεται πάνω σε εμβόλια κατά του καρκίνου.
Ένα απόγευμα Σαββάτου ο Ουάτσον έκοψε από χαρτόνι πρότυπα με το σχήμα των νουκλεϊκών βάσεων, την αδενίνη, τη θυμίνη, τη γουανίνη και τη κυτοσίνη, συστατικά του DNA, δίπλα η μία στην άλλη, όπως διηγήθηκε αργότερα. Ήθελε να ανακαλύψει πώς συνδέονται μεταξύ τους. Ξαφνικά αναγνώρισε ότι η αδενίνη και η θυμίνη, η γουανίνη και η κυτοσίνη, ενώνονται η καθεμία μαζί για να σχηματίσουν ζεύγη βάσεων, τα οποία με τη σειρά τους διατάσσονται σε μια δομή που μοιάζει με σπειροειδή σκάλα, κατεξοχήν κατάλληλη για την αποθήκευση ενός τεράστιου όγκου πληροφοριών.
Σε μια παμπ στο Κέιμπριτζ, λίγο αργότερα, οι ερευνητές ανακοίνωσαν ότι είχαν ανακαλύψει το «μυστικό της ζωής», θυμάται ο Ουάτσον. Η ανακάλυψη αυτή οδήγησε στη συνειδητοποίηση ότι το DNA είναι ο φορέας της γενετικής πληροφορίας. Ανακαλύπτοντας τη δομή της διπλής έλικας οι Ουάτσον και Κρικ είχαν ήδη αναγνωρίσει τα βασικά χαρακτηριστικά της διαδικασίας, με την οποία αναπαράγεται το DNA. Όπως ένα φερμουάρ οι δύο αλυσίδες μπορούν να διαχωριστούν και να διπλασιαστούν με τη συμπλήρωση κάθε μίας με τα αντίστοιχα δομικά στοιχεία.
«Αυτό είναι μια πιο απλή και πιο ωραία απάντηση από ότι τολμούσαμε ποτέ να ελπίζουμε”, δήλωσε αργότερα ο Ουάτσον. Οι δύο ερευνητές, που τότε εργάζονταν στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ, μαζί με τον Μορίς Ουίλκινκς, από το King’s College του Λονδίνου, τιμήθηκαν με το βραβείο Νόμπελ Ιατρικής το 1962. Αντίθετα δεν τιμήθηκαν για τη συμβολή τους οι θανόντες το 1958, o βιοχημικός Ρόζαλιντ Φράνκλιν και ο συνεργάτης της Ράιμοντ Γκόσλιγκ, παρόλο που οι δύο τους είχαν δημοσιεύσει μια εργασία στο ίδιο τεύχος του περιοδικού «Nature», η οποία υποστήριζε τα ευρήματα των Ουότσον και Κρικ. Μάλιστα με τις εικόνες περίθλασης ακτίνων Χ του DΝΑ (Φωτο 51) οδήγησαν στην ανακάλυψη της διπλής έλικας του DNA.
Ελπίδες για καταπολέμηση των καρκίνων
H Biontech ερευνά πυρετωδώς προς την κατεύθυνση καταπολέμησης του καρκίνουΕικόνα: Ansgar Pudenz/Deutscher Zukunftspreis
Εκείνο πάντως που επικρίθηκε είναι ότι οι τρεις νομπελίστες δεν αναγνώρισαν τη σημασία της έρευνας της Φράνκλιν, από την οποία είχαν επωφεληθεί, εν μέρει εν αγνοία τους. Η έρευνα του DNA έχει σημειώσει τεράστια πρόοδο τα τελευταία 70 χρόνια. Αλλά παρόλο που το ανθρώπινο γονιδίωμα θεωρείται πλέον σχεδόν πλήρως αποκωδικοποιημένο, οι επιστήμονες βρίσκονται ακόμη στην αρχή, όπως αναφέρει ο Τζον Ντίφλεϊ από το Ινστιτούτο Φράνσις Κρικ στο Λονδίνο, σε συνέντευξη στο γερμανικό ειδησεογραφικό πρακτορείο dpa. «Έχουμε ακόμη τεράστιο όγκο δουλειάς για να κατανοήσουμε πώς οι αλληλουχίες του DNA και οι διαφορές στις αλληλουχίες του DNA επιδρούν και καταλήγουν σε διαφορετικές εκφράσεις στους οργανισμούς και στους ανθρώπους», εξηγεί ο επικεφαλής μιας ομάδας του Ινστιτούτου Φράνσις Κρικ στο Λονδίνο που ασχολείται με την αναπαραγωγή του DNA.
