Από τη Θέουτα και τη Μελίγια μέχρι τις βραχονησίδες του Αιγαίου – Οι ομοιότητες και οι κρίσιμες διαφορές με τα ελληνοτουρκικά
Μια ακατοίκητη βραχονησίδα, ελάχιστης οικονομικής αξίας, καταλαμβάνεται αιφνιδιαστικά από στρατιωτικό απόσπασμα μιας γειτονικής χώρας. Υψώνεται η σημαία της, ακολουθούν τελεσίγραφα, κινητοποίηση των Ενόπλων Δυνάμεων και μια επικίνδυνη διπλωματική κρίση. Τελικά, η σύγκρουση αποκλιμακώνεται με αμερικανική μεσολάβηση και την επιστροφή στο προηγούμενο καθεστώς.
Η περιγραφή θυμίζει έντονα την κρίση των Ιμίων του 1996. Αναφέρεται, όμως, στο επεισόδιο της νήσου Περεχίλ —ή Λέιλα για τους Μαροκινούς— τον Ιούλιο του 2002, όταν Ισπανία και Μαρόκο έφτασαν ένα βήμα πριν από την ένοπλη σύγκρουση για έναν βράχο στη βορειοαφρικανική ακτή.
Γι’ αυτό η Περεχίλ έχει χαρακτηριστεί συχνά ως τα «Ισπανικά Ίμια». Η αναλογία είναι εντυπωσιακή, αλλά όχι απόλυτη. Πίσω από τη μικρή νησίδα βρίσκεται μια πολύ ευρύτερη αντιπαράθεση που αφορά τη Θέουτα, τη Μελίγια και μια σειρά ισπανικών νησίδων και βράχων κατά μήκος των ακτών του Μαρόκου.
Η νησίδα που οδήγησε σε στρατιωτική επιχείρηση
Η Περεχίλ βρίσκεται στα Στενά του Γιβραλτάρ, περίπου 200 μέτρα από τις μαροκινές ακτές και λίγα χιλιόμετρα δυτικά της Θέουτας. Είναι ακατοίκητη, χωρίς ουσιαστικές υποδομές ή ιδιαίτερη οικονομική αξία.
Στις 11 Ιουλίου 2002, Μαροκινοί χωροφύλακες αποβιβάστηκαν στη νησίδα, έστησαν σκηνές και ύψωσαν δύο σημαίες του Μαρόκου. Το Ραμπάτ υποστήριξε ότι η παρουσία τους εντασσόταν στην καταπολέμηση του λαθρεμπορίου και της παράτυπης μετανάστευσης. Η Μαδρίτη θεώρησε την ενέργεια απόπειρα μονομερούς μεταβολής του υφιστάμενου καθεστώτος.
Οι διπλωματικές πιέσεις δεν απέδωσαν. Το Μαρόκο αντικατέστησε τους χωροφύλακες με πεζοναύτες, ενώ η Ισπανία ενίσχυσε τις δυνάμεις της στη Θέουτα και στη Μελίγια και κινητοποίησε πολεμικά πλοία, αεροσκάφη και μονάδες ειδικών επιχειρήσεων.
Το πρωί της 17ης Ιουλίου άρχισε η επιχείρηση «Romeo-Sierra». Ισπανοί καταδρομείς μεταφέρθηκαν με ελικόπτερα στη νησίδα και συνέλαβαν το μαροκινό απόσπασμα χωρίς να σημειωθεί ανταλλαγή πυρών ή να υπάρξουν θύματα. Οι αιχμάλωτοι παραδόθηκαν στις μαροκινές αρχές μέσω της Θέουτας.
Η ισπανική κυβέρνηση δήλωσε ότι στόχος της δεν ήταν να εγκαταστήσει μόνιμη φρουρά, αλλά να ακυρώσει την πολιτική του τετελεσμένου. Στις επίσημες τοποθετήσεις της ενώπιον του ισπανικού Κοινοβουλίου υπογράμμισε ότι επιδίωκε την επιστροφή στο καθεστώς πριν από τις 11 Ιουλίου: χωρίς στρατιωτικές δυνάμεις, κρατικούς εκπροσώπους ή σύμβολα κυριαρχίας πάνω στη νησίδα.
Η κρίση έληξε με την παρέμβαση του τότε υπουργού Εξωτερικών των ΗΠΑ Κόλιν Πάουελ. Οι Ισπανοί αποχώρησαν και η Περεχίλ επέστρεψε στην προηγούμενη κατάσταση: ακατοίκητη, χωρίς σημαία και μόνιμη στρατιωτική παρουσία, αλλά με τις δύο χώρες να μην εγκαταλείπουν τις θέσεις τους για την κυριαρχία.
Το ευρύτερο μαροκινό αίτημα
Η Περεχίλ δεν αποτελεί μεμονωμένη περίπτωση. Το Μαρόκο αμφισβητεί την ισπανική κυριαρχία σε ένα σύνολο εδαφών της βορειοαφρικανικής ακτής:
- τη Θέουτα,
- τη Μελίγια,
- τις νήσους Τσαφαρίνας,
- τη βραχονησίδα Βέλεθ ντε λα Γκομέρα,
- τη νησίδα και τα μικρότερα νησιά του Αλουθέμας,
- την Περεχίλ.
Η Μαδρίτη αποκαλεί τις μικρότερες αυτές κτήσεις «plazas de soberanía», δηλαδή περιοχές ισπανικής κυριαρχίας. Το Ραμπάτ τις αντιμετωπίζει ως κατάλοιπα της αποικιοκρατικής παρουσίας της Ισπανίας και υποστηρίζει ότι η εδαφική ολοκλήρωση του Μαρόκου παραμένει ανολοκλήρωτη.
Η Ισπανία απαντά ότι η Θέουτα και η Μελίγια αποτελούσαν ισπανικά εδάφη πριν από τη συγκρότηση του σύγχρονου μαροκινού κράτους. Η Μελίγια βρίσκεται υπό ισπανική διοίκηση από το 1497, ενώ η Θέουτα πέρασε οριστικά στην Ισπανία τον 17ο αιώνα. Σήμερα δεν είναι αποικίες με χωριστή διοίκηση, αλλά αυτόνομες ισπανικές πόλεις, με κατοίκους Ισπανούς και Ευρωπαίους πολίτες. Τα καταστατικά τους τις χαρακτηρίζουν ρητώς αναπόσπαστα τμήματα του ισπανικού κράτους.
Το Μαρόκο, ωστόσο, δεν έχει αναγνωρίσει ρητά και ανεπιφύλακτα την ισπανική κυριαρχία στα εδάφη αυτά. Η διαφορά συνήθως παραμένει στο παρασκήνιο, επειδή Μαδρίτη και Ραμπάτ διατηρούν στενή οικονομική, εμπορική και μεταναστευτική συνεργασία. Επανέρχεται, όμως, σε κάθε σοβαρή διπλωματική κρίση.
Η μετανάστευση ως μοχλός πίεσης
Η γεωγραφική θέση της Θέουτας και της Μελίγιας δημιουργεί μία ακόμη διάσταση, η οποία δεν υπάρχει με την ίδια μορφή στην περίπτωση των Ιμίων. Πρόκειται για τα μοναδικά χερσαία σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης με την Αφρική.
Η συνεργασία των μαροκινών αρχών είναι καθοριστική για τον έλεγχο των μεταναστευτικών ροών. Όταν οι σχέσεις με την Ισπανία επιδεινώνονται, η χαλάρωση των μαροκινών συνοριακών ελέγχων μπορεί να προκαλέσει ασφυκτική πίεση στους ισπανικούς θύλακες.
Αυτό συνέβη τον Μάιο του 2021, μετά την απόφαση της Μαδρίτης να επιτρέψει τη νοσηλεία του ηγέτη του Μετώπου Πολισάριο Μπραχίμ Γκάλι. Περίπου 8.000 άνθρωποι πέρασαν στη Θέουτα μέσα σε λίγες ημέρες, πολλοί κολυμπώντας. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή απάντησε τότε ότι «τα σύνορα της Ισπανίας είναι ευρωπαϊκά σύνορα».