Η γνώση αυτή είναι απαραίτητη, μεταξύ άλλων, για τη χρήση μεθόδων, όπως το λεγόμενο μοριακό ψαλίδι γονιδίων Crispr/Cas. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την απενεργοποίηση μεμονωμένων γονιδίων, επί παραδείγματι για την αναπαραγωγή ποικιλιών φυτών ή ζωϊκών ειδών που είναι ανθεκτικά σε ορισμένες ασθένειες. H μέθοδος αυτή υπόσχεται ελπίδες και για τον άνθρωπο στον αγώνα κατά των ασθενειών. Για παράδειγμα, αναπτύσσοντας γονιδιακές θεραπείες για άτομα με HIV ή ορισμένες μορφές καρκίνου.
Το ψαλίδι γονιδίων Crispr/Cas9 σε παραστατική γραφική απεικόνισηΕικόνα: Science Photo Library/IMAGO
Ελπίδα και για πρόσθετες μεθόδους στη θεραπεία του καρκίνου δίνουν κι άλλα αποτελέσματα από την έρευνα του DNA, όπως εξηγεί στο dpa ο Σαμ Γκόντφρεϊ από την οργάνωση Cancer Research UK. Για παράδειγμα, μελλοντικά οι όγκοι πρόκειται να αναλύονται γενετικά ακόμη συχνότερα για την εξατομικευμένη θεραπεία. Ένα από τα θεμελιώδη πράγματα που πρέπει να κατανοήσουμε είναι ότι “ο καρκίνος δεν είναι μόνο μία ασθένεια, είναι μια απίστευτη ποικιλία γενετικών λαθών και άλλων πραγμάτων που κάνουν τα κύτταρα να χάνουν την ικανότητα να ακολουθούν τις οδηγίες» εξηγεί.΄Όλο και περισσότερη σημασία αποκτά η διάγνωση του καρκίνου. Ολοένα και μεγαλύτερη σημασία αποκτά η διάγνωση του καρκίνου μέσω αναλύσεων αίματος, με τις οποίες τα γενετικά χαρακτηριστικά των καρκινικών κυττάρων μπορούν να ανιχνευθούν πολύ νωρίτερα από ό,τι στο παρελθόν.
«Σε περίπτωση που βοηθά στη διάγνωση των ασθενών νωρίτερα, τότε οι ασθενείς έχουν πολύ μεγαλύτερες πιθανότητες επιβίωσης», λέει ο Γκόντφρεϊ. Ο επιστήμων παραπέμπει και στην πρόσφατα δημοσιευμένη έρευνα του Ινστιτούτου Φράνσις Κρικ, η οποία βρήκε υπολείμματα αρχαίων ιών στο ανθρώπινο γονιδίωμα που προκαλούν ανοσολογική αντίδραση σε ορισμένα άτομα με καρκίνο. Αυτό δίνει ελπίδες για μια ακόμη μεγαλύτερη θεραπευτική προσέγγιση, εάν αυτές οι αυτοθεραπευτικές δυνάμεις του οργανισμού μπορούν να ενεργοποιηθούν στοχευμένα. Η έρευνα της Biontech για τον καρκίνο επικεντρώνεται επίσης στην ανοσοθεραπεία. Για το σκοπό αυτό, η εταιρεία με έδρα το Μάιντς θέλει να δημιουργήσει ένα κέντρο έρευνας και ανάπτυξης στη Μεγάλη Βρετανία, όπου μέχρι και 10.000 ασθενείς θα αντιμετωπίζονται με εξατομικευμένες θεραπείες κατά του καρκίνου.