Η πρόσφατη νέα μαζική εισροή στη Θέουτα επανέφερε το ίδιο ερώτημα: κατά πόσο οι μεταναστευτικές ροές είναι αποκλειστικά αποτέλεσμα κοινωνικών και διακινητικών δικτύων και κατά πόσο μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως μέσο διακρατικής πίεσης. Η ύπαρξη πολιτικής εργαλειοποίησης πρέπει να τεκμηριώνεται και δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένη σε κάθε κρίση. Ωστόσο, η εξάρτηση της Ισπανίας από τη συνεργασία του Μαρόκου είναι πραγματική.
Περεχίλ και Ίμια: Οι εντυπωσιακές ομοιότητες
Η κρίση του 2002 έχει πολλά κοινά χαρακτηριστικά με τα Ίμια:
Πρώτον, η χρήση μιας μικρής ακατοίκητης νησίδας ως πεδίου δοκιμής. Η υλική αξία του εδάφους είναι περιορισμένη, αλλά η συμβολική σημασία της κυριαρχίας τεράστια.
Δεύτερον, η δημιουργία τετελεσμένου με φυσική παρουσία και σημαία. Και στις δύο περιπτώσεις, η κρίση κλιμακώθηκε όταν άνθρωποι της μιας πλευράς αποβιβάστηκαν στο επίμαχο έδαφος και ύψωσαν το εθνικό τους σύμβολο.
Τρίτον, η ταχεία στρατιωτικοποίηση. Μέσα σε λίγες ημέρες κινητοποιήθηκαν ειδικές δυνάμεις, πολεμικά πλοία και αεροσκάφη, με σημαντικό κίνδυνο να προκληθεί γενικευμένη σύγκρουση από ένα λάθος ή ατύχημα.
Τέταρτον, η επιστροφή στο status quo ante. Η διέξοδος δεν έλυσε το ζήτημα της κυριαρχίας. Απλώς απομάκρυνε στρατιώτες και σημαίες και επανέφερε την προηγούμενη κατάσταση.
Πέμπτον, η αμερικανική διαμεσολάβηση. Όπως το 1996 στο Αιγαίο, έτσι και το 2002 στα Στενά του Γιβραλτάρ, η Ουάσιγκτον ανέλαβε τον καθοριστικό ρόλο στην αποκλιμάκωση.
Έκτον, η σύνδεση της μικρής νησίδας με ευρύτερες διεκδικήσεις. Η Περεχίλ παραπέμπει στη Θέουτα, στη Μελίγια και στις ισπανικές κτήσεις της βορειοαφρικανικής ακτής. Τα Ίμια αποτέλεσαν την αφετηρία της τουρκικής θεωρίας περί «γκρίζων ζωνών» στο Αιγαίο.
Οι ουσιώδεις διαφορές
Παρά τις ομοιότητες, η ισπανομαροκινή αντιπαράθεση δεν αποτελεί φωτοτυπία των ελληνοτουρκικών διαφορών.
1. Η Θέουτα και η Μελίγια δεν είναι Ίμια
Τα Ίμια είναι δύο ακατοίκητες βραχονησίδες. Η Θέουτα και η Μελίγια είναι οργανωμένες πόλεις, με περίπου 85.000 κατοίκους η καθεμία, τοπικά κοινοβούλια, δημόσιες υπηρεσίες και πλήρη ένταξη στο ισπανικό πολιτειακό σύστημα.
Επομένως, η αμφισβήτησή τους δεν ισοδυναμεί με μια διαφωνία για έναν ακατοίκητο βράχο. Αγγίζει την τύχη μεγάλων πληθυσμών και συγκροτημένων ευρωπαϊκών πόλεων.
Η περισσότερο ακριβής αντιστοιχία των Ιμίων είναι η Περεχίλ και, δευτερευόντως, οι μικρές ισπανικές νησίδες και βραχονησίδες κατά μήκος των μαροκινών ακτών.
2. Το ιστορικό επιχείρημα είναι διαφορετικό
Το Μαρόκο παρουσιάζει τις ισπανικές κτήσεις ως αποικιοκρατικά κατάλοιπα μέσα στη γεωγραφική του επικράτεια. Η Ισπανία απαντά ότι η κυριαρχία της στη Θέουτα και στη Μελίγια προϋπήρχε της σύστασης του σημερινού μαροκινού κράτους.
Στο Αιγαίο, η Ελλάδα στηρίζει την κυριαρχία της σε διεθνείς συνθήκες, πρωτίστως στη Συνθήκη της Λωζάννης του 1923 και στη Συνθήκη Ειρήνης των Παρισίων του 1947. Η Άγκυρα, μετά την κρίση των Ιμίων, υποστήριξε ότι υπάρχουν νησίδες των οποίων η κυριαρχία δεν παραχωρήθηκε ρητά και επομένως παραμένει ακαθόριστη.
Η Αθήνα απορρίπτει πλήρως τη θεωρία των «γκρίζων ζωνών», θεωρώντας ότι οι σχετικές συνθήκες έχουν καθορίσει οριστικά την κυριαρχία των νησιών.
3. Το ελληνοτουρκικό πλέγμα είναι πολύ ευρύτερο
Η ισπανομαροκινή διαφορά επικεντρώνεται κυρίως στην κυριαρχία επί συγκεκριμένων εδαφών, στη θαλάσσια οριοθέτηση, στη μετανάστευση, στην αλιεία και στη Δυτική Σαχάρα.
Στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο έχουν συσσωρευτεί περισσότερα και αλληλένδετα ζητήματα:
- η οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ,
- το εύρος των χωρικών υδάτων,
- η τουρκική απειλή πολέμου σε περίπτωση επέκτασής τους στα 12 μίλια,
- ο εθνικός εναέριος χώρος,
- οι αρμοδιότητες στο FIR Αθηνών,
- η έρευνα και διάσωση,
- η στρατιωτικοποίηση των νησιών,
- η θεωρία των «γκρίζων ζωνών»,
- το Κυπριακό και η τουρκική στρατιωτική παρουσία στην Κύπρο.
Η Ελλάδα αναγνωρίζει ως νομική διαφορά προς διευθέτηση την οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ. Η Τουρκία παρουσιάζει έναν πολύ ευρύτερο κατάλογο «εκκρεμών ζητημάτων». Η διαφορά αυτή ως προς το αντικείμενο της διαπραγμάτευσης είναι από μόνη της θεμελιώδης.
4. Διαφορετική στρατιωτική και γεωπολιτική ισορροπία
Η Ελλάδα και η Τουρκία είναι γειτονικά κράτη με μεγάλες Ένοπλες Δυνάμεις, κοινή συμμετοχή στο ΝΑΤΟ και μακρά ιστορία πολέμων, κρίσεων και καθημερινής στρατιωτικής τριβής. Η γεωγραφία του Αιγαίου δημιουργεί διαρκή επαφή πολεμικών πλοίων και αεροσκαφών.
Το Μαρόκο δεν είναι μέλος του ΝΑΤΟ, αν και έχει στενή στρατηγική σχέση με τις ΗΠΑ. Η Ισπανία διαθέτει σημαντική στρατιωτική υπεροχή, αλλά δεν μπορεί να αγνοήσει τη γεωγραφία, τη μαροκινή στρατιωτική ενίσχυση και τη σημασία του Ραμπάτ για τη μετανάστευση, την τρομοκρατία, το εμπόριο και την ασφάλεια των Στενών.
5. Διαφορετική κάλυψη από τους συμμαχικούς θεσμούς
Το άρθρο 6 της Συνθήκης του ΝΑΤΟ περιορίζει γεωγραφικά την εφαρμογή της συλλογικής άμυνας στα εδάφη των συμμάχων στην Ευρώπη ή στη Βόρεια Αμερική, στην Τουρκία και στα νησιά υπό τη δικαιοδοσία τους βορείως του Τροπικού του Καρκίνου. Επειδή η Θέουτα και η Μελίγια βρίσκονται στην αφρικανική ηπειρωτική ακτή, η αυτόματη υπαγωγή τους στο άρθρο 5 θεωρείται νομικά και πολιτικά ασαφέστερη.
Αντίθετα, η ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής του άρθρου 42 παράγραφος 7 της Συνθήκης της ΕΕ προβλέπει υποχρέωση βοήθειας όταν κράτος-μέλος δεχθεί ένοπλη επίθεση στο έδαφός του.
Στην περίπτωση Ελλάδας και Τουρκίας, το πρόβλημα είναι διαφορετικό: και οι δύο χώρες ανήκουν στο ΝΑΤΟ. Η Συμμαχία αποφεύγει κατά κανόνα να πάρει θέση σε διμερείς διαφορές κυριαρχίας μεταξύ μελών της και περιορίζεται στην αποτροπή της σύγκρουσης.
Η ίδια μέθοδος πίεσης με διαφορετικά μέσα
Το βασικό κοινό στοιχείο των δύο αντιπαραθέσεων δεν είναι τόσο η νομική φύση των διαφορών όσο η μέθοδος με την οποία μπορούν να ασκηθούν πιέσεις.
Μια μικρή νησίδα, μια συνοριακή δίοδος, μια μεταναστευτική ροή, μια στρατιωτική περιπολία ή ένας χάρτης μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να δοκιμαστούν:
- η αποφασιστικότητα του αντιπάλου,
- οι αντιδράσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης,
- η στάση των Ηνωμένων Πολιτειών,
- η συνοχή του ΝΑΤΟ,
- η αντοχή της κοινής γνώμης,
- τα όρια πέρα από τα οποία η άλλη πλευρά θα χρησιμοποιήσει στρατιωτική ισχύ.
Στην Περεχίλ, η Ισπανία αντέδρασε με μια περιορισμένη στρατιωτική επιχείρηση, αποκατέστησε την προηγούμενη κατάσταση και αποχώρησε. Στα Ίμια, η αποκλιμάκωση επιτεύχθηκε χωρίς ανακατάληψη της βραχονησίδας στην οποία είχαν αποβιβαστεί Τούρκοι κομάντος. Η κρίση άφησε πίσω της τη φράση «no ships, no troops, no flags» και άνοιξε τον δρόμο για την ανάπτυξη της θεωρίας των «γκρίζων ζωνών».
Αυτή είναι ίσως και η σημαντικότερη διαφορά των δύο επεισοδίων: στην Περεχίλ η Μαδρίτη ακύρωσε έμπρακτα το μαροκινό τετελεσμένο πριν επιστρέψει στο status quo. Στα Ίμια η κρίση τερματίστηκε με ταυτόχρονη αποχώρηση, αλλά η τουρκική αμφισβήτηση της ελληνικής κυριαρχίας παρέμεινε και διευρύνθηκε πολιτικά.
Ένα πρόβλημα που δεν έχει λυθεί
Η σημερινή συνεργασία Μαδρίτης και Ραμπάτ δεν σημαίνει ότι το εδαφικό ζήτημα έχει κλείσει. Η Ισπανία προσπαθεί να συνδυάσει την υπεράσπιση της κυριαρχίας της με την ανάγκη συνεργασίας με το Μαρόκο. Το Ραμπάτ αποφεύγει συνήθως τη μετωπική σύγκρουση, χωρίς όμως να εγκαταλείπει τη μακροπρόθεσμη θέση του.
Ανάλογη είναι η αντίφαση στις ελληνοτουρκικές σχέσεις: οικονομική συνεργασία, τουρισμός και διπλωματικός διάλογος συνυπάρχουν με βαθιές διαφορές κυριαρχίας και κυριαρχικών δικαιωμάτων.
Η Περεχίλ απέδειξε ότι ένας ασήμαντος γεωγραφικά βράχος μπορεί να αποκτήσει τεράστια στρατηγική σημασία όταν λειτουργεί ως σύμβολο εθνικής κυριαρχίας. Τα Ίμια απέδειξαν το ίδιο έξι χρόνια νωρίτερα.
Τα «Ισπανικά Ίμια» δεν είναι, επομένως, απλώς ένα επεισόδιο του 2002. Είναι η υπενθύμιση ότι στις δύο άκρες της Μεσογείου παραμένουν ενεργές εδαφικές διεκδικήσεις, ιστορικά τραύματα και ανταγωνιστικές εθνικές αφηγήσεις. Και ότι η διαχείριση μιας κρίσης μπορεί να αποτρέψει τον πόλεμο, χωρίς απαραίτητα να λύνει το πρόβλημα που τον προκάλεσε.